كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
بولجام بويىنشا, 2050 جىلعا تامان كۇنگەي جاقتاردا حالىق سانى 5 ملن-نان اسىپ, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى كۇردەلەنە تۇسپەك. كەرىسىنشە, تەرىسكەي وبلىستاردا تۇرعىندار سانى 1 ملن-عا دەيىن كەمىپ, ونىڭ اقىرى الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ 50 پايىزدان استامى وڭتۇستىك وڭىردەگى بەس وبلىسقا تيەسىلى ەكەنىن ەسكەرسەك, اتالعان باعدارلامانىڭ ىشكى كوشى-قون ساياساتىن رەتتەۋدەگى, تۇراقتى ەڭبەك رەسۋرستارىمەن تولىقتىرۋداعى ءمان-ماڭىزى ايرىقشا. بۇگىندە قىزىلجار وڭىرىندە 1031 بوس جۇمىس ورنى بار. ماعجان ەلىنە كوشىپ كەلۋدى نيەت ەتكەن وتباسىلاردى ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى 224 ەلدى مەكەنگە ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان. ەلىمىز بويىنشا العاشقى قاناتقاقتى جوبا قولعا الىنىپ, كوتتەدج ۇلگىسىندەگى جاڭا ۇيلەر سالىنا باستادى. باسپانانىڭ جالعا الۋ باعاسى قولجەتىمدى. ءبىرىنشى كەزەكتە سۇرانىسقا يە ماماندار مەن جاس وتباسىلارعا بەرىلىپ, كەيىن ساتىپ الۋ قۇقىعىنا يە بولادى. 2018-2019 جىلدارى 1 مىڭنان استام ادام تۇراقتى تۇردە قونىستانىپ, ءۇي-جايمەن, جۇمىسپەن, جەر ۋچاسكەلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
«سوڭعى ەكى جىلدا شال اقىن اۋدانىنا 35 وتباسى ات باسىن تىرەسە, 10 وتباسىن ستۋپينكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قۇشاق جايا قارسى الدى. ءۇي دە, جۇمىس تا تەز تابىلدى. ءوزىم جازدا مال باعامىن. قىستا مەكتەپتە جۇمىس ىستەيمىن. ايەلىم مۇعالىم. ءتورت بالامىز بار. نەسيەگە بىرنەشە سيىر ساتىپ الىپ, شارۋامىزدى دوڭگەلەتىپ وتىرمىز», دەيدى بولات ەسىمدى ازامات. مۇنداي مىسالدى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءوڭىر باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ م.جۇماباەۆ اۋدانىنا بارعان جۇمىس ساپارىندا وسىندا كوشىپ كەلىپ, ءىرى قارا مالىن وسىرۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ءباتيما شارمانوۆانىڭ ونەگەلى ءىسىن وزگەلەرگە ۇلگى ەتتى. «Bereke» جشس-نىڭ جەتەكشىسى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا سلوۆاكيادان 100 باس سيممەنتال سيىرلارىن اكەلگەن. ەندىگى ويى – ءسۇت فەرماسىن اشۋ. قۇمار ىرگەباي ۇلى كاسىپكەر ايەلگە ءسۇت وندىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, ىرىمشىك ازىرلەيتىن تسەح قۇرۋدى ۇسىندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت تاراپىنان كوشىپ كەلۋشىلەردى ىنتالاندىرۋدىڭ, الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق جاعداي جاساۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى از ەمەس. جۇمىس بەرۋشى جۇمىسقا كەم دەگەندە بەس ادامدى قابىلداعان جاعدايدا 450 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە قوسىمشا جاردەماقى بولىنەتىنى دە قۇپتارلىق.
دەسەك تە, حالىق تىعىز ورنالاسقان, سانى كوپ كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە قاراي كوش تۇزەگەندەردىڭ بارىنە قولايلى جاعداي جاسالىپ جاتىر دەپ ايتۋ اسىلىق بولار ەدى. وسىدان ەكى جىلداي بۇرىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى وتكىزگەن القالى جيىنعا قاتىسقانىمىزدا جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسىنىڭ اتىنا ءبىراز سىن ايتىلعان. سوندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەڭبەككە جارامدى 89 ادامنىڭ 26-ى عانا جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. ۆەدومستۆو وكىلدەرى سولتۇستىك جاققا قونىس اۋدارعانداردىڭ 47 پايىزى عانا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاباتىنىن مويىنداعان. مامليۋت اۋدانىنا قاراستى كراسنوزنامەننوە ەلدى مەكەنىن اتتاي قالاپ العان وڭتۇستىكقازاقستاندىق ايدىنبەك قىدىرباەۆ نە جۇمىس, نە باسپانا تاپپاي, سەندەلىپ كوپ جۇرگەنى ءسوز بولعان. اۋىلدىق اكىمدىكتەگىلەر نە جارىعى, نە گازى جوق ءبىر بوس ءۇيدى بوساتىپ بەرگەن ەكەن. امالسىزدان دالاعا وت جاعىپ, تاماق پىسىرۋگە تۋرا كەلگەن. كوپبالالى وتباسىعا 25-30 مىڭ تەڭگەنىڭ جۇمىسىن ۇسىنۋمەن عانا شەكتەلگەن. قىستىڭ كوزى قىراۋدا كومىر, وتىن, ءتىپتى كۇندەلىكتى ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا قاراجات تاپپاي, قاتتى قينالعان.
