ەكونوميكا • 13 تامىز، 2020

كەنجەلەگەن سالانى كوتەرەتىن كۇش قايدا؟

133 رەت كورسەتىلدى

«اسپاننان قۇرىم جاۋسا دا، قۇلعا ۇلتان تيمەيدى» دەگەننىڭ كەرىن قازىر وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنان كورىپ وتىرمىز. بىلاي قاراساڭىز، سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار كوپ. بىراق سول باعدارلامالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيگىزىپ جاتقان شاپاعاتى شامالى. سول سەبەپتى دە اگروسەكتورداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر ادامعا شاققاندا 5 مىڭ دوللاردان اسپاي تۇر. مۇنى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وتكەن رەسپۋبليكالىق كەڭەستە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا باسا ايتتى. وزگە ەلدەردە، ماسەلەن كورشى رەسەيدە بۇل كورسەتكىش بىزدەن 3،7 ەسە كوپ بولسا، بەلارۋستە 6،7 ەسە جوعارى ەكەن. وسىنىڭ ءوزى-اق قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسقالارمەن سالىستىرعاندا قانشالىقتى كەنجەلەپ قالعانىن اڭعارتادى.

 

ورىندالماعان باعدارلامالار نەگە قابىلدانعان؟

سوڭعى كەزدە ارنايى مەملەكەتتىك باع­دار­لاما بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى­نا باعىتتاۋ قاراستىرىلعان قارجىنىڭ ءوزى­ تولىق كولەمدە بولىنبەۋى ءجيى قايتا­لا­­ناتىن بولعان. بۇل ماسەلەنى جاقىندا پار­لامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات­باي­ جولداسباەۆ ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، اگرونەركاسىپ كە­شە­نىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ار­نال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىل­دان­عاندا بارلىق مينيسترلىكتەرمەن، سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكا جانە قارجى مينيستر­لىگىمەن دە كەلىسىلگەن. وسى باع­دارلاما بويىنشا 2018 جىلى سالانى دا­مىتۋعا 454،2 ملرد تەڭگە ءبولىنۋ كەرەك بولسا، ءىس جۇزىندە 342 ملرد تەڭگە بولىنگەن (بولىنبەي قالعان قارجى كولەمى 112 ملرد تەڭگە). وتكەن جىلعا جوسپارلانعان 507،6 ملرد تەڭگەنىڭ تەك 422 ملرد تەڭگەسى عانا ءتيىستى ماقساتقا جۇمسالعان. سونىڭ سالدارىنان باعدارلامادا كورسەتىلگەن جوسپارلى 40 كورسەتكىشتىڭ تەك 25-ءسى عانا ورىندالىپتى.

– مۇنداي جاعداي بۇرىنعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا دا بولعان ەدى. مىنە، قازىرگى باعدارلامادا دا وسى جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. ەگەر قارجىلىق جاعى تولىق بەكىتىلمەسە، ءبىز ونى نە ءۇشىن قابىلدايمىز؟ – دەپ كەيىستىك ءبىلدىردى سەناتور مۇراتباي جولداسباەۆ.

راس، باعدارلاماداعى قارجىلاندىرۋ تالاپتارى ورىندالماسا، ونى جارتى جولدان تاستاپ كەتە بەرسە، ءاۋ باس­تا نە ءۇشىن قابىلدانعان؟ باعدارلامادا كوز­دەلگەن ماقساتتى ينديكاتورلاردى ورىن­داۋدى ماقسات ەتپەيتىنىمىز قالاي؟ جاۋا­بى جوق سۇراقتار. وكىنىشكە قاراي، قا­زاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىبى كە­شەنىن دامىتۋ ءىس جۇزىندە وسىلاي ءجۇرىپ جاتىر. ەگەر ەلىمىزدە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار بولماسا، شەتتەن تاسىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى قازىرگىدەن دە كوپ بولار ەدى.

 

قوسالقى شارۋاشىلىقتار قاعاجۋ كورىپ وتىر

ءيا، ەلىمىزدەگى قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتەن ءبىر تيىن قارجىلاي قولداۋ كورمەسە دە، ەشقانداي مەملەكەتتىك سۋب­سي­ديالارعا قول جەتكىزبەسە دە، اۋىل شا­رۋا­­شىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن وندىرەدى. ماسەلەن، بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا تۇتىنىلعان سيىر مەن قوي ەتى­نىڭ 57 پايىزى جەكە اۋلالاردان الىندى، ءسۇتتىڭ 73،5 پايىزىن سولار بەردى. كار­توپ پەن قىزاناقتىڭ جانە باسقا دا كوك­­ونىس تۇرلەرىنىڭ 60-70 پايىزىن بۇ­رىن­عىشا جەكە اۋلالار وسىرەدى. جالپى، بىزدە مال دا، ەت پەن ءسۇت تە، كوكونىس تە جە­كە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلە­سىن­­دە. ءىرى شارۋا قوجالىقتارى مەن ۇل­كەن ارگوقۇرىلىمداردىڭ ۇلەس سالما­عى قوسال­قى شارۋاشىلىقتارمەن سالىس­تى­­رۋعا دا كەلمەيدى. بىراق سۋبسيديا دا، مەم­لەكەتتىك قولداۋ دا، نەسيە دە بىزدە ەڭ ءبى­رىنشى وسى ءىرى قۇرىلىمدارعا تيەدى. ويت­كەنى ولاردىڭ قولىندا كەپىلدىككە قويار مۇلكى بار، قوماقتى كاپيتالى، قىم­بات تەحنيكالارى بار. «كۇلشەلى بالا سۇي­مەككە جاقسى» دەگەندەي، بانكتەر دە زاۋدە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن قار­جى­لاندىرا قالسا، ەڭ ءبىرىنشى وسىنداي ءىرى قۇرىلىمدارمەن «ىستەس» بولعاندى دۇرىس كورەدى.

ولاي بولسا، شاعىن قۇرىلىمداردىڭ بۇل الەۋەتىن ەسكەرەتىن كەز كەلگەن سياقتى. قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا، شاعىن اگرو­قۇرىلىمدارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ىسكە قوسپاساق، ەرتەڭ ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن. قا­زاقستان فەرمەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى جيگۋلي دايراباەۆتىڭ دا شىرىلداپ جۇرگەن سەبەبى سول.

– ەلىمىزدە 212 شارۋا قوجالىعى بار، سونىڭ 10-12 پايىزى عانا ۇكىمەتتىڭ كومە­گىنە قول جەتكىزە الادى. قازىرگى الماعايىپ ۋاقىتتا «قازاگرو» حولدينگى سياقتى قۇرى­لىمدار ءوز ەرەجەلەرىن جەڭىلدەتىپ، نە­سيەنىڭ ءاربىر شارۋاعا قولجەتىمدى بولۋىن­ ويلاستىرعانى ءجون جانە ونى ەڭ ارزان با­عامەن ۇزاق مەرزىمگە بەرۋى ءتيىس. ويتكەنى سول شاعىن قوجالىقتار ەرتەڭ ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەدى. بىزگە سونى ءتۇسىنىپ، جۇيەنى وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى ەمەس پە؟ – دەيدى ول.

ءيا، قارجىلىق قولداۋ قۇرىلىمدارى كەپىلدىك نەسيە ساياساتىن، جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەسە، سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپايدى.

ءارتۇرلى اقپارلاردىڭ ىشىندە اعىل-تەگىل بولىپ كورىنەتىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ اگروسەكتورداعى كولەمى بىزدە بار-جوعى 1 پايىز عانا. وتاندىق اگرارشىلاردى بانك­تەر دە شەتقاقپاي قىلادى. سەڭبەسەڭىز قاراڭىز، بىزدە بانك­تەر نەسيەسىنىڭ تەك 1 پايىزى تاماق ونەركاسىبى سالاسىنا بۇيىرادى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنا بانك بولگەن بارلىق نەسيەنىڭ 0،1 پايى­زى عانا تيەدى ەكەن. بۇل ەندى اۋىل شارۋاشىلىعى بانكتەر تاراپىنان مۇلدەم قارجىلاندىرىلمايدى دەگەن ءسوز.

 

تەحنيكا پاركىنىڭ 80 پايىزى توزعان

وكىنىشكە قاراي، ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرى بولۋى ءتيىس دەيتىن اۋىل شارۋاشى­لىعى توزىعى جەتكەن ەسكى اربانى ەلەس­تەتەدى. قاي جاعىنان كەلىپ قاراسا­ڭىز دا،­ اي­­تەۋىر ابدەن اقجەم بولعان پروب­لەما­نىڭ­ ۇستىنەن شىعاسىز. اۋىل شارۋا­شى­­لى­عىن­داعى تەحنيكا پاركىنىڭ بۇدان 20 جىل بۇرىن دا 80 پايىزى ەسكى ەدى. قازىر دە سولاي.

جالپى، الەمدە تەحنيكالىق پروگرەسس دەگەنىڭىز جەدەل قارقىنمەن دامۋ ۇستىندە. بۇرىن بەس جىل بولسا، قازىر ءاربىر ءۇش جىل سايىن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق شەشىمدەر بويىنشا جاسالعان جاڭا تەحنيكالار قولدانىسقا ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل سالانىڭ قارىشتاپ دامىعانى سونداي، از شىعىن شىعارىپ، كەرىسىنشە القاپتان مول ءونىم الۋعا بەيىم تەحنيكالار دا كوپتەپ جاسالدى. بىراق سونىڭ ءبارى ەلىمىزدى اينالىپ ءوتىپ جاتقانداي. مۇلدەم جوق دەۋگە بولماس، جالپى شارۋا قوجالىقتارى وسىدان 20 جىل، ءتىپتى 30 جىل بۇرىنعى تەحنيكالارىن جاماپ-جاسقاپ جۇمىستارىنا پايدالانىپ ءجۇر.

– بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ­بەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ ءبىر سە­بەبى – وسى. ەسكى تەحنيكالار­مەن­ ءبىز قان­داي جوعارى ءونىم الامىز؟ ونىڭ ۇستىنە تىڭايتقىش دەگەندى مۇل­دەم قولدانبايمىز. كونديتسياسىنا جەت­كى­زىلمەگەن تۇقىمدار پاي­دالانامىز. سونىڭ­ سالدارىنان ءونىم كولەمى دە تومەن. مىسالى، «رودينا»، «زەن­چەنكو» سياقتى ءىرى شارۋاشىلىقتار جاقسى تەح­نيكالار قولدانادى، تىڭايتقىشتى قا­­جەتتى مولشەردە پايدالانادى، ساپالى تۇقىم سەبەدى. ناتيجەسىندە اۋا رايى­نا قاراماستان، جىلدا مول ءونىمدى تۇراق­تى تۇردە الادى. ءبىز ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتسەك، سو­­عان سايكەس باعدارلاما دا جاسالىپ، ونىڭ قارجىلىق شارالارى تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس، – دەيدى سەنات دەپۋتاتى مۇرات­باي جولداسباەۆ.

 

«القاپتان سورەگە دەيىن» جەتسە ەكەن

توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ، بىرنەشە وڭىردەگى اۋىلدا «القاپتان سورەگە دەيىن» كووپەراتسيالىق تىزبەگىن دامىتۋ بويىنشا ىلكىمدى جوبانى ىسكە قوسۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى بيىلعى كوكتەمدە تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى ەرتە پىسەتىن قىرىققاباتىن دەر كەزىندە ساۋدا سورەلەرىنە جەتكىزە ال­ماي قينالعانى ەلدىڭ ەسىندە. بۇل جاع­داي بىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندى­رۋ­شىلەر مەن وندەۋشى كاسىپورىندار جانە سا­تۋشى ساۋدا جەلىلەرى اراسىندا ءبىر جۇيە­گە كەلتىرىلگەن بايلانىس جوق ەكەنىن جانە باسقا دا كوپ جايدىڭ بەتىن اشىپ بەرگەن بولاتىن.

مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، بىرىن­­شىدەن، بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن نارىققا جەتكىزۋدىڭ دۇرىس لوگيستيكاسى ۇيىمداستىرىلماعان. ەكىنشىدەن، ەل وڭىر­لەرى اراسىندا ءتيىستى بايلانىس ورنا­تىل­ماعان، سولتۇستىك وبلىستاردىڭ تۇر­عىن­دارى مەن مەكەمەلەرىن وڭتۇستىكتىڭ ونىم­دەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جولدارى جوق.

ءبىر «قىزىعى» ءبىز ءوز ىشىمىزدە وسىلاي وڭىرلەرىمىزبەن بايلانىسا الماي، ءبىرىمىزدىڭ ءونىمىمىزدى بىرىمىزگە جەتكىزۋگە شامامىز جەتپەي جاتقاندا، كورشى وزبەكستاننىڭ ەرتە پىسكەن ونىمدەرى قازاقستان اۋماعى ارقىلى رەسەيگە توقتاۋسىز تاسىلىپ جاتىر. ءتىپتى ورتاداعى دەلدالدار وزبەكستاندىق ونىمدەردى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ونىمدەرى رەتىندە رەسەيگە رەەكسپورت جاساعانىن باسقا ەمەس، پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ باسا ايتىپ، ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى. «...تەك سوڭ­عى ءۇش ايدىڭ كولەمىندە تەمىر جول ارقىلى وزبەكستاننان كەلگەن 24 مىڭ تون­ناعا جۋىق ءتۇرلى كوكونىس ونىمدەرى رەسەيگە رەەكسپورت جاسالىنعان. بۇل ءوز كەزەگىندە، نەگىزىنەن مايدا جانە جەكە قوجالىقتاردان قۇرالاتىن جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەلەستىگىن تومەندەتىپ، ونىمدەرىنىڭ وتپەي قالۋىنا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر» دەگەن ەدى ول دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.

ۇكىمەت، ارينە شارۋا قوجالىقتارىنا قولداۋ قارجى ءبولىپ، ونىمدەرىن سورەگە جەتكىزۋ جولدارىن ۇيىمداستىرعان بولدى. بىراق وسى وزبەكستاندىق ونىمدەرگە قاتىستى قانداي شارا قابىلداندى؟ شەكا­رادان ونىمدەردى وتكىزۋ بارىسى باقىلاۋعا الىندى ما؟ بۇل سۇراقتار باسى اشىق كۇيىندە قالدى.

جالپى، بۇل ماسەلە سۋ بەتىنە قالقىپ شىققان ەكەن، ەندى نازاردان تىس قال­ماۋى كەرەك. بۇل فاكتىلەر بىزدەگى دەلدال­دار­دىڭ نارىق زاڭىن ءوز قولدارىنا الىپ، ويلاعانىن جاساپ وتىرعانىن كور­سەتەدى. تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ العان دەل­دالدارعا توسقاۋىل قويماسا، بيىل تۇر­كىستاندىق ديقاندار كيگەن كەپتى وزگە وڭىردەگىلەر دە تارتۋى مۇمكىن. سوندىقتان «القاپتان سورەگە دەيىن» جوباسىن جاي عانا ەل ىشىندەگى كووپەراتسيالىق تىزبەك دەپ ەمەس، ۇلتتىق مۇددە، ۇلتتىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ، قورعاۋ جوباسى دەپ ۇققان دۇرىس. بۇل جوباعا بارلىق مۇددەلى قۇرىلىمدار وسىنداي كوزقاراس تانىتسا، بۇدان ۇلتتىق ەكونوميكا ۇتارى انىق.

 

مەڭدوللا شامۇراتوۆ،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

الىستان جەتكەن العىس

ايماقتار • بۇگىن، 14:10

ۇقساس جاڭالىقتار