تانىم • 11 تامىز، 2020

الاشا حان كەسەنەسىندە قازاق حاندارىنىڭ باباسى جاتىر

1478 رەت كورسەتىلدى

بيىل حالىقارالىق اۋقىمدا كەڭىنەن ايگىلى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 750 جىلدىق تاريحىنا سايكەس كەلىپ وتىرعاندىقتان وسى ۇلى مەملەكەتتەن بىزگە مۇرا بولىپ قالعان كونە تاريحي ورىنداردى انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. سونداي قاسيەتتى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى – الاشا حان كەسەنەسى. اتى دا زاتى دا جۇمباق بۇل كەسەنەدە كىم جاتقانى تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەر تابىلماعاندىقتان بۇگىندە وسىعان قاتىستى «بولجامپازدار» قاتارى كوبەيە تۇسۋدە.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، EQ

وندا كىمدى جەرلەمەدىك دە­سەڭىزشى؟ باسى شىڭعىس حان بولىپ، ونىڭ ۇرپاقتارى ورىس حاندى دا، اقنازار حاندى دا وسىندا «جاتقىزىپ» كوردىك. الايدا دالەلدەۋلەر وسال بولعاندىقتان بۇل ايتىلعاندار تۇسپالداۋ تۇ­رىندە قالدى.

ەستىر قۇلاق بولسا، ءبىز دە وسىعان بايلانىستى ءوز پىكىرىمىزدى ايتىپ ءجۇرمىز. ەڭ الدىمەن ايتارىمىز، بۇل ماسەلەدە سويلەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن «الاش» نەمەسە «الاشا» اتاۋلارىنىڭ با­سىن اشىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ال ولاردىڭ تاريحى ارعى زامانداردان باستاۋ الادى. الايدا ورحون جازۋلارىندا كەزدەسپەۋىنە قاراعاندا بۇل ۇعىمدار ءVىىى عاسىرعا دەيىن ءالى دە قولدانىسقا كەڭىنەن ەنە قويماعان. قاشقاري ءوزىنىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە بۇل ماسەلەگە «الاشۇ – باسپانا، كەپە» دەگەن ناقتى تۇسىنىكتە­مە بەرگەن ەدى. ءدال وسىعان ۇقساس ما­­عىنانى تۇرىك ءتىلىنىڭ بىلگىرى ۆ.ۆ.راد­لوۆتان دا كەزدەستىرەمىز. ول الاشا دەگەن ءسوزدى «الاسا، ياعني كىشى» دەپ تۇسىندىرەدى. بۇ­دان جانە باسقا دا دەرەكتەردەن اڭعاراتىنىمىز، ءحى عاسىرداعى تۇركى ءسوزى «الاشۇ» نەمەسە «الاشا» بىرتىندەپ قولدانىستان شى­­عىپ، ونىڭ «الاسا» دەگەن با­لا­ماسى كەيىنگى قازاق تىلىندە ساق­تالىپ قالعان. كەزىندە حان ەمەس، بىراق حاننان كەيىنگى ساياسي تۇلعالارعا تۇركىلەر «الاشا» (كىشى، الاسا) دەگەن ەسىمدى بەرسە، شا­عىنداۋ ۇلىستار مەن ەكىنشى قا­تار­داعى وردالاردى دا وسىلاي اتاعان.

وسىعان قوسىمشا دالەل – كە­زىندە الاش قوزعالىسى قاتارىندا بولعان مۇستاپا بۇرالقى ۇلى جا­ساعان «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىن­دىرمە سوزدىگىندە» قازاقشا «الا­شاق» ءسوزىنىڭ ماعىناسى «الا­سا» ەكەندىگى، سونداي-اق «الا­سانىڭ» «بيىك ەمەس، تاپال» دەگەندى اڭعارتاتىنى تاعى دا اتاپ كورسەتىلگەن. الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرىمەن بىرگە قۋعىندالعان بۇل كىسىنىڭ پى­كىرى جوعارىداعى ۆ.رادلوۆتىڭ ايت­قانىمەن ۇندەسىپ جاتىر.

