قيىرىنا كوز تۇگىلى ءسوز جەتپەس مۇحيتتاي شالقىعان ايدىن شالقار, تۇبىنە اركىم بويلاي الماس تەرەڭ ويدىڭ يەسى, ۇلى ويشىل, گۋمانيست-اقىن, سىرشىل كومپوزيتور, ەل قامىن جەگەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى حاكىم ابايدىڭ يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتىلەتىن 175 جىلدىعى بۇگىندە بۇكىل الەمدى ەلەڭدەتۋدە. ونىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرى جەر-جاھاننىڭ ونداعان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, تارالۋى ادامزات بالاسىنىڭ اباي ويلارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋدە. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «اباي قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عۇلاما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول قازاق حالقىنىڭ ەل بولۋ جولىندا ۇلان-عايىر ەڭبەك ەتكەن قايراتكەر. اباي – الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىلداردىڭ قاتارىنداعى عاجايىپ تۇلعا», دەۋى بەكەر ەمەس. اباي ويلارى كونفۋتسي جانە باسقا دا الەمدىك دانالاردىڭ وي-تۇجىرىمدارىنان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس. كەيدە ونىڭ كوبىنەن اسىپ تۇسەتىنى دە بايقالادى. بىراق اباي مۇرالارىنىڭ اۋدارمالارى ءدال تۇپنۇسقاداعىداي شىقپاۋى حاكىم ويلارىنىڭ كومەسكىلەنىپ قالۋىنا سەبەپ بولۋدا. تەڭىز تۇبىندەگى ءىنجۋ-مارجاندى جارقىراتىپ ارشىپ الا الماسا ونىڭ قاسيەتى بولا ما؟ اباي مۇرالارى دا ءدال سولاي تابيعي قالپىن بۇزباي ارشىپ الۋدى قاجەت ەتەتىن اسىل قازىنا. ايتالىق, كەڭەستىك داۋىردە اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى ورىسشاعا سان مارتە اۋدارىلسا دا, سونىڭ بىردە-بىرەۋى حاكىمنىڭ تەرەڭ ويلارىن تولىق اشىپ بەرە الماعاندىقتان, بۇل دۇنيەلەر ورىس تىلىندە حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالا المادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ورىس تىلىندە جازاتىن قازاق اقىنى باقىت قايىربەكوۆ اباي مۇرالارىن تۇپنۇسقاعا جاقىنداتىپ اۋدارىپ, ماسكەۋدەن شىعارىپ ەدى, ماسكەۋلىك جاستار دۋ ەتە قالدى. «چيستوپرۋدنىي بۋلۆارى» الاڭىنداعى اباي ەسكەرتكىشى الدىنا جينالعان ولار اباي ولەڭدەرىن كەزەك-كەزەك داۋىستاپ وقىپ قۇرمەت كورسەتۋمەن بىرگە: ء«بىزدىڭ زاماننىڭ كەلبەتىن قازاقتىڭ ابايى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ايتىپ كەتكەن ەكەن, ەندى بيلىك ويلانۋى كەرەك», دەپ بيلىككە دەگەن وكپەلەرىن دە ايتىپ وتكەن. مىنە, «جۇرەكتەن شىققان سوزدەردىڭ جۇرەكتەرگە جەتكەنى» وسى. ولاي بولسا, اباي شىعارمالارى قاي تىلگە اۋدارىلسا دا ونىڭ ءمان-ماڭىزى, كوركەمدىگى جوعالماسا ەكەن دەيمىز. سەبەبى ابايدىڭ تەك قازاققا قانا ەمەس, كۇللى ادامزات بالاسىنا ارناعان جۇرەك ءۇنى تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت شەتىن تۇگەل وياتىپ, ءاربىر ويلى ادامنىڭ ساناسىنا قوزعاۋ سالاتىنى ءسوزسىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» دەگەن ماقالاسىندا: «شىنىندا دا دانا اقىن شىعارمالارى تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني ءومىرىن جان-جاقتى بايىتا الادى. ويتكەنى اباي تۋىندىلارىنىڭ مازمۇنى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا تولى. ونىڭ قارا سوزدەرى – الەم حالىقتارىنىڭ ورتاق قازىناسى. بۇل – كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ونەگەلى ويلار», دەگەن ءسوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. دەسەك تە دانىشپان اباي ەڭ الدىمەن, ءوز حالقىنىڭ قامىن جەگەن ۇلت پەرزەنتى بولدى. «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم, ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ» دەپ تەبىرەنگەن اباي بىلىمنەن, مادەنيەتتەن جىراق, مال سوڭىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتىڭ وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋىن ارماندادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ولەڭىندە جاستارعا دۇنيەنىڭ تۇتقاسى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, ولاردى وقۋ وقىپ, ءبىلىم الۋعا شاقىردى. ول «تولىق ادام» ءىلىمى ارقىلى جاس ۇرپاقتى ءارى ءبىلىمدى, ءارى ونەرلى, ادامگەرشىلىگى جوعارى, اقىل-پاراساتى بيىك, جان-جاقتى دامىپ-جەتىلگەن ازامات ەتىپ قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتتى.
