الاشتىڭ تاعى دا ءبىر ارداقتى ازاماتى – پەرۋاش كارىم ۇلى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىنان نكۆد كەزىندەگى قۇجاتتار تابىلدى.
پەرۋاش كارىموۆكە قاتىستى قىلمىستىق ءىس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. بۇل تۋرالى پەرۋاش نەمەرەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆتىڭ اتىنا كەلگەن مۇراعات باسشىلىعىنىڭ حاتىندا ايتىلعان. پەرۋاشتىڭ نەمەرەلەرى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىمەن تانىسىپ شىقتى. «پەرۋاش اتامىز تۋرالى ونىڭ كوزىن كورگەن تۋعان-تۋىستارىنىڭ, جاقىندارىنىڭ, ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردىڭ شىندىق ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى», – دەيدى ولار.
الاشتىڭ تاعى دا ءبىر ارداقتى ازاماتى – پەرۋاش كارىم ۇلى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىنان نكۆد كەزىندەگى قۇجاتتار تابىلدى.
پەرۋاش كارىموۆكە قاتىستى قىلمىستىق ءىس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. بۇل تۋرالى پەرۋاش نەمەرەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆتىڭ اتىنا كەلگەن مۇراعات باسشىلىعىنىڭ حاتىندا ايتىلعان. پەرۋاشتىڭ نەمەرەلەرى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىمەن تانىسىپ شىقتى. «پەرۋاش اتامىز تۋرالى ونىڭ كوزىن كورگەن تۋعان-تۋىستارىنىڭ, جاقىندارىنىڭ, ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردىڭ شىندىق ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى», – دەيدى ولار.
تابىلعان دەرەكتەر بويىنشا كارىموۆ پەرۋاش, ۇلتى قازاق, كسرو ازاماتى, 1914 جىلى تۋعان, پارتيادا جوق, كومسومول قاتارىنان شىعارىلعان, 7 كلاستىق ءبىلىمى بار, بۇرىن سوتتالماعان, تۇتقىنعا الىنعانشا اقمولا وبلىسى, ەركىنشىلىك اۋدانىندا مەكتەپتەر ينسپەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. اكەسى – كارىم ءامرين بولسا, ايەلى – ەركە, ۇلى – ءبىر جاستاعى تۇرلىبەك.
– اتالىپ وتىرعان تۇرلىبەك ءبىزدىڭ اكەمىز, – دەگەن ازەكەڭنىڭ سوزىنەن تەبىرەنىس سەزىمى بايقالىپ تۇردى.
پەرۋاش كارىموۆ 1937 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىندا نكۆد-نىڭ ەركىنشىلىك اۋداندىق بولىمىمەن كولحوزداردا رەۆوليۋتسياعا قارسى ادەبيەتتەردى تاراتۋ جانە ىرىتكى تۋعىزۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى دەگەن ايىپپەن تۇتقىنعا الىنعان. جارتى جىل تۇرمەدە ۇستالعاننان كەيىن, 8-9 قىركۇيەكتە قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن اقتالىپ, بوساتىلعان. بىراق تۋرا ءبىر ايدان كەيىن قازاق كسر جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ جەكە ءوزىنىڭ تالابى بويىنشا ونى قايتادان تۇتقىنعا الىپ, تۇرمەگە جاپقان. پەرۋاشتىڭ قارىنداسى كۇلشات اپايدىڭ ايتۋىنشا, ءتۇن جامىلىپ كەلىپ, باسا-كوكتەپ ۇيگە كىرگەن «قىزىلدار» اعاسىن ەسىنەن تانعانشا سوققىعا جىعىپ, دەنەسىن ارباعا لاقتىرىپ تاستاپ, الىپ كەتكەن. مۇنى پەرۋاشتىڭ جان جارى ەركەگە تۇرمەدەن جازعان حاتىنداعى «تاماقسىز ولمەيمىن, ۋايىمنان ولەمىن. بويىم اۋىرلاپ, دەنەم دىرىلدەپ, اياعىمدى باسايىن دەسەم – مۇمكىندىك جوق ءتارىزدى» دەگەن سوزدەر دە راستايدى. بۇل جازبالارعا ءالى قايتا ورالامىز.
ءسويتىپ, ول 1938 جىلدىڭ 15 قاڭتارىنداعى قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن رسفسر قك 58-10-بابى بويىنشا (كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ناسيحات جۇرگىزۋ) 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان, جازاسىن قاتاڭ رەجىمدەگى مەكەمەدە وتەيتىن بولعان. ونىڭ ۇستىنە بوساعاننان كەيىن تاعى 3 جىل سىرتقى دۇنيەمەن بايلانىسۋعا تىيىم سالىنادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق قۇقىقتارىنان ايىرىلادى. رەسەي تاريحشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەشكىم سۇراۋ سالىپ, اۋرەگە تۇسىرمەسىن, ءىزسىز-ءتۇزسىز كەتسىن دەپ قاساقانا جاسالعان, شىن مانىندە, مۇنداي ۇكىم ءولىم جازاسىمەن پارا-پار ەدى. وعان كەسىلگەندەر ءتىرى قالمايدى دەپ ەسەپتەلگەن.
قىلمىستىق ىستە ساقتالعان قۇجاتتارعا قاراعاندا, «بايشىل ەلەمەنتتەرمەن, رەۆوليۋتسياعا قارسى ۇلتشىلدىق كوڭىل كۇيدەگى تۇلعالارمەن بايلانىسىپ, الاش-وردانىڭ ادەبيەتىن جيناعانى جانە ۇلتشىلدىق ناسيحات جۇرگىزگەنى» ءۇشىن ايىپتى دەپ تانىلعان پەرۋاش سول كەزدە ءبىرتالاي جەردى, ونىڭ ىشىندە ستالين, العاباس, 1 ماي, سوتسپۋت, جولباسشى, ميرزويان, پەتروۆسك, كومينتەرن, سوتسماياك, فرۋنزە, لەنين, يساي, كراسنىي پاحار, بىرلىك, ت.ب. اۋىل-كولحوزداردى ارالاپ شىعىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ-اڭگىمەلەر ۇيىمداستىرىپ, الاش يدەيالارىن تاراتقان. وسى جۇمىستاردى 23 جاستاعى پەرۋاش كارىموۆ جولداستارى – 33 جاستاعى شايشىق ولجاباەۆپەن, 35 جاستاعى ەسكەندىر جيەنباەۆپەن جانە 37 جاستاعى مۇسابەك قۇرمانوۆتارمەن بىرگە جۇرگىزگەن.
پەرۋاش كارىم ۇلى جانە جولداستارى تەك 23 جىلدان كەيىن عانا 1961 جىلى قازاق كسر جوعارعى سوتى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن اقتالدى. سول كەزدە ادىلدىك ىزدەگەن پەرۋاش بالاسى تۇرلىبەككە اكەسىنىڭ تۇرمەدە قۇربان بولعانى حابارلانعان ەدى. ەندى مىنە, ارادا 50 جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن اتاسىنىڭ قىلمىستىق ءىس قۇجاتتارى پەرۋاش كارىم ۇلى نەمەرەلەرىنىڭ قولىنا ءتيىپ وتىر. الايدا, ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرى قالاي ءوتتى, جاس عۇمىرى نەدەن ءۇزىلدى: قىزىلداردىڭ وعىنان با, قاراقشىنىڭ پىشاعىنان با, الدە ۇمىتسىزدىكتەن ومىردەن كۇدەر ءۇزدى مە, اۋىرىپ جان تاپسىردى ما, سۇيەگى قايدا قالدى, بارلىعى دا ۇرپاقتارىنا بەيمالىم بولىپ كەلدى. ەندى وسى جۇمباقتىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ, اتاسىنىڭ سۇيەگى جاتقان جەردى تابۋدى ۇرپاقتارى وزدەرىنە جۇكتەلگەن پەرزەنتتىك امانات دەپ ساناپ وتىر.