وسىندايدا تاعى ءبىر ايتپاعى­مىز، بۇگىنگى تاريحتاعى قاتەلىكتەر­دىڭ ءبىرى – زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى «الاشا» ءسوزىنىڭ قالماق-موڭعول اۋدارماسىنا عانا ءمان بەرەدى دە، ال XI عاسىردا ماحمۇد قاشقاري ايتىپ كەتكەندەي، ونىڭ كونە تۇرىك ءسوزى ەكەندىگىن بىلە بەرمەيدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى، ءبىزدىڭ ويىمىزشا XIII عاسىرعا قاراي، موڭعول جاۋلاۋىنان كەيىن «الاشانىڭ» كونە تۇرىكشە ايتىلۋىنىڭ قولدانىس­تان شىعىپ، ونىڭ موڭعولشا (قال­ماقشا) ماعىناسىنىڭ كوپ قول­دانىلا باستاۋىندا دەپ ويلايمىز. سوندىقتان دا تاريحي ادەبيەتتە: قازاققا ۇران بولعان «الاشا» ما، جوق الدە «الاش» پا؟ – دەگەن ناقتى ساۋال ەشقاشان دا تۋىنداماي، بۇل ەكەۋىن ءبىر ءسوز، ءبىر تۇلعا رەتىندە قابىلداپ، ماسەلە ونان ارى شاتا­سا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ جاۋ­عا شاپقاندا «الاشا» دەپ ەمەس، «الاش» دەپ ۇرانداعانى جانە بەل­گىلى. جانە بۇل ەكەۋى ءارتۇرلى ما­­عىنانى بىلدىرەتىن بوتەن سوزدەر بو­لىپ تابىلادى. سوندىقتان، بۇل ماسەلەدە بۇرىنعىلار جى­بەر­گەن قاتەلىكتى قايتالاماي، «الاش­تى» «الاشادان» ءبولىپ، جەكە قاراس­تىرۋىمىز قاجەت بولادى.

سوندىقتان دا الاشانى قويا تۇرىپ، العاش الاش اتانعان تاريحي تۇلعالارعا قىسقاشا توقتالا كەتەر بولساق، ولار ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە ۇشەۋ. ناقتى اتاپ ايتار بولساق، ولاردىڭ العاشقىسى – ءداستۇرلى قازاق شەجىرەسىنىڭ باسىندا تۇرعان الاش بابا (شامامەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى XIV عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسى)، ەكىنشى – تۇرگەش قاعاناتىنداعى بەس تۇرىك دۋلۋ قۇرامىنداعى ءبىر تايپانى باسقارعان جانە VIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن تۇرگەش الاش شور جانە ءۇشىنشى – وزبەك ۇلىسىنىڭ حانى ابىلقايىرمەن زامانداس اق وردا ايماعىن بيلەگەن الاش ءباھادۇر. بۇل كىسىلەردىڭ ارينە، الاشا حان­عا ەش قاتىسى جوق. العاشقى الاش سوڭعى شەجىرە مالىمەتتەرى بويىنشا، مۇحاممەد پايعامبار تۋعاننان ءبىر مىڭ تو­عىز ءجۇز جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادام. حالىق جادىندا وسى الاش قازاقتىڭ ارعى باباسى رەتىندە ەستە ساقتالعان تۇلعا. ال ەندى اتال­­عان الاش اتتى تۇلعالاردىڭ قاي­سىسى قازاققا ۇران بولدى دەگەن­دە الاشا حانعا ەمەس، اتالعان ۇشەۋدىڭ سوڭعىسى الاش باھادۇر­گە توقتالاتىنىمىزدىڭ سەبەبىن بۇ­رىنعى زەرتتەۋلەرىمىزدە دە ايت­قان ەدىك. ءيا، موڭعول ء ۇلىس­تاورى ىدىراي باستاعان تۇستا ءحىV-حV عاسىرلار توعىسىندا قا­زاق حاندىعى قۇرىلاردان 20-30 جىلداي بۇرىن دەشتى قىپشاق (اق وردا) دالاسىن الاش ءباھادۇر ات­تى تاريحي تۇلعانىڭ دارا بي­لە­گەنى ورتاعاسىرلىق اۆتور ما­سۋد يبن وسمان كۋحيستانيدىڭ «تا­­ريح-ي ابۋلحايرحاني» اتتى شى­عار­ماسىندا ناقتى ايتىلعان.

