ورىندالماعان باعدارلامالار نەگە قابىلدانعان؟
سوڭعى كەزدە ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتاۋ قاراستىرىلعان قارجىنىڭ ءوزى تولىق كولەمدە بولىنبەۋى ءجيى قايتالاناتىن بولعان. بۇل ماسەلەنى جاقىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇراتباي جولداسباەۆ ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اگرونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعاندا بارلىق مينيسترلىكتەرمەن, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىگىمەن دە كەلىسىلگەن. وسى باعدارلاما بويىنشا 2018 جىلى سالانى دامىتۋعا 454,2 ملرد تەڭگە ءبولىنۋ كەرەك بولسا, ءىس جۇزىندە 342 ملرد تەڭگە بولىنگەن (بولىنبەي قالعان قارجى كولەمى 112 ملرد تەڭگە). وتكەن جىلعا جوسپارلانعان 507,6 ملرد تەڭگەنىڭ تەك 422 ملرد تەڭگەسى عانا ءتيىستى ماقساتقا جۇمسالعان. سونىڭ سالدارىنان باعدارلامادا كورسەتىلگەن جوسپارلى 40 كورسەتكىشتىڭ تەك 25-ءسى عانا ورىندالىپتى.
– مۇنداي جاعداي بۇرىنعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا دا بولعان ەدى. مىنە, قازىرگى باعدارلامادا دا وسى جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. ەگەر قارجىلىق جاعى تولىق بەكىتىلمەسە, ءبىز ونى نە ءۇشىن قابىلدايمىز؟ – دەپ كەيىستىك ءبىلدىردى سەناتور مۇراتباي جولداسباەۆ.
راس, باعدارلاماداعى قارجىلاندىرۋ تالاپتارى ورىندالماسا, ونى جارتى جولدان تاستاپ كەتە بەرسە, ءاۋ باستا نە ءۇشىن قابىلدانعان؟ باعدارلامادا كوزدەلگەن ماقساتتى ينديكاتورلاردى ورىنداۋدى ماقسات ەتپەيتىنىمىز قالاي؟ جاۋابى جوق سۇراقتار. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىبى كەشەنىن دامىتۋ ءىس جۇزىندە وسىلاي ءجۇرىپ جاتىر. ەگەر ەلىمىزدە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار بولماسا, شەتتەن تاسىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى قازىرگىدەن دە كوپ بولار ەدى.
قوسالقى شارۋاشىلىقتار قاعاجۋ كورىپ وتىر
ءيا, ەلىمىزدەگى قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتەن ءبىر تيىن قارجىلاي قولداۋ كورمەسە دە, ەشقانداي مەملەكەتتىك سۋبسيديالارعا قول جەتكىزبەسە دە, اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن وندىرەدى. ماسەلەن, بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا تۇتىنىلعان سيىر مەن قوي ەتىنىڭ 57 پايىزى جەكە اۋلالاردان الىندى, ءسۇتتىڭ 73,5 پايىزىن سولار بەردى. كارتوپ پەن قىزاناقتىڭ جانە باسقا دا كوكونىس تۇرلەرىنىڭ 60-70 پايىزىن بۇرىنعىشا جەكە اۋلالار وسىرەدى. جالپى, بىزدە مال دا, ەت پەن ءسۇت تە, كوكونىس تە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسىندە. ءىرى شارۋا قوجالىقتارى مەن ۇلكەن ارگوقۇرىلىمداردىڭ ۇلەس سالماعى قوسالقى شارۋاشىلىقتارمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. بىراق سۋبسيديا دا, مەملەكەتتىك قولداۋ دا, نەسيە دە بىزدە ەڭ ءبىرىنشى وسى ءىرى قۇرىلىمدارعا تيەدى. ويتكەنى ولاردىڭ قولىندا كەپىلدىككە قويار مۇلكى بار, قوماقتى كاپيتالى, قىمبات تەحنيكالارى بار. «كۇلشەلى بالا سۇيمەككە جاقسى» دەگەندەي, بانكتەر دە زاۋدە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن قارجىلاندىرا قالسا, ەڭ ءبىرىنشى وسىنداي ءىرى قۇرىلىمدارمەن «ىستەس» بولعاندى دۇرىس كورەدى.
ولاي بولسا, شاعىن قۇرىلىمداردىڭ بۇل الەۋەتىن ەسكەرەتىن كەز كەلگەن سياقتى. قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا, شاعىن اگروقۇرىلىمدارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ىسكە قوسپاساق, ەرتەڭ ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن. قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى جيگۋلي دايراباەۆتىڭ دا شىرىلداپ جۇرگەن سەبەبى سول.