حاتتامالار بويىنشا, 23 جاستاعى پەرۋاش وزىنەن اجەپتاۋىر جاسى ۇلكەن جولداستارىنان قالماي, جاۋاپكەرشىلىكتەن باس تارتپاي, ۇلتتىق ۇستانىمدارىنا بەرىك بولىپ, العان بەتىنەن قايتپاي اقىرىنا دەيىن بارادى. سول سەبەپتەن شىعار, بالالارىنىڭ ايتۋىنشا, 80 جاسقا جەتكەن, شايشىق ولجاباەۆتىڭ ءىنىسى توباي بارلىباەۆ اتامىز كوزى جۇمىلىپ بارا جاتقاندا «پەرۋاش, پەرۋاش!» دەپ 40 جىل بۇرىن ومىردەن وزعان اينىماس دوسىن شاقىرىپ جاتىپتى.
ءبىر ادامنىڭ, ءبىر وتباسىنىڭ باسىنداعى قاسىرەتتى تىلگە تيەك ەتكەندە حح عاسىرداعى قازاق ەلى تاريحىنداعى جەكە ادامداردىڭ تاعدىرلارىن تالكەك ەتكەن, تاپتاپ جانشىعان قارالى كەزەڭ كوز الدىڭا كەلەدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق, پەرۋاش كارىم ۇلى قازاقستاندا 1937-1938 جىلدارى «تاپ جاۋلارى», «ۇلتشىلدار», «جات پىكىردەگىلەر», «الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنتتەر» دەگەن جالالار جابىلىپ, ساياسي ايىپ تاعىلعان, 105 مىڭعا جۋىق ەلىم دەپ ەڭىرەگەن بوزداقتاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق كورىنەدى. ياعني, ول – كەڭەستىك بيلىك جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋشىلاردى اياۋسىز جازالاپ جاتقان اۋىر كەزەڭنىڭ قۇربانى. ءدال وسى جىلدارى قازاق حالقى الاشتىڭ اياۋلى ۇلدارىنان – ۇلت زيالىلارىنان ايىرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – پەرۋاش كارىم ۇلى 16 جاستا مۇعالىم بولىپ, اۋىلدا تۇڭعىش مەكتەپ سالىپ, سول مەكتەپتى 1936 جىلعا دەيىن باسقاردى. سونىمەن بىرگە, 1930 جىلى قازاقستانداعى ەگىنشىلىك تەحنيكۋمىندا, 1931 جىلى اقمولا پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا سىرتتاي وقىپ, سول جىلى قازاق مۇعالىمدەرىنىڭ كۋرسىن ۇزدىك ءبىتىردى. 1934 جىلى الماتىدا «اۋداندىق اعارتۋ كوميتەتتەرى توراعالارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ولكەلىك كۋرستارىن» ءتامامدادى, ال 1936 جىلدان باستاپ اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەكتەپتەر بويىنشا ينسپەكتورى بولدى. مۇنىڭ ءبارىن ۇقك-ءتىڭ پ.كارىم ۇلىنىڭ نەمەرەلەرىنە جولداعان انىقتامالار, كۋالىكتەر, ت.ب. قۇجاتتار راستاپ وتىر.
ونىڭ 1930 جىلى كسرو ەگىنشىلىك حالىق كوميسسارياتىنىڭ «زەرنوترەست» كەڭەستىك استىق شارۋاشىلىقتارى مەملەكەتتىك بىرلەستىگى جانىنداعى توعۇزاق ستانساسىنداعى (قازىرگى قوستاناي وبلىسىندا) قازاقستاننىڭ سوتسياليستىك ەگىنشىلىك تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسۋىنە كەلسەك, تەك وسىنىڭ ءوزى 16 جاستاعى پەرۋاشتىڭ مىنەزى مەن ماقساتكەرلىگىن ايقىنداپ تۇر. ونى ءتۇسىنۋ, 
سەزىنۋ ءۇشىن سول كەزەڭدە قازاقستاندا قانداي وقيعالار ورىن العانىن ەسكە سالۋ قاجەت. تۋرا سونىڭ قارساڭىندا, 1927-1929 جىلدارى گولوششەكيندىك «ۇلكەن سەكىرىس» دەپ اتالعان سولاقاي ساياسات كوشپەلى شارۋاشىلىققا تىيىم سالۋعا جانە شارۋاشىلىقتاردى, اسىرەسە, ءۇي مالدارىنىڭ باسىن, جاپپاي ۇجىمداستىرۋعا بايلانىستى قازاق اۋىلدارىن كۇشتەپ وتىرىقشىلاندىرۋ بولىپ ءوتتى. بۇل تاريحي دامۋ بارىسىندا مال شارۋاشىلىعىنا سۇيەنگەن جانە ءوزىن تاماق ونىمىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دارەجەدە ەگىنشىلىك ماشىقتارىن مەڭگەرمەگەن قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىقتان جاپپاي قىرىلۋىنا اكەلدى. اشتىقتان تۇتاس اۋىلدار جويىلىپ كەتتى, قانىپەزەر جىرتقىشتىقتىڭ دەرەكتەرى كوپ, قۇربانداردىڭ سانى ميلليونداپ سانالادى, ساحاراداعى تۇتاستاي اۋداندار قاڭىراپ بوس قالدى.