ال ەندى الاشا حان مازارىنا كەلسەك، جاڭا زەرتتەۋلەر مىنانى كورسەتىپ وتىر: مۇندا بۇرىن ايتىپ جۇرگەنىمىزدەي، قارادان شىعىپ حالىققا ۇران بولعان ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان الاش ءباھادۇر ەمەس، شىڭعىس تۇقىمى، ياعني اقسۇيەك تۇلعا الاشا (الاسا) حان اتانىپ كەتكەن، جوشى حاننىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەن جاتىر دەمەكپىز. اكەسى جوشىمەن قاتار الاشا حاننىڭ ايشىقتى كەسەنەسىنىڭ عاسىرلار قويناۋىنان بۇگىنگە امان-ەسەن جەتۋىنىڭ باستى سەبەبى ونىڭ قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ ارعى باباسى بولۋىندا.

الاشا حان كەسەنەسىندە وردا-ەجەننىڭ جاتقانىنا مىناداي دا­لەلدەرىمىز بار:

1. اكەسى جوشىعا جا­قىن ايماق­تا تۇرعىزىلعان ەڭ­سەلى دە ايشىقتى كەسەنەدە جاتۋعا ەجەن ابدەن لا­يىق ەدى. ول جوشى ۇلىسى – « ۇلىع ۇلىس» اتالعان مەملەكەتتىڭ العاش­قى باستاۋىندا جوشىدان كەيىنگى ساياسي ءىرى تۇلعا بولدى. ەجەن وسى ۇلىستىڭ عانا ەمەس، بۇكىل موڭعول يمپەرياسىنىڭ ءىرى قايراتكەرى رەتىندە 1223-1224 جىلدارى وتكەن مەملەكەتتىك جوعارعى جيىندارعا، 1229 جىلى وگەدەيدى، ودان سوڭ 1246 جىلى كۇيىكتى قاعان سايلاعان ۇلى قۇرىلتايلارعا جوشى اۋلەتىنىڭ باستى تۇلعاسى رەتىندە قاتىستى. 1235 جىلى قاراقورىمدا وتكەن ۇلى قۇرىلتايدا ول ءىنىسى باتۋ حانمەن بىرگە باتىسقا جورىق جاسايتىن موڭعول اسكەرىنىڭ باسقارۋشى قۇرامىنا ەنىپ، جوشى اۋلەتىنىڭ اسكەرىن باسقارىپ، ەۋروپاداعى تيسسا وزەنى ايماعىنا دەيىن بارىپ، ەرەكشە ەرلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى. كۇللى موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى قاعانى شىعارعان رەسمي جار­لىقتاردا ەجەننىڭ ەسىمى ارقاشاندا ءىنىسى، التىن وردا حانى باتۋدان جوعارى تۇردى. بۇل ونىڭ رۋحاني-الەۋمەتتىك تۇرعىدان كورنەكتى دە ءىرى تۇلعا بولعانىن دالەلدەيدى.

وتەمىس قاجىنىڭ XVI عاسىر­داعى «شىڭعىسنامە» اتتى ەڭبە­گىندە جوشى حان قايتىس بولعان سوڭ، ونىڭ ەجەن (وردانا ەجەن) مەن سايىن (باتۋ) باستاعان بالالارى اكەنىڭ بوساعان تاعىنا كىم وتىراتىنىن شەشە الماي، اتالارى شىڭعىس حانعا بارعاندارى ايتىلادى. شىڭعىستىڭ «جاساق» زاڭى بويىنشا تاققا بالالاردىڭ ۇلكە­نى ەجەن وتىرۋى كەرەك ەدى. الايدا ول، ءىنىسى سايىننىڭ (باتۋدىڭ) ۇلى دالاداعى ۇلكەن بەدەلىن جانە مەم­لەكەت باسقارۋ قابىلەتىن مويىنداپ، تاقتان باس تارتادى. مۇنى بەكتەرىمەن كەڭەسكەن شىڭعىس حان ماقۇلداپ قانا قويماي، ولارعا جوشى ۇلىسىنىڭ ەكى قاناتىن ءبولىپ بەردى. ول بويىنشا سايىن ۇلىستىڭ وڭ قاناتىنا، ەدىل بويىن­داعى ايماقتارعا يە بولسا، ال اعا­سى ەجەن ۇلىستىڭ سول قاناتىن – سىر­داريانىڭ تومەنگى اعىسىنان ۇلىتاۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ايماقتى يەمدەندى (ۋتەميش-حاد­جي. چينگيز-نامە. الما-اتا، 1992، 122 ب.).