– ەلىمىزدە 212 شارۋا قوجالىعى بار, سونىڭ 10-12 پايىزى عانا ۇكىمەتتىڭ كومەگىنە قول جەتكىزە الادى. قازىرگى الماعايىپ ۋاقىتتا «قازاگرو» حولدينگى سياقتى قۇرىلىمدار ءوز ەرەجەلەرىن جەڭىلدەتىپ, نەسيەنىڭ ءاربىر شارۋاعا قولجەتىمدى بولۋىن ويلاستىرعانى ءجون جانە ونى ەڭ ارزان باعامەن ۇزاق مەرزىمگە بەرۋى ءتيىس. ويتكەنى سول شاعىن قوجالىقتار ەرتەڭ ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەدى. بىزگە سونى ءتۇسىنىپ, جۇيەنى وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى ەمەس پە؟ – دەيدى ول.
ءيا, قارجىلىق قولداۋ قۇرىلىمدارى كەپىلدىك نەسيە ساياساتىن, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەسە, سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپايدى.
ءارتۇرلى اقپارلاردىڭ ىشىندە اعىل-تەگىل بولىپ كورىنەتىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ اگروسەكتورداعى كولەمى بىزدە بار-جوعى 1 پايىز عانا. وتاندىق اگرارشىلاردى بانكتەر دە شەتقاقپاي قىلادى. سەڭبەسەڭىز قاراڭىز, بىزدە بانكتەر نەسيەسىنىڭ تەك 1 پايىزى تاماق ونەركاسىبى سالاسىنا بۇيىرادى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنا بانك بولگەن بارلىق نەسيەنىڭ 0,1 پايىزى عانا تيەدى ەكەن. بۇل ەندى اۋىل شارۋاشىلىعى بانكتەر تاراپىنان مۇلدەم قارجىلاندىرىلمايدى دەگەن ءسوز.
تەحنيكا پاركىنىڭ 80 پايىزى توزعان
وكىنىشكە قاراي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرى بولۋى ءتيىس دەيتىن اۋىل شارۋاشىلىعى توزىعى جەتكەن ەسكى اربانى ەلەستەتەدى. قاي جاعىنان كەلىپ قاراساڭىز دا, ايتەۋىر ابدەن اقجەم بولعان پروبلەمانىڭ ۇستىنەن شىعاسىز. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكا پاركىنىڭ بۇدان 20 جىل بۇرىن دا 80 پايىزى ەسكى ەدى. قازىر دە سولاي.
جالپى, الەمدە تەحنيكالىق پروگرەسس دەگەنىڭىز جەدەل قارقىنمەن دامۋ ۇستىندە. بۇرىن بەس جىل بولسا, قازىر ءاربىر ءۇش جىل سايىن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق شەشىمدەر بويىنشا جاسالعان جاڭا تەحنيكالار قولدانىسقا ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل سالانىڭ قارىشتاپ دامىعانى سونداي, از شىعىن شىعارىپ, كەرىسىنشە القاپتان مول ءونىم الۋعا بەيىم تەحنيكالار دا كوپتەپ جاسالدى. بىراق سونىڭ ءبارى ەلىمىزدى اينالىپ ءوتىپ جاتقانداي. مۇلدەم جوق دەۋگە بولماس, جالپى شارۋا قوجالىقتارى وسىدان 20 جىل, ءتىپتى 30 جىل بۇرىنعى تەحنيكالارىن جاماپ-جاسقاپ جۇمىستارىنا پايدالانىپ ءجۇر.
– بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسى. ەسكى تەحنيكالارمەن ءبىز قانداي جوعارى ءونىم الامىز؟ ونىڭ ۇستىنە تىڭايتقىش دەگەندى مۇلدەم قولدانبايمىز. كونديتسياسىنا جەتكىزىلمەگەن تۇقىمدار پايدالانامىز. سونىڭ سالدارىنان ءونىم كولەمى دە تومەن. مىسالى, «رودينا», «زەنچەنكو» سياقتى ءىرى شارۋاشىلىقتار جاقسى تەحنيكالار قولدانادى, تىڭايتقىشتى قاجەتتى مولشەردە پايدالانادى, ساپالى تۇقىم سەبەدى. ناتيجەسىندە اۋا رايىنا قاراماستان, جىلدا مول ءونىمدى تۇراقتى تۇردە الادى. ءبىز ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتسەك, سوعان سايكەس باعدارلاما دا جاسالىپ, ونىڭ قارجىلىق شارالارى تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس, – دەيدى سەنات دەپۋتاتى مۇراتباي جولداسباەۆ.