بۇل جاعدايدا اۋىل ءجاسوسپىرىمى حالقى ءۇشىن بەلگىسىز جاڭا سالانى – ەگىنشىلىكتى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانۋعا شەشىم قابىلدايدى جانە تۋعان اۋىلىنان مىڭداعان شاقىرىم جەرگە وقۋعا كەتەدى. ونىڭ ءوز حالقىن اشارشىلىقتان قۇتقارۋعا, ونىڭ بولاشاعىن وسىنداي قايعىلى جاعدايلاردان قورعاۋعا بار ىنتا-ىقىلاسىنىڭ اۋعانىنا كۇمان جوق. بۇگىن ءبىز مۇنى دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جولىن تاڭداۋ دەپ اتاعان بولار ەدىك, بىراق سول ۋاقىتتا دا بۇل ءسوزسىز باتىل جانە پروگرەسشىل قادام بولاتىن.
قۇجاتتار كورسەتىپ تۇرعانداي, قازاق مۇعالىمدەرىنىڭ كۋرستارىن 1934 جىلى بىتىرگەندە پەرۋاش ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, ماتەماتيكا بويىنشا, جاراتىلىستانۋ, گەوگرافيا جانە ت.ب. پاندەردەن تەك ۇزدىك باعالار العان.
جاس بولعانىنا قاراماستان, وسىنداي بىلىمگە قۇشتار, العان ءبىلىمىن حالىققا تاراتقان مۇعالىم پەرۋاش كارىم ۇلى – سول جىلدارى قازاق دالاسىندا بولعان زيالى-اعارتۋشىلاردىڭ ءبىرى. ولار اتىلدى, ءارتۇرلى مەرزىمگە تۇرمەگە قامالدى, ەرىكسىز جەر اۋدارىلدى. تالاي بەيبىت وتباسىلارىنىڭ وتى ءوشىپ, انا جەسىر, بالا جەتىم قالدى. ونىمەن دە قويماي ولاردى «حالىق جاۋىنىڭ», «وتانىن ساتقانداردىڭ» وتباسى بولعانى ءۇشىن اباقتىلارعا جاپتى. ال جوعارىدا اتالعان حاتتاعى پەرۋاشتىڭ جازعاندارى بۇل زوبالاڭنىڭ وتباسىن اينالىپ وتپەيتىنىن سەزگەنىن بايقاتادى: «ەشكىمگە دوس دەپ ەش پىكىر ايتپا. سىرتىڭنان «ءيا» دەپ تە... ءوزىڭ الدانىپ قالىپ جۇرمە. ونىمەن جاندى امان ساقتاي الماسپىز». وكىنىشكە قاراي, ونىڭ وسى قاۋپى شىندىققا اينالدى. «اجەمىز – ەركە جيەنالينا دا الجير لاگەرىندە ازاپ شەككەنى تۋرالى اڭگىمەلەر بار, ونىڭ دا ودان ارعى تاعدىرى ءبىز ءۇشىن بەلگىسىز, الدە دە انىقتاي ءتۇسۋ كەرەك», – دەيدى ۇرپاقتارى.