شىڭعىس قالىپتاستىرعان ءداس­تۇر بويىنشا ۇلىستىڭ وڭ قاناتىن بيلەۋشى اعا حان بولاتىن ەدى دە، ال سول قاناتتى بيلەۋشى كىشى (الاسا) حان بولىپ ەسەپتەلدى. وسىدان باس­تاپ، وردا-ەجەن باتۋدان جاسى ۇلكەن بولا تۇرسا دا، بيلىك لاۋازىمى الاسا بولعاندىقتان، ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتادا – قىپشاقتىلدەستەر قاۋىمىندا ەكىنشى حان، ياعني الا­شا (الاسا) حان اتالدى. وسىعان بايلانىستى وسى ايماقتاعى الاشا حان مازارى دەپ جۇرگەنىمىز قازاق حاندارىنىڭ ارعى جانە العاشقى باباسى وردا-ەجەننىڭ مازارى دەگەن قيسىندى قورىتىندى تۋىندايدى.

وسى جەردە وردا-ەجەننىڭ قو­ساقتالعان ەكى ەسىمىنە بايلانىس­تى ءوز پىكىرىمىزدى ايتا كەتكەندى ءجون كوردىك. زاردىحان قينايات­ ۇلى ەجەننىڭ ءوز اتى وردا (وردانا) دا، ال ەجەن ونىڭ قوسىمشا اتى دەگەن پىكىردى ايتادى. بىزدىڭشە، بۇل جەردە ماسەلە كەرىسىنشە موڭعول­شا، «ەل يەسى» دەگەن ماعىنانى بىلدى­رەتىن «ەجەن» ونىڭ تۋعان­دا ازان شاقىرىپ قويعان ءوز اتى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى وتەمىس قا­­جى­نىڭ «شىڭعىسنامەسىندە» ونىڭ ەسىمىنىڭ الدىندا تۇرعان «وردا» ەسىمى مۇلدە اتالماي، «ەجان»، «ەجان-حان» دەگەن اتاۋ عا­نا قولدانىلادى (كورسەتىلگەن ەڭبەك،121-123 ب.). ال ەندى «ور­دا» (تۇرىكشە-وردۋ، موڭعولشا – ور­دانا) ەجەلدەن كەلە جاتقان بيلىك لاۋازىمى. ەجەلگى قىتايدىڭ ءحان اۋلەتى تۇسىندا «ورداناي» – وردا اكىمى، باس ۇلىقنايدىڭ قولقاناتى» دەگەندى بىلدىرگەن. ۋاڭ بينحۋا،ۋاڭ ميڭجى. ء«ۇيسىن تۋرالى زەرتتەۋ». ىلە حالىق باسپاسى. 2009; مىنا كىتاپ بويىنشا بەرىلىپ وتىر: جان­بولات سۇلتان. ەجەلگى ۇلىس تاريحى.تاريحي زەرتتەۋ. «اتاجۇرت». 2012، 162 ب.). ماحمۇد قاشقاريدە دە «وردۋ» ءسوزى ءدال وسىنداي قىزمەت لاۋازىمىن، وردا باقىلاۋشىسى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. موڭ­عول يمپەرياسىنىڭ ۇلىع حانى موڭكەنىڭ ءوزىنىڭ جارلىقتارىندا وردا-ەجەن ەسىمىن باتۋدان جوعارى كورسەتۋى، كەزىندە شىڭعىس حاننىڭ باتۋدىڭ «وق حان» لاۋازىمىنان كەيىنگى «وردانا (وردۋ)» بيلىك دارەجەسىن ەجەنگە تاپسىرعانى بايقالادى. وسى نەگىزدە شىڭعىس حان قالىپتاستىرعان جوشى ۇلى­سىنداعى (التىن وردا مەملە­كە­تىندەگى) العاشقى كەزەڭدەگى ەل باسقارۋ جۇيەسى XIII عاسىردىڭ 20-50 جىلدارىندا تومەندەگى بيلىك ساتىلارىنان تۇردى:

مەملەكەتتەگى ەڭ جوعارعى بيلىك – ۇلۇع حان ۇلىستىڭ وڭ قاناتىن بيلەيتىن اعا حان – «وق حان» (مونع. Khan huu) نەمەسە «ياسساق حانى» («حان يوسۋقىن») ۇلىستىڭ سول قاناتىن بيلەيتىن كىشى، الاشۇ حان – «الاشا حان» (الاسا حان-«وردۋ».

2. XVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ابىلعازى باحادۇرحان وردا-ەجەن­نىڭ قوسىمشا اتى «الشىن» بول­عانىن اتاپ كورسەتەدى. الايدا اڭ­گىمە بۇل جەردە تاعى دا الاشا تۋرالى بولىپ وتىر. ويتكەنى ول، ءوزى ەسىم حان مەن تۇرسىن حان زامانىندا جىراقتاعى تاشكەنت-سامارقاند ايماعىندا ءومىر سۇرگەندىكتەن، ۇلى دالادا تارالعان «الشىن» مەن «الاشانى» ءبىر تايپالىق اتاۋ دەپ قابىلداعان. بۇل جەردە قازاقتاردىڭ الشىن وداعىندا الاشا دەگەن رۋدىڭ بار ەكەندى­گى جانە بەلگىلى. وسىعان بايلا­نىس­تى ايگىلى پروفەسسور-فيلولوگ سارسەن امانجولوۆ ا.لەۆشيننىڭ، ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ايتقاندارىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ، بىلاي دەپ جازعان ەدى: «پو لەگەندام كازاحوۆ ي كيرگيز، سلوۆو «الشىن» (ينوگدا «الاكچىن»، «الاچەن») چاستو سۆيازىۆاەتسيا س پلەمەننىم نازۆانيەم الاچا // الاشا) يلي س يمەنەم الاش (الاچ)، كوتوروە ۆىستۋپاەت كاك سينونيم سلوۆا «كازاح»...». بۇل جەردە زەرتتەۋشى ن.اريستوۆتىڭ راشيد اد-ءديننىڭ شىعارماسىنا سۇيەنە وتىرىپ، «الشىن» ءسوزى «الاشادان» نەمەسە «الاشتان» شىققان بولار دەگەن تۇسپالداۋىنا دا نازار اۋدارادى جانە ول لينگيۆيستيكالىق كوز­بەن قاراعاندا بۇل پىكىردىڭ تو­لىق قيسىندى ەكەندىگىن ايتىپ، ما­قۇلدايدى. بۇدان تۋىنداي­تىن قورىتىندى بىرەۋ: وردا-ەجەن­نىڭ قوسىمشا اتىن «الشىن» دەپ كورسەتىپ وتىرعان جوعارىدا اتال­عان ابىلعازى شىن مانىندە ونىڭ «الاشا» («الاسا») دەپ اتالعانىن ايتىپ وتىر.

