اباي • 10 تامىز، 2020

جاندار اسان: دالا دانالارىنىڭ دارابوزى

46 رەت كورسەتىلدى

10 تامىز – اباي كۇنى. اتاۋلى داتا 2020 جىلعى 5 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلىپ، مەملەكەتتىك مەرەكەلەر كۇنتىزبەسىنە ەندى. سونىمەن قاتار ۇلى اقىن، ويشىل اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي مەكتەپ باعدارلاماسىنا "ابايتانۋ" وقۋلىعى مەن حرەستوماتياسى ەنگىزىلىپ، ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلماق. بۇل تۋرالى مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ مالىمدەدى.

حاكىم مەرەيتويىنا وراي جۋىردا "اقىل ويدىڭ ايناسى" دەگەن ۇرانمەن "Abai tv" مادەني-اعارتۋ تەلەارناسى اشىلدى. تەلەارنا ۇلتتىق جانە الەمدىك ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ءىنجۋ-مارجانىن، ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ ادەبي جانە تاريحي مۇرا جاۋھارلارىن قالىڭ بۇقاراعا ۇسىنادى.

ابايعا بەت بۇرۋ، "وتكەننىڭ ارتى، جاڭانىڭ باسى ەدىم" دەگەن ۇلى اقىننىڭ تاعىلىمىنا تەرەڭ بويلاۋ – بۇگىنگى كۇندە ۇلكەن ماڭىزعا يە. اباي – ۇلتتىق بولمىستىڭ ايقىن ۇلگىسى. اباي – دالا دانالارىنىڭ بارشا جاقسى قاسيەتتەرى مەن اسىل مۇرالارىن بويىنا سىڭىرە وتىرىپ، ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن ءھام قوعامدىق ويدى باعا جەتپەس قازىنالارمەن بايىتقان دانا دا دارا تۇلعا. اباي – ادامزاتقا ورتاق كەمەڭگەر. ۇلى ويشىلدىڭ شىعارمالارىنىڭ 30-دان استام تىلگە اۋدارىلىپ، ومىرشەڭ ولەڭدەرى مەن پالساپالىق ويلارى الەمدىك ادەبيەتتىڭ التىن قورىنا ەنۋى بۇل سوزىمىزگە ايقىن دالەل.

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كيىز تۋىرلىقتى قازاق حالقى الەۋمەتتىك، رۋحاني داعدارىستى باستان وتكەردى. بىرىنشىدەن، ول ءۇش عاسىرعا سوزىلعان وتارشىلدىق قامىتىنىڭ بۇعاۋىنان قاراشا حالىقتىڭ سان زاماندار بويى قالىپتاسقان جولىنان جاڭىلۋى ەدى. ەكىنشىدەن، بۇل كەزەڭ اۋىز ادەبيەتىنەن جازبا ادەبيەتىنە كوشۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ۇلى دالاداعى وسىنداي وقيعالار مەن وزگەرىستەر ۇلتقا تۇتقا، ۇرپاققا تۇلعا بولاتىن اعارتۋشىلاردىڭ شىعۋىنا ياكي ولاردىڭ كوپشىلىك قاۋىمعا ونەگە بەرەتىن اعارتۋشىلىق-دەموكراتيالىق سيپاتتا قالام تەربەۋگە تۇرتكى بولدى. بۇل "مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن" ۇلتتىڭ ويانۋىنا ىقپال ەتتى. ەل باسىنا كۇن تۋىپ، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن قيىن-قىستاۋ زاماندار ارتتا قالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق، دەربەس مەملەكەت بولدىق. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزىنەن بەرى اۋقىمدى ىستەر ەڭسەرىلدى، ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. ۇلتتى ۇيىستىرىپ، الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ول ءۇشىن اباي ۇلاعاتىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ-زەردەلەمەك كەرەك. ول ءۇشىن اباي مۇراسى – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ التىن تۇعىرىنا اينالۋى قاجەت. اكەنىڭ بالاسى ەمەس، ادامنىڭ بالاسى بولۋدى ماقسات تۇتقان اقىننىڭ قۇندى قازىناسى وسكەلەڭ ۇرپاقپەن بىرگە جاسايتىن ماڭگىلىك مۇراعا اينالۋى ءتيىس. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اباي حاقىنداعى وي-تولعامى باستى باعدارشام بولۋى ءتيىس. پرەزيدەنتتىڭ "اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان" اتتى ماقالاسىندا حاكىمنىڭ مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋدىڭ باعىتتارى مەن تەتىكتەرى ايقىن كورسەتىلگەن. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جوسپارلانعان شارالاردىڭ بارلىعى "توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس، وي-ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ، رۋحاني تۇرعىدان دامۋىمىز ءۇشىن وتكىزىلمەك" ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. راسىندا دا، دارا، دانا ابايدىڭ تويى ويدىڭ تويى بولۋى قاجەت. ۇلى ابايدىڭ تويى تاعىلىمنىڭ تويى بولۋى ءتيىس. پرەزيدەنت ماقالاسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ "بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ" اتتى ماقالاسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. اتالعان باعدارلامالىق ماقالادا قوعامدىق سانانى قايتا تۇلەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كەڭىنەن قامتىلعان بولاتىن.