ونىڭ ۇستىنە پەرۋاشتىڭ قۇداي قوسقان قوساعى ەركە جيەنالينا ەرىنىڭ ءىسىن قولداپ, مۇعالىم بولعانىن ونىڭ كوزىن كورگەندەر ايتىپتى. مۇنىڭ دا جانى بار. ەركەنىڭ ساۋاتىن كوتەرىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەنىن, ونىڭ قىسقا مەرزىمدى كۋرستاعى وقۋىنا بايلانىستى ايتا كەلىپ, پەرۋاش جازعان كەلەسى جولدار راستاپ تۇر ەمەس پە: «...سىرتقا سىر بىلدىرمەي كوڭىلدى وقى, ناشار ۇلگەرىپ قاتارىڭنان كەم قالما». بايقاساڭىز, تەمىر قاپاستا وتىرعان جاپ-جاس جىگىت ءوزىنىڭ جارىنا تىلەۋشى عانا بولماي, قامقورشىلىق كورسەتىپ وتىر. قانداي قۋاتتى ەرىك-جىگەردىڭ يەسى بولدى دەسەڭىزشى!؟ بۇل حاتتىڭ ەركەنىڭ قولىنا تيمەي, ونىڭ جۇرەگىن جىلىتىپ, كوڭىلىن جۇباتپاعانى قانداي ايانىشتى...
ۇقك-ءتى ۇرپاقتارىنا قايتارىپ بەرگەن قۇجاتتاردىڭ ءاربىرىن مۇقيات قاراپ وتىرىپ, سونىڭ ىشىنەن مەنىڭ نازارىم پەرۋاشتىڭ لاتىن قارپىمەن ەركەگە جازعان حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسىنا تۇسكەن ەدى. ونىڭ ءتيىستى مەكەنجايعا جەتپەۋىنىڭ سەبەبى, بىرنەشە جەردەن استى قىزىل سيامەن سىزىلعان حات جولدارىندا جاتسا كەرەك, تسەنزۋرادان وتپەگەنى انىق. پەرۋاش نەمەرەلەرى مۇنى ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن لاتىن قارپىنەن قازىرگى قولدانىستاعى ءالىپبي تاڭباسىنا ءتۇسىرىپ قويىپتى. «ال جالپى لاتىن قارپىمەن جازىلعانداردى ءتۇسىنۋ قيىن بولار دەپ ويلاۋشى ەدىك, قازىر ونداي كۇدىگىمىز سەيىلىپ كەتتى, ءتىپتى, بۇل ءالىپبيدى پايدالانۋ قولايلىراق پا دەپ قالدىق», – دەدى ولار.
حاتتان 1, 2, 3... دەپ سانامالاپ, 22-گە دەيىن جەتكىزىپ, نەنىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتكەنىنەن پەرۋاش كارىم ۇلى وتباسىنىڭ كۇندەلىكتى كۇنكورىسى ءۇشىن اسا الاڭدامايتىنى انىق اڭعارىلادى, ياعني ونى دا سول كەزەڭدەگى ءوزى ءۇشىن ەمەس, الاششىل ازاماتتار سەكىلدى, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جانقيارلىق كۇرەسكە ءوز ىستەرىنىڭ دۇرىستىعىنا, ادىلدىگىنە دەگەن سەنىم جەتەلەگەن. ونىڭ حاتتاعى زايىبى مەن جالعىز ۇلىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەرىن بىلدىرگەن سوزدەرىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس, جۇرەكتى شىمىرلاتاتىن, سىزداتاتىن تۇستار كوپ. شيماي ەمەس, ادەمىلىگىمەن كوز تارتاتىن جازۋ-قولتاڭباسىندا كەپىلدىكپەن شىعارۋ سەكىلدى ۇلكەن ماسەلەلەرمەن قاتار, تۇرمە تۇنەگىنىڭ قولايسىزدىقتارىنا قارسى تۇراتىن جىلى كيىمدەر, تۇرمىستىق بۇيىمدار سۇراعان: «كەپىلگە الىپ كەتپەسە, اكەم ۇستاراسىمەن كەلىپ, شاشىمدى الىپ بەرىپ كەتسىن»..., «...جاۋاپ بەرىپتى, بوساتپايدى عوي. بۇدان تەك قۇتىلۋ قيىن ەندى».