3. الاشا حان كەسەنەسىنىڭ جو­شى حان كەسەنەسىمەن ءبىر وزەن – قا­را­­كەڭگىر بويىندا، ءبىر ايماقتا – جوشى ۇلىسىنىڭ العاشقى ورتا­لىعى بولعان ۇلىتاۋ وڭىرىندە جاتۋى دا اتالمىش كەسەنەدە اكەسىنە ارقاشان جاقىن بولعان، ۇلكەن ۇل – ەجەننىڭ جاتقانىن دالەلدەي تۇسەدى. اكەلى-بالالى بۇل ەكەۋى دە وسى وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ، وسى ايماقتا دۇنيە­دەن ءوتتى. ولاردىڭ ورداسى دا وسىندا بولدى. وسىندايدا، كەيبىر تاريحشىلاردىڭ جوشى مەن ەجەننىڭ وردالارىن كەزىندە شىڭعىس حانعا جازدىق وردا بول­دى دەلىنەتىن الىستاعى ەر­تىس بويىنان ىزدەستىرەتىندەرى تۇ­سى­نىكسىز. مۇنداعى قاتەلىك – شىڭ­عىس حان ءوزىنىڭ ۇلۇع ورداسىن مۇ­را­گەرلىكپەن جوشىعا ەمەس، ۇگەدەيگە قالدىرعانىن ەسكەر­مەۋ. ال اتادان كەلە جاتقان موڭ­عولياداعى قارا شاڭىراققا، ۇلكەن ۇيگە ءداستۇر بويىنشا كەنجە بالا تولە يە بول­عانىن بىلەمىز. سون­دىقتان دا جو­شىنىڭ دا، ونىڭ ۇلكەن ۇلى ەجەن­نىڭ دە وردالارىن ەرتىس بويىنان ىزدەۋ قاتە دەپ ويلايمىز. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونى بۇل ماڭنان ەش­كىم تابا الماعان سەبەبى – ەرتىس ايماعى ەشقاشان دا ەجەن ۇلىسىنا قاراعان جوق. وردا ەجەن ۇلىسى­نا قانداي ايماقتار قاراعانى ءبىر عانا دەرەكتە – ورتاعاسىرلىق مۋين اد-دين ناتانزي جازىپ قال­دىرعان «انونيم يسكاندەرا» ات­تى شىعارمادا كورسەتىلگەن. وندا جوشى ۇلىسىنىڭ وردا-ەجەن ۇر­پاق­تارىنا قاراعان سول قاناتىنا « ۇلىتاۋ، سەگىز اعاش جانە قاراتال ايماقتارى، تۋيسەنگە (تيۋمەنگە؟) دەيىنگى ايماقتار» جاتقىزىلعان (تيزەنگاۋزەن ۆ. سميزو.ت.II.-سپب، 1884، 127 ب.). مۇندا ەرتىس اي­ماعى مۇلدە اتالمايدى. ياعني ەجەن ۇلىسىنىڭ شىعىس شەكاراسى دەرەكتە كورسەتىلگەندەي، قا­را­تال-ىلە وزەندەرى اڭعارىنان ارى­عا بارمايدى. كەيىنگى ارحەو­لو­گيالىق زەرتتەۋ­لەر دە جوشى-ەجەن ۇلىستارىنىڭ ورتالىعى ەرتىس بويى ەمەس، ۇلىتاۋ ايماعى بولعانىن دالەلدەپ وتىر. سون­دىق­­تان دا اكەسى جوشىنىڭ دا، با­لا­سى ەجەننىڭ دە قابىرى وسىن­دا، ۇلى­تاۋدا جاتىر. 1242 جى­لى موڭ­عولياعا بارا جاتقان جو­لىن­دا پلانو كارپيني وردا-ەجەن­نىڭ الاكول ماڭىن مەكەندەپ وتىرعانىن جازىپ كەتەدى دەسەك، مۇندا اڭگىمە – ەجەننىڭ ورداسى تۋرالى ەمەس، وسى ايماقتاعى ونىڭ كوشۋ جولدارى تۋرالى بولىپ وتىر. سونداي-اق مۇندا دا ەرتىس بويى اتالمايدى. ونىڭ ۇستى­نە سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋ­لەر­دە ەجەننىڭ ۇلىسىنىڭ ءۇش ورتا­لىعىنىڭ ءبىرى ۇلىتاۋ (وردا بازار) بولعانى دا ايتىلىپ ءجۇر.

4. الاشا حان كەسەنەسىنىڭ ور­دا-ەجەن جانە ونىڭ بالالارى زا­ما­نىنداعى قۇرىلىس بولىپ تا­بى­لاتىنىن جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ونىڭ قابىرعاسىنداعى كىر­پىشتەردىڭ بىرىنەن XIII عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى – XIV عاسىر باسىنداعى التىن وردا-اق وردا تورەلەردىڭ تۇتقالى تاراق رۋ­لىق تاڭباسىنىڭ تابىلۋى دا دا­لەلدەي تۇسەدى.

ال ەندى بۇل جەردە وردا-ەجەن­نىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قايسىسى وعان ۇلىتاۋدا كەسەنە تۇرعىزدى دەگەن ناقتى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەر بولساق، حاننىڭ نەمەرەسى قونىشقا توقتالامىز. مۇنىڭ نەگىزىنەن ەكى سەبەبى بار. ونىڭ العاشقىسى جو­عارىدا ايتقانىمىزداي، قونىش اتاسى وردا-ەجەننىڭ جاۋلارى تى­نىشتالعان، كوزدەن تايعان بەيقۋات زاماندا جيىرما جىلدان استام ەل بيلەدى. بۇل ماڭىزدى قۇرىلىس تۇرعىزۋعا اسا قولايلى كەزەڭ ەدى. ەكىنشىدەن، الاشا حان كەسەنەسىنىڭ وزىندىك، ءداستۇرلى جانە يسلامدىق ەرەكشەلىكتەرى، جانە مۇنداي ەس­كەرت­كىشتىڭ قازاقستان عانا ەمەس، ورتالىق ازيا ايماعىندا دا كەز­دەسپەۋى مۇنى تۇرعىزعان حاننىڭ ەل ىشىنەن عانا ەمەس، باسقا ەلدەردەن دە شەبەرلەر شاقىرعانىن بايقاتادى. بۇل كەسەنە تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىندا ونى ارنايى زەرتتەگەن ارحيتەكتور-تاريحشى گ.گ.گەراسيموۆ بىلاي دەپ جازعان ەدى: «پريامىح پروتوتيپوۆ ماۆزولەيا الاشا-حان مى نە زناەم نە تولكو ۆ تسەنترالنوم كازاحستانە، نو ي نا ۆسەي تەرريتوري سرەدنەي ازي».