پرەزيدەنت ماقالاسىندا ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جانە ونى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەگە اينالعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سەبەبى سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى جاڭا مىڭجىلدىقتا ەلىمىزدىڭ تىڭ سەرپىنمەن دامۋىنا جول اشىلادى. بۇل تۇرعىدا اباي مۇراسىنىڭ تيگىزەر پايداسى ەلەۋلى بولماق. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي ۇلى اقىننىڭ وي-تۇجىرىمدارى بارشامىزعا قاشاندا رۋحاني ازىق، تاۋسىلماس قازىنا. سانانى جاڭعىرتۋدا ابايدىڭ ومىرشەڭ شىعارمالارىنىڭ تيگىزەر ىقپالى زور.

"جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا، مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا" دەپ تامسىلدەگەن اباي تۋرالى، ونىڭ پوەزياسى جايلى از ايتىلعان جوق. دەسە دە بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالعان ويشىلدىڭ تۇلعاسىن تولىق تانىپ ۇلگەردىك دەۋ اسىعىستىق. سىرى مەن جۇمباعىن ىشىنە بۇككەن شىعارمالارى ءالى دە بارشىلىق. بۇل ونىڭ تىم تەرەڭدىگىن اڭعارتسا كەرەك. ادامزاتتىڭ اقىلمانى ەڭ الدىمەن ۇلتىن شەكسىز ءسۇيۋدىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتتى. سىنادى، سىناۋ ارقىلى ۇلتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنىن كوزدەدى. ء"بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى، دۇشپاندىعى، ماقتانى، مىقتىلىعى، مال ىزدەۋى، ونەر ىزدەۋى، جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز اڭدىپ، جاۋلاپ، ۇرلاپ، كىرپىك قاقتىرماي وتىرعانىمىز" دەيدى حاكىم. ابايدىڭ ەرەكشەلىگى – ناداندىقتىڭ ورنىنا بىلىمپازدىقتى، تايتالاستىڭ ورنىنا تاتۋلىقتى، داڭعويلىقتىڭ ورنىنا دانالىقتى ءسىڭىستىرىپ، حالقىمىزدىڭ رۋحاني قاسيەتتەرىن پاش ەتكەندىگى. سەبەبى ناعىز قايراتكەر عانا تۋعان ەلىن ىرگەلى ىستەرگە باستاپ، ورعا جىعاتىن ەمەس، ورگە باستايتىن جول ىزدەيدى.

مەملەكەت باسشىسى ۇلتىمىزدى جاڭعىرتۋ ىسىندە ۇلى ابايدىڭ ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا الىپ، ونى ۇتىمدى پايدالانۋ جايىنا دا ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى. "اباي شىعارمالارىنا زەر سالساق، ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا، ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعانىن، وسى يدەيانى بارىنشا دارىپتەگەنىن بايقايمىز. ال ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن انىق بىلەمىز"، دەدى.