تۇرمەدە باسكەسەر قىلمىسكەرلەرمەن ءبىر كامەراعا قامالىپ, سودان قورعانۋ ءۇشىن دە كەرەك ەتتى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن, «ءبىرىتىبا (بريتۆا – س.ب.) پىشاعىنان تاعى ءبىر-ەكەۋىن جاشىك (ۇيدەن سالەمدەمە جاشىگى – س.ب.) تۇبىنە جاسىرىپ سالا سال» دەگەن جەرى دە بار. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ وتە قيىن جاعدايىمەن قاتار, قايتپاس-قايسار ەرلىك مىنەزىن كورسەتىپ تۇر.
حاتتىڭ وزگە دە كەيبىر ۇزىندىلەرىن, سول جىلداردىڭ جان تىتىرەتەر سۋىق ىزعارىن كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ, ءوز باعالارىڭىزدى بەرۋ ءۇشىن, وسىلايشا ەشتەڭەنى وزگەرتپەي قاز-قالپىندا كەلتىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز:
– «قوش-قوش, باۋىرىم. باۋىرىڭدى ەلجىرەتپە... تاعى مەن جالعىزىم دەپ جىلادىم – سەن بار ەكەنسىڭ, توكەنىم بار قالاتىن»...,
– «سەن توكەنىمنىڭ ءيسى بار جاڭا كورپەنى سۇراعانىما ىرەنجىمە... ق ۇلىنىم اقىرعى سۇيىسكەنىم دەپ ويلاما. قۇدايدان تىلە, ءۇمىت ەت»..,
– «اقمولاعا جۇرگىزەتىن بولسا, قاپى قالماي قوشتاسىپ قالىڭدار. توكەنىممەن قوشتاسقام جوق جىلار دەپ»..,
– «اقمولاعا بارسام... بوس كەلمەڭدەر – ءبارى ءبىر وندا بۇدان دا قاتاڭ ۇستايدى»...
بىراق وسىنداي قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, الاشتىڭ جاس ازاماتى ءوز ۇستانىمدارىنان تايعان جوق, ءتىپتى, تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن دە ءوز ءىسىن جالعاستىرۋعا ۇمىتتەندى: «اۋەلى جانىم قالسىن. سوسىن كورەرمىن»...
اتتەڭ, شىركىن-اي, اڭساعان ارمانى ەلەس بولىپ, الدان كورىكتى ءومىر بەلەسىن كورە الماي كەتتى-اۋ, جاس وعلان. مۇنىمەن قوسا توتاليتارلىق جۇيە ءوزىنىڭ قاندى شەڭگەلىن ونىڭ ومىرلىك سەرىگى ەركەگە دە سالىپ, كوپ ۇزاماي ول دا ومىردەن قىرشىن كەتتى, ءسويتىپ, تاعى ءبىر وتباسىنىڭ ءتۇتىنى ءوشتى.
پەرۋاش كارىم ۇلىنىڭ سوتتالعاننان كەيىن ولاردىڭ تاعدىرى بەيمالىم قالپىندا قالىپ, ارتىنداعى جالعىز تۇياعى: توكەنى – تۇرلىبەگىنىڭ ەسەيىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ, اكە-شەشەسىن ىزدەگەن ارەكەتتەرى ناتيجەسىز اياقتالعان. جالپى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ كسرو-دا 1954 جىلى باستالىپ, ول 1960 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن جالعاسقان. ال پ.كارىموۆكە قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ 1961 جىلى ناۋرىز ايىندا توقتاتىلعانىن وسى جىلىمىق كەزەڭگە ىلىگۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن سەكىلدى. ويتكەنى, ودان كەيىن بۇل ۇدەرىس تەجەلىپ, تەك قايتا قۇرۋ دەپ اتالعان كەزەڭدە – 1980-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي قايتادان باستالعانى ءمالىم.
ماسەلەن, پەرۋاشتىڭ اقتالعانىنا قاراماستان, ونىڭ ۇلى تۇرلىبەككە الماتى وبلىسى, قاسكەلەڭ اۋدانى, «كامەنسكي» سوۆحوزىندا ماشينا اۋلاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن كەزىندە 1965 جىلى پارتياعا وتۋگە جانە قىزمەت بابىمەن ءارى قاراي وسۋىنە تىيىم سالىندى. ارينە, ەشقانداي قىزمەتتىك ءوسۋ اتا-اناسىنىڭ ادال اتىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ەدى.