جالپى, اباي تۋرالى ايتىلار ءسوز وتە كوپ. ءتىپتى ونىڭ ءبىر عانا تەرەڭ ويى تۋرالى تۇتاستاي مونوگرافيا جازىپ شىعۋعا بولادى. سوندىقتان ءبىز بۇل جەردە ءسوزدى كوبەيتپەي, الەمگە ابايىمىزبەن ماقتاناتىنىمىزدى, وعان دەگەن قۇرمەتىمىز بەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى ءبىلدىرىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك.
ابايتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە باستالدى. 2008 جىلى مۇندا بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ باسقاراتىن «ابايتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلىپ, كەيىن ول «حاكىم اباي» ورتالىعىنا اينالدى. بۇل جەردە كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, بىرنەشە مونوگرافيالار, جۇزدەگەن ماقالالار, ستۋدەنتتەرگە ارنالعان «ابايتانۋ» وقۋلىقتارى دۇنيەگە كەلدى. وسى ورتالىقتىڭ باستاماسىمەن جاپونيادا اباي ولەڭدەرىن دىبىستاپ وقيتىن «سويلەيتىن كىتاپ» جارىق كوردى.
حاكىم ابايدىڭ ء«ۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەگەن ادامگەرشىلىك قاعيداسى ارقاشان ىزگىلىككە باعىت-باعدار سىلتەيدى. وسىنداعى «ىستىق قايرات» – ادامدى بىلىمگە, عىلىمعا, ەڭبەككە, الداعى ماقسات-مۇراتتارىنا ۇمتىلدىراتىن ەرىك-جىگەرى مەن قۇلشىنىسى بولسا, «نۇرلى اقىل» – ونىڭ اقىل-پاراساتى, كىسىلىگى, ال «جىلى جۇرەك» ادامنىڭ اينالاسىنا جارىق شاشىپ, جىلۋ بەرەتىن مەيىرىمدىلىگى. الەمدى قاتىگەزدىكتەن قۇتقاراتىن دا وسى مەيىرىمدىلىك ەمەس پە؟ اباي وسيەتى بويىنشا «تولىق ادامدى» تاربيەلەپ, تۇلعا قالىپتاستىرۋدا ءبىز وسى ءۇش ءپرينتسيپتى, ياعني ستۋدەنت-جاستاردى جىگەرلىلىككە, اقىل-پاراساتقا, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرگە جانە مەيىرىمدىلىككە, قايىرىمدىلىققا, ىزگىلىككە تاربيەلەۋگە باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز.
ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور-ديزاينەر امانجول نايمانبايدىڭ بەزەندىرۋىمەن «ابايتانۋ» مۋزەي-كابينەتى اشىلدى. بۇل مۋزەي-كابينەت بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الماتى قالاسى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى جانە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءتالىم الاتىن مۋزەيىنە اينالدى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ستۋدەنتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق «اباي الەمى» فەستيۆالى وتكىزىلىپ كەلەدى.
بيىلعى ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەت ابايتانۋشىلارى دايىنداعان بىرنەشە جاڭالىعى مول عىلىمي-كوپشىلىك, تانىمدىق كىتاپتاردى شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. «حاكىم اباي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ج.شويىنبەت, باس عىلىمي قىزمەتكەرلەرى م.مىرزاحمەت ۇلى, م.بەكبوسىنوۆتار ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا بايلانىستى وسكەمەن, سەمەي, اقتوبە, شىمكەنت, تۇركىستان, اقتاۋ, تالدىقورعان ت.ب. قالالارداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتالىق كىتاپحانالارىمەن بىرگە ونلاين-سەمينارلار وتكىزدى. ءسوزىمىزدى اكادەميك-جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «...ابايداي دانا, داڭعىل اقىن تاريحتاعى ءوز مۇشەلىن ەلۋ جىلدان, ءجۇز جىلدان قايىرماق. التايدان الاتاۋعا اتتاپ تۇسەرلىك ەرتەگى تۇلپارىنداي بوپ سايلاردان, ساحارالاردان عانا اتتاپ وتپەي, زامانداردىڭ دا تالايىنان اسپانداپ اسىپ وتە بەرمەك», دەگەن اتالى سوزىمەن اياقتاماقشىمىز. ەڭ باستىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جىل سايىن اتاپ وتىلەتىن اباي كۇنى مەرەكەمىز قۇتتى بولسىن.
تاكير بالىقباەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