شىندىعىندا دا "ادامزاتتىڭ ابايى" اتانعان اقىننىڭ ادەبي مۇراسى بۇگىنگى كۇندە دە، بولاشاقتا دا ءوزىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن جويمايدى. ول – ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنداعى تەمىرقازىعى ءھام شامشىراعى ىسپەتتى.

قازاق قىزدارىنىڭ پاراسات مەكتەبىنە اينالعان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە اباي قۇنانباي ۇلىن ادەبي مۇراسىن كەڭىنەن دارىپتەۋ ماقساتىندا بىرقاتار شارالار قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا، بىلتىرعى وقۋ جىلىنان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە "ابايتانۋ" كۋرسى ەنگىزىلدى. بۇگىندە بولاشاق مۇعالىم ماماندارىنا ابايتانۋدىڭ باستاۋلارى، اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولى وقىتىلۋدا. كەلەشەك پەداگوگتار كۋرس بارىسىندا ابايتانۋ ماسەلەلەرىنىڭ دامۋ باعىتتارىمەن، ونىڭ اقىندىق مەكتەبىمەن جانە حاكىمنىڭ "تولىق ادام" فيلوسوفياسىمەن تانىسادى. وسى ورايدا قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى رۋدا زايكەنوۆانىڭ "ابايتانۋ" اتتى وقۋلىعى دا جارىق كوردى. وقۋلىقتا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولى بۇگىنگى ابايتانۋ عىلىمىمەن ءبىرتۇتاس بىرلىكتە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار ابايتانۋدىڭ باستاۋلارى، شىعىس، باتىس جانە ورىس ادەبيەتتەرىمەن بايلانىسى، عۇلاما ويشىلدىڭ عىلىم، ءبىلىم، ونەر، ەل بيلەۋ، تاريح، قوعامدىق قۇرىلىس، ازاماتتىق كوڭىل-كۇي، تابيعات كورىنىسى، فيلوسوفيالىق شىعارمالارىنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن ماڭىزى تۇسىندىرىلەدى.

"پرەزيدەنتتىڭ "ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى، عىلىمعا، بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى" دەگەن سوزىندە تەرەڭ ماعىنا بار. ويتكەنى  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇسىنعان جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 9-10-11 سىنىپتارىنا ارنالعان  "ابايتانۋ" وقۋلىعى مەن ادىستەمەلىك "مۇعالىم كىتابى" وقۋ قۇرالىنىڭ اۆتورى رەتىندە مەن اباي دانالىعىن جەتە مەڭگەرۋ ارقىلى بۇكىلالەمدىك گۋمانيستىك جانە ۇلتتىق ولشەمدەردىڭ ادام تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋداعى ورنىن باعامداپ، قادىرلەپ-قاستەرلەپ، ءومىردى جانە ادامزات قۇپياسىن تانۋعا بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن"، – دەپ پىكىر بىلدىرەدى عالىم رۋدا زايكەنوۆا.

ءسوزىمىزدى تاريحشى، مەملەكەتشىل ازامات دارحان قىدىرالىنىڭ پاراساتتى پايىمىمەن اياقتاعىم كەلىپ وتىر: "ابايدىڭ ونەگەسى قاشاندا وزەكتى. بوس ماقتان ءۇشىن ەسەپسىز شاشىلاتىن ءتۇرلى توي دۇرمەكتى تىيىپ، داراقىلىقتان بويدى جيىپ، قاناعات پەن قايىرىمدىلىقتى، ىنساپ پەن پاراساتتىلىقتى باسشىلىققا الساق، كىسىلىك ءھام ۇلتتىق قالپىمىزعا دا جاقىنداي تۇسەر ەدىك..."

جاندار اسان،

قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

ءباسپاسوز جانە قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى،

گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى ءبىر اكىم قىزمەتىنەن كەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

مەننيدىڭ تاعى ءبىر مارتتىگى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:32

ۇقساس جاڭالىقتار