قىزىلجار اۋدانى ارحانگەلسك اۋىلىندا ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان باقىتجان تولىباەۆ وتباسىنىڭ جاعدايى دا وسىعان ۇقساس. شاڭىراققا ارنايى كەلىپ, ماسەلەمەن ءجىتى تانىسقاننان كەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاراپىنان تۇسكەن شاعىمنىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزدىك. باقىتجان – تۇركىستان وبلىسى, وتىرار اۋدانى ءشاۋىلدىر اۋىلىنىڭ تۋماسى. ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا, جاستايىنان ەڭبەكپەن شىنىعىپ وسكەن. مال باعۋدىڭ, باسقا كاسىپتەردىڭ دە قىر-سىرىنا توسەلگەن.
– وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, وڭتۇستىكتە تابيعي تۋ كورسەتكىشى جوعارى. جۇمىس كۇشى جەتىپ ارتىلادى. قازاقستان – ءبارىمىزدىڭ وتانىمىز. جەرلەستەرىمىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قۇنارلى جەرىن مەكەندەپ, مال شارۋاشىلىعىن, ديقاندىقتى كاسىپ ەتكەنىن ەستىپ, باعىمىزدى سىناپ كورۋدى ۇيعاردىق. تانىس-بىلىستەردىڭ ءجون سىلتەۋىمەن الدىمەن ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى پەسكي اۋىلىنا تۇراقتادىق. انا تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ جوقتىعىنان بالالارىمىز اۋدان ورتالىعىنداعى قازاق مەكتەبىندەگى ينتەرناتتا جاتىپ وقىدى. ينتەرنات ءۇيى سۋىق بولعاندىقتان, اۋىرىپ قالاتىندى شىعاردى. ءوزىم جۇمىسسىزبىن. سودان پەتروپاۆل قالاسىندا تۇراتىن نازىم دەگەن تانىسىما حابارلاسىپ ەدىم, كۇرەجولدىڭ بويىندا ورنالاسقان چاپاەۆ ەلدى مەكەنىنە (قىزىلجار اۋدانى) كوشىپ كەلۋگە كەڭەس بەردى. مۇندا ءۇي بەرگەنىمەن, قابىرعالارى ىلعالدانىپ, سالقىن تارتتى. ۇل-قىزدارىمىز ورىس مەكتەبى ىشىندەگى بىرىككەن قازاق سىنىبىندا وقىدى. مال ۇستايىن دەسەڭ, جايىلىم جوق. اۋىزسۋدى قىس بويى مەكتەپتەن تاسىپ ىشتىك. سودان جايلى ورىن ىزدەستىرە كەلىپ, وسىندا قونىستانۋدى ۇيعاردىق. ەڭ باستىسى, ءتورت تۇلىك وسىرۋگە مۇمكىندىك مول. كەز كەلگەن جۇمىستى اتقارۋعا كۇشىم دە, قابىلەتىم دە جەتەدى, ارلانبايمىن, – دەيدى قىلشىلداعان قىرىق جاستى ەڭسەرگەن باقىتجان باۋىرىمىز.
«وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءۇش باسپانا بىلتىر اۋىلدىڭ شەتىندە بوي كوتەرىپتى. ورنالاسقان جەرى وتە ىڭعايسىز: جەلدىڭ ءوتى, قاراسۋىق ۇزدىكسىز سوعىپ تۇرادى. كۇزدىڭ جاۋىن-شاشىنىندا, قىستىڭ اقتۇتەك بورانىندا وقۋشىلاردىڭ الىستاعى مەكتەپكە قاتىناۋى قيىن. ورتالىق كوشەلەردە بوس جاتقان جەر تەلىمدەرى بار ەكەنى قانشا ەسكەرتىلگەنىمەن, تىڭدار قۇلاق تابىلمادى. وسى جەرگە تۇرعىزدى. ارقايسىسىن سالۋعا 7 ملن تەڭگەنىڭ قاراجاتى جۇمسالعانىمەن, ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ءارلى-بەرلى وتكەندە سىرتىنان جۇتىنىپ تۇرعانىنا قاراپ ء«ا, بارەكەلدى» دەپ ءسۇيسىنۋشى ەدىم. اتاقتى سازگەر ءشامشىنىڭ اۋىلىنان ات باسىن تىرەگەن وتباسىعا قۇتتى بولسىن ايتا كەلىپ, قاراداي ءتۇڭىلدىم. ءتورت قابىرعاعا قاراپ قالعان 9 جاننىڭ كۇيكى تىرلىگى جانىمدى قاتتى جابىرقاتتى, – دەگەن اۋىل اقساقالى ءالىم تولەباەۆ ورىن العان ولقىلىقتى تىزبەلەپ بەردى. ءالى كۇنگە دەيىن ەلەكتر جارىعى تارتىلماعانىن جارىسا ايتقان ۇيەلمەندى-سۇيەلمەندى شيەتتەي بالالار كوزدەرى بوزارىپ, تەلەديدار كورۋگە زار. ءۇيدىڭ سىرتى قورشالماعان. وتىن-سۋعا ارنالعان ساراي, مال ۇستايتىن قورا-قوپسى سالىنباعان. «قوياندى كورىپ, قالجاسىنان ءتۇڭىل» دەمەكشى, ءۇيدىڭ ىشىنە كىرگەنىمىزدە نەبىر كەلەڭسىزدىككە تاپ بولدىق. قابىرعالار ءتىلىم-ءتىلىم بولىپ جارىلىپ كەتكەن. بىلتىر ىستەن شىققان جىلۋ باتارەياسىنان سۋ تامشىلاپ اعىپ تۇر. بولمەلەر قازاندىق ارقىلى جىلىتىلادى. پەش سالۋدىڭ مۇلدەم ويلاستىرىلماعانى تاڭداندىرادى. 7 بالانىڭ اناسى ءمولدىردىڭ كۇيەۋى ساتىپ اكەلگەن گاز پليتاسىنا قاراپ قالعان. بارلىق اس-سۋ وسىندا دايىندالادى. پەشتىڭ جوقتىعىنان ءۇي شارۋاسىنا ەپسەكتى, نەبىر نان-توقاش, بالىشتەردى ءپىسىرۋدىڭ حاس شەبەرى ءمولدىردىڭ قولى ءجىپسىز بايلانعان. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدا كوپبالالى وتباسىلار ءۇشىن پەشتىڭ ءبىرىنشى قاجەتتىلىك ەكەنى ەسكەرىلمەگەنى وكىنىشتى. تاماق پىسىرسەڭ دە, شاي قايناتساڭ دا, بالالاردىڭ كيىمىن كەپتىرسەڭ دە, دالادان توڭىپ كەلگەندە جىلىنساڭ دا – وتە ىڭعايلى ءارى ۇنەمدى. بارىنەن دە جانعا جىلىلىق سىيلايتىن شۋاعىن, قاسيەتىن ايتساڭشى. قازىر كۇن سايىن بولكە-بولكە نان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. سۋ الىستان تاسىمالدانادى. ەلەكتر ەسەپتەگىشتى دە وزدەرىنىڭ قاراجاتىنا ورناتىپتى. يەسىز تۇرعان ەكى اقشاڭقان ءۇيدىڭ قابىرعالارى جارىلىپ, ەدەن تاقتايلارى قاق ايىرىلىپ كەتكەن كورىنەدى.
وتباسىنىڭ وسىندا قونىس تەپكەنىنە ءبىر ايدان اسسا دا, بىردە-ءبىر شەنەۋنىكتىڭ حال-جاعداي سۇراپ, ەسىك اشپاۋى, وتاعاسى مەن وتاناسىنىڭ جۇمىسسىز جۇرگەندەرىنە سالعىرت, ءجۇردىم-باردىم قاراۋلارى ناقتى ىستەن گورى قاعازباستىلىققا بەيىم بيۋروكراتتىق توڭ مىنەزدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتتى. قوشتاسار ساتتە ءمولدىر ءۇي وزدەرىنىڭ اتىنا ءالى راسىمدەلمەگەندىكتەن, كىشى بالاسىنا جاردەماقى الا الماي وتىرعانىن ەلەۋسىز ايتىپ قالدى.
ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا كوزىمىز ءتۇستى. «رەپەينايا 2 «ا» دەگەن جازۋ بادىرايىپ تۇر. كوشەنىڭ اتى ەكەن. بۇل ەلدى مەكەندە «بەرەگوۆايا», «تسەنترالنايا», «شكولنايا» سەكىلدى ءمانسىز ورىسشا اتاۋلاردان كوز سۇرىنەدى. «بەرەگوۆايا» تۇيىق كوشەسى باقانداي تورتەۋ بولىپ شىقتى. سوعان قاراعاندا اۋدان اكىمى جانات سادۋاقاسوۆ, ارحانگەلسك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى يرينا رىباكوۆا تۋعان جەر ءۇشىن ماڭداي تەرىن شۇمەكتەپ توككەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى مولداي بايتوسەۆ پەن ەسلام باۋكەنوۆتىڭ وسى اۋىلدان تۇلەپ ۇشقانىن بىلمەيتىن سىقىلدى. اۋىلدان ۇزاپ شىعىپ, ارتىمىزعا قارادىق. ءۇش اقشاڭقان ءۇي جۇتىنىپ تۇر. سىرتقى كەلبەتى سۇيسىندىرەدى. ال ءىشى «ايدالادا اق وتاۋ, اۋزى-مۇرنى جوق وتاۋ» كەيپىنەن ەش اينىمايدى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