ورنىندا بار وڭالار. بابالاردان قالعان اسىل سوزدەردىڭ دانالىعى مەن اقيقاتتىلىعىنا ولاردىڭ ارتىندا قالعان جوقتاي دا, ىزدەي دە بىلەتىن ۇرپاعى تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزدى. مىنە ازات تۇرلىبەك ۇلىنىڭ اتاسىن ىزدەپ, سۇراۋ سالىپ ۇقك-تەن اسا قۇندى دەرەك تابۋى اكە ءۇمىتىن اقتاعانى ەمەس پە؟! تاعى دا ءبىر تاڭعالدىرارلىعى: 2011 جىلى «اق جول» پارتياسى تىزگىنىن قولىنا الىپ, ءبىز «الاش» پارتياسىنىڭ ءىزباسارىمىز دەپ, الاش رۋحىن ءتىرىلتىپ, بيىككە كوتەرەمىز دەپ جار سالىپ, ودان كەيىن سوعان ساي ءىس-قيمىلدار جاساپ جۇرگەن پەرۋاشتىڭ نەمەرەسى سول تۇستا اتاسىنىڭ بولشەۆيكتەردىڭ ديكتاتۋراسىنا قارسى ارەكەتتەر جاساپ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ يدەيالارىن كوپكە تاراتىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقانىن بىلگەن دە جوق ەدى. ونىڭ سول كەزدەگى جاريا ەتكەن ۇستانىمى تەگىنە تارتقان تەكتىلىك پەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا دەگەن كىرشىكسىز تازا سەزىمنەن تۋىنداعان ەكەن.
ال ءبىز الاشتىڭ تاعى ءبىر ارداقتى ازاماتىنىڭ تابىلعانىنا قۋانىشتىمىز. ولار ءالى دە كوپ, ولاردى تاريحتىڭ قالىڭ قاتپارىنان ارشىپ الىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا تابىستاساق يگى. جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ الاش يدەيالارى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش پارتياسىنىڭ مىڭداعان قاتارداعى مۇشەلەرىن, جاقتاستارىن, الاشوردا ۇكىمەتى اسكەرىنىڭ ساربازدارىن اقتاۋعا بولماي ما؟ الدە ءبىر باياندامادان ءبىر بايانداماعا, ءبىر ماقالادان ءبىر ماقالاعا كوشىپ جۇرگەن, 30-40-تاي عانا اقتالعان الاشتىڭ جۇرتقا بەلگىلى كوشباسشىلارىن ايتىپ, قايتالاي بەرۋمەن شەكتەلەمىز بە؟ تەك وسىمەن شەكتەلسەك, اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ ايتىلىپ جۇرگەن الاشتىڭ وسى ارىستارىنىڭ رۋحىنىڭ ءوزى تىنىشتالا قويار ما ەكەن؟ ولارمەن قويان-قولتىق ءجۇرىپ, ۋاعىزدارىن تىڭداپ, تاپسىرمالارىن ورىنداپ, ىستەرىن جالعاستىرعان ۇلاندار بۇرىنعىسىنشا «بانديتتەر», «حالىق جاۋلارى», «شەتەل بارلاۋ قىزمەتىنىڭ تىڭشىلارى» ت.س.س. بولىپ قالا بەرە مە؟ ءتىپتى, پەرۋاش كارىم ۇلىنىڭ قىلمىستىق ىسىمەن تانىسقاندا, ونىڭ ۇرپاقتارىنا بىرنەشە تومدىق ىستەن تەك جەكەلەگەن قۇجاتتاردى قايتارىپ, سونىمەن بىرگە اباي مەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرى بار داپتەردى كورسەتىپتى.
ال نەگىزگى قۇجاتتار ءالى دە قۇپيا بولىپ قالۋدا.