ال ەندى باسقا ەلدەن دە شەبەرلەر شاقىرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، وسىندايدا قونىشتىڭ قوڭىرات رۋىنان شىققان اناسىنىڭ يران ايماعىن بيلەگەن حۋلاگۋ حان­­نىڭ ىقپالدى ايەلىمەن تۋعان اپا­لى-ءسىڭلىلى بولعانى ەسكە تۇسەدى. بۇل باي­­لانىستاردى ءوزى 1250-1251 جى­لى قايتىس بولعانعا دە­يىن ەجەن نەگىزدەپ كەتكەن ەدى. سون­­­دىقتان دا ەجەننىڭ نەمەرەسى قو­نىش حان 1280-1301 جىلدارى اق ور­دانى باسقارعان كەزىندە يران­دى بيلەگەن حۋلاعۋلىق ەلحان­دار­مەن تىعىز تۋىستىق جانە ديپ­­لو­ماتيالىق بايلانىستار ور­­نات­تى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ويىمىزشا، الاشا حان كەسەنەسىن سالۋعا جەرگىلىكتى قىپشاقتارمەن قاتار پارسى شەبەرلەرى دە اتسا­لىسقان. سوندىقتان دا كىرە بەرىسى قاسيەتتى مەككەگە قاراپ سالىن­عان، كەسەنە ارحيتەكتۋراسىندا پارسىلىق جانە مۇسىلماندىق ەلەمەنتتەر جەرگىلىكتى داستۇرگە سايكەستەندىرىلگەن.

5. ال ەندى وسىندايدا، الاشا حان كەسەنەسىندە وردا-ەجەن جاتقان بولسا، وندا نەلىكتەن حاننىڭ ءوز اتى ۇمىت بولىپ، قوسىمشا ەسىمى عانا حالىق ەسىندە ساقتالعان دەگەن ورىندى ساۋال دا تۋىندايدى. مۇنىڭ ءبىزدىڭ ويىمىزشا ەكى سەبەبى بار: 1.XIV-XV عاسىرلارعا قاراي ۇلى دالاداعى شىڭعىس تۇقىمى تولىق تۇركىلەنىپ، ولاردىڭ موڭ­عول-تۇڭعىس تىلىندەگى ەسىمدەرى قىپ­شاقتىق ورتادا ۇمىتىلا باستادى. سوندىقتان دا ءبىز نەگىزگى دەرەك رەتىندە پايدالانىپ وتىرعان، وتە­مىس قاجىنىڭ XVI عاسىرداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىندە جا­زىلعان «شىڭعىسنامە» اتتى ەڭ­بەگىندە باتۋدىڭ اتى دا اتالماي، ول تەك سايىن دەپ اتالسا، ال وردا-ەجەننىڭ قوسالقى «وردا» اتى دا بۇل ەڭبەكتە اۋىزعا الىنبايدى. سەبەبى، حالىق بۇل زاماندا، ەجەننىڭ موڭعولشا اتىن ەمەس، ەلگە كەڭىنەن تارالعان قوسىمشا تۇركىلىك ەسىمى «الاشا حاندى» عانا ەستە ۇستاپ قالدى. ال ەندى عاسىرلار تەزىنەن امان وتكەن اكەسى جوشى حاننىڭ ەسكەرتكىشى ءتارىزدى الاشا حان كەسەنەسىنىڭ قيراماي امان قالۋىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇنداي تاريحي تۇلعانىڭ ءومىر سۇرگەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. 2. ودان سوڭ، وردا-ەجەننىڭ ءوز اتىنىڭ ول جەرلەنگەن كەسەنەدە ساقتالماۋىنا بارىنەن بۇرىن جوشى تۇقىمدارى مۇددەلى بولدى. العاش باتۋ مەن ەجەن تۇقىمدارىنىڭ، ودان سوڭ شايبان جانە ەجەن اۋلەتتەرىنىڭ التىن ورداداعى جانە اق ورداداعى تاققا تالاسقان ءوزارا قىرقىسۋلارى، كەسەنەنى دۇشپانداردىڭ قيراتۋ قاۋپى ونى قورعاۋدى باستى ماسەلەگە اينالدىردى. سوندىقتان دا ەجەن اۋلەتى اتالارىنىڭ كەسەنەسىن ونىڭ جەرگىلىكتى حالىققا عانا ايگىلى قوسىمشا ەسىمىمەن – الاشا حان اتىمەن اتاعاندى ءجون كوردى. بۇل ءوزى حالىقتىق بايىرعى شەجىرەدەگى الاش بابانىڭ ەسىمىمەن ۇندەسىپ جاتقاندىقتان كوپ كەشىكپەي-اق الاشا حان كەسەنەسى دە قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. ايتىلعانداردىڭ قيسىندىلىعى كەيىن اق ورداعا استانا بولعان سىعاناقتا وردا-ەجەن تۇقىمىنان شىققان حاندار كەسەنەلەرىنىڭ قيراتىلۋى جانە ساقتالماۋى ايقىن دالەل بولا الادى.