«القاپتان سورەگە دەيىن» جەتسە ەكەن
توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ, بىرنەشە وڭىردەگى اۋىلدا «القاپتان سورەگە دەيىن» كووپەراتسيالىق تىزبەگىن دامىتۋ بويىنشا ىلكىمدى جوبانى ىسكە قوسۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى بيىلعى كوكتەمدە تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى ەرتە پىسەتىن قىرىققاباتىن دەر كەزىندە ساۋدا سورەلەرىنە جەتكىزە الماي قينالعانى ەلدىڭ ەسىندە. بۇل جاعداي بىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەر مەن وندەۋشى كاسىپورىندار جانە ساتۋشى ساۋدا جەلىلەرى اراسىندا ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلگەن بايلانىس جوق ەكەنىن جانە باسقا دا كوپ جايدىڭ بەتىن اشىپ بەرگەن بولاتىن.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بىرىنشىدەن, بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن نارىققا جەتكىزۋدىڭ دۇرىس لوگيستيكاسى ۇيىمداستىرىلماعان. ەكىنشىدەن, ەل وڭىرلەرى اراسىندا ءتيىستى بايلانىس ورناتىلماعان, سولتۇستىك وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى مەن مەكەمەلەرىن وڭتۇستىكتىڭ ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جولدارى جوق.
ءبىر «قىزىعى» ءبىز ءوز ىشىمىزدە وسىلاي وڭىرلەرىمىزبەن بايلانىسا الماي, ءبىرىمىزدىڭ ءونىمىمىزدى بىرىمىزگە جەتكىزۋگە شامامىز جەتپەي جاتقاندا, كورشى وزبەكستاننىڭ ەرتە پىسكەن ونىمدەرى قازاقستان اۋماعى ارقىلى رەسەيگە توقتاۋسىز تاسىلىپ جاتىر. ءتىپتى ورتاداعى دەلدالدار وزبەكستاندىق ونىمدەردى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ونىمدەرى رەتىندە رەسەيگە رەەكسپورت جاساعانىن باسقا ەمەس, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ باسا ايتىپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى. «...تەك سوڭعى ءۇش ايدىڭ كولەمىندە تەمىر جول ارقىلى وزبەكستاننان كەلگەن 24 مىڭ تونناعا جۋىق ءتۇرلى كوكونىس ونىمدەرى رەسەيگە رەەكسپورت جاسالىنعان. بۇل ءوز كەزەگىندە, نەگىزىنەن مايدا جانە جەكە قوجالىقتاردان قۇرالاتىن جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەلەستىگىن تومەندەتىپ, ونىمدەرىنىڭ وتپەي قالۋىنا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر» دەگەن ەدى ول دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
ۇكىمەت, ارينە شارۋا قوجالىقتارىنا قولداۋ قارجى ءبولىپ, ونىمدەرىن سورەگە جەتكىزۋ جولدارىن ۇيىمداستىرعان بولدى. بىراق وسى وزبەكستاندىق ونىمدەرگە قاتىستى قانداي شارا قابىلداندى؟ شەكارادان ونىمدەردى وتكىزۋ بارىسى باقىلاۋعا الىندى ما؟ بۇل سۇراقتار باسى اشىق كۇيىندە قالدى.
جالپى, بۇل ماسەلە سۋ بەتىنە قالقىپ شىققان ەكەن, ەندى نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. بۇل فاكتىلەر بىزدەگى دەلدالداردىڭ نارىق زاڭىن ءوز قولدارىنا الىپ, ويلاعانىن جاساپ وتىرعانىن كورسەتەدى. تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ العان دەلدالدارعا توسقاۋىل قويماسا, بيىل تۇركىستاندىق ديقاندار كيگەن كەپتى وزگە وڭىردەگىلەر دە تارتۋى مۇمكىن. سوندىقتان «القاپتان سورەگە دەيىن» جوباسىن جاي عانا ەل ىشىندەگى كووپەراتسيالىق تىزبەك دەپ ەمەس, ۇلتتىق مۇددە, ۇلتتىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ, قورعاۋ جوباسى دەپ ۇققان دۇرىس. بۇل جوباعا بارلىق مۇددەلى قۇرىلىمدار وسىنداي كوزقاراس تانىتسا, بۇدان ۇلتتىق ەكونوميكا ۇتارى انىق.
مەڭدوللا شامۇراتوۆ,
جۋرناليست