قازىرگى ۇلتتىق تاريحىمىز قايتا زەردەلەنىپ جاتقان تۇستا قاتتى ويلاناتىن جايت, بۇل. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 2 قازانىندا «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ماقالاسىنداعى «مەملەكەت تاريحىن, داڭقتى بابالارى ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ بۇرالاڭى مەن بۇلتارىسىن, قيلى كەزەڭدەرى مەن تاعدىرلى شەشىمدەرىن, اقتاڭداق بەتتەرى مەن دارا تۇلعالارىنىڭ قايراتكەرلىك ونەگەسىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق قانا وزىنە تيەسىلى زامانا جۇگىن دىتتەگەن مەجەسىنە ابىرويمەن جەتكىزە الادى» دەپ اتاپ كورسەتتى.
پەرۋاش اۋلەتىنىڭ تالاي جىلداردان بەرى ساۋال جاساپ ءجۇرىپ تىندىرعان ۇلاعاتتى ءىسى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولۋعا تۇرارلىق. اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتى شىعار, ۇقك-ءنىڭ ارنايى مۇراعاتىنىڭ پ.كارىموۆتىڭ قىلمىستىق ءىسىن تاپقانى تۋرالى حابار نەمەرەسىنىڭ قولىنا «اق جول» پارتياسى ورتالىق كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى باستالار الدىندا ءتيدى. ازات تۇرلىبەك ۇلى وتباسىنىڭ تەبىرەنىستى ساتىنە كۋا بولعان دوستارى مەن ارىپتەستەرى ونى شىن جۇرەكتەن اتاسىنىڭ – الاشتىڭ ارداقتى ازاماتىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى قۇجات الۋىمەن قىزۋ قۇتتىقتادى. بۇل تەك وسى وتباسى ءۇشىن عانا ەمەس, ۇلت ءۇشىن قۇندى قۇجات. اقجولدىقتار, سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قالىڭ كوپشىلىككە بەلگىسىز باتىرلاردى حالىقتىڭ جادىندا ساقتاۋعا كۇش سالعانى جانە ولارعا ۇقىپتى كوڭىل بولگەنى ءۇشىن وزدەرىنىڭ شىنايى العىس سەزىمدەرىن ءبىلدىردى. ءيا, ەشكىم دە, ەشقاشان دا ۇمىتىلماۋى ءتيىس.
بارلىق ادام بالاسىنا ءتان ەڭ قىمباتتىلارىن – وتباسىن, ماتەريالدىق يگىلىكتەرىن, جەكە پەرسپەكتيۆالارىن قۇرباندىققا شالىپ, قورعانسىز جاپ-جاس ايەلىن جانە ودان دا دارمەنسىز نارەستە – ۇلىن ازاپتا قالدىرىپ, اجال تىرناعىندا جۇرگەن پەرۋاش كارىم ۇلى ءوزىنىڭ الدىنا باستى ماسەلەنى قويدى:
«قۇداي نە جازسا – سونى كورىپ شىدايمىز. مەن شىدادىم, سەن دە شىدا. كىم وزار ەكەن؟».
بۇگىنگى تاۋەلسىز, ەگەمەندى قازاقستان – ونىڭ جانە باسقا دا حابارسىز كەتكەن مىڭداعان باتىرلاردىڭ مەرت بولار ساتىندە وزدەرىنە قويعان وسى سۇراعىنا جاۋاپ ەمەس پە؟!
بىراق ادامي سۇيىسپەنشىلىك رۋحىنىڭ تاباندىلىعى مەن قۋاتىنىڭ ەڭ كەرەمەت اككوردى پەرۋاشتىڭ ەركەگە جازعان حاتىنىڭ سوڭعى جولدارى جاستارعا, اسىرەسە, عاشىق جۇپتارعا ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ شىنايى ۇلگىسىندەي ەستىلەدى: «...ال, كۇنىم, تاعى ايتام: شىدامسىزدىق ولتىرەدى. ودان دا باسقادان ءولۋ – ءشاىھت دەگەن. بىرىگىپ ادام بولىڭدار. كۇنكورىپ, ءومىر ءسۇرۋ ارەكەتىنە كىرىسىڭدەر.
مەن دە امان كەلەرمىن».
ءسابيت بايدالى.