الايدا بۇل جەردە مىنانى دا ايتقان ءجون: كەيبىر زەرتتەۋشىلەر الاشا حان كەسەنەسىندە اقنازار حان جاتىر دەپ ويلايدى. بۇل قاتە. ۇلىتاۋ ءوڭىرى اقنازار بيلىكتە بول­عان زاماندا الدەقاشان، حان­دىقتىڭ ساياسي ورتالىعى بولۋدان قالعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە اقنازار حان جورىتقان جانە قايتىس بولعان ايماق وڭتۇستىكتە، ۇلىتاۋدان شال­عاي جاتىر. مۇنداي كوزقاراستى كەزىندە ارحيتەكتۋرا تاريحىن جاق­سى بىلەتىن گ.گ.گەراسيموۆ تە دا­لەلدى تۇردە تەرىسكە شىعارعان بو­لاتىن.

تاعى ءبىر ايتارىمىز، وردا-ەجەننىڭ جەتىنشى ۇرپاعى اق ور­دانىڭ داڭقتى حانى ورىس حان­دى الاشا حان جاساعىسى كەلەتىندەر بار. ورىس حاننىڭ الاشا اتالۋى مۇمكىن ەمەس. بىرىنشىدەن ورىس حاننىڭ ۇلىتاۋ ايماعىنا ەش قاتىسى جوق. ول بۇل ايماقتا كوشىپ-قونباعان جانە ونى ەشقاشان دا اتامەكەنگە اينالدىرماعان; ەكىن­شىدەن، ونىڭ ساياسي-اكىمشىلىك ورتا­لىعى، رەسمي استاناسى سىعاناق قالاسى بولدى. ونىڭ بۇكىل ءومىرى، بارلىق نەگىزگى اسكەري جورىقتارى ۇلىتاۋدى ەمەس، وسى سىر بويىن­داعى قالالاردى ءامىر تەمىر مەن توقتامىس حاننان قورعاۋعا جانە ەدىل بويىنداعى سارايدا التىن وردا تاعىن يەمدەنۋگە ارنالدى.

سونىمەن وسى ايتىلعان قيسىن­داردى تۇجىرىمداي كەلە تاعى دا ايتارىمىز: الاشا حان كەسەنەسىندە اكەسى جوشىمەن قاتارلاسىپ، اكە­نىڭ قارا شاڭىراعىنا يە بولعان جانە ءىنىسى باتىنىڭ (باتۋدىڭ) ال­تىن ورداسىنا باعىنىشتى سول قا­نات­تاعى كىشى وردانى بيلەگەن، سون­دىقتان دا الاسا (الاشا) حان اتانعان جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى وردا (وردانا) ەجەن جاتىر.

 

تالاس وماربەكوۆ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى ورتالىق ازياداعى ءداستۇرلى وركەنيەتتەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ت.ع.د. پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل گازەتىنىڭ جاڭا جوباسى

وقيعا • بۇگىن، 08:05

ءبىلىم – باستى قۇندىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

ءاسانالى جانە «اي مەن ايشا»

تانىم • بۇگىن، 07:26

حاتتار، حاتتار...

تانىم • بۇگىن، 07:08

«قاراقشىلىق» قارەكەتى

تانىم • بۇگىن، 06:56

قۇمىرسقالار قالاشىعى

وقيعا • بۇگىن، 06:45

كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:33

جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت

ساياسات • بۇگىن، 06:28

ابدىراماي العا ۇمتىلعاندار

ايماقتار • بۇگىن، 06:16

ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

پىكىر • بۇگىن، 06:06

كوسوبۋتسكيدىڭ قارسىلاسى كىم؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:00

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار