كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
بۇۇ جانىنداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ (FAO) حابارلاۋىنشا, پاندەمياعا قارسى كۇرەس ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ تىزبەگىن بۇزىپ, اگرووندىرىس پەن لوگيستيكاعا سوققى بولىپ تيەدى.
– بىرقاتار ەلدەردە ەپيدەميانىڭ تارالۋى تەجەلسە, ەندى بىرىندە كۇشەيىپ جاتىر. بۇل جاھاندىق پروبلەما, سول سەبەپتى وعان جاھاندىق اۋقىمدا عانا جاۋاپ بەرە الامىز. شەكارالاردىڭ جابىلعانى, نارىقتارداعى كارانتين مەن شەكتەۋلەر, جەتكىزۋ مەن ساۋداداعى كەدەرگىلەر ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن تۋىنداتۋدا. بىراق دۇرلىگۋگە بولمايدى, ءدال قازىر بارىنە جەتەتىن ازىق-ت ۇلىك بار, – دەلىنگەن FAO بايانداماسىندا.
بىلتىر الەم بويىنشا 690 ملن ادام كۇندەلىكتى تاماققا جارىماي كۇن كەشىپتى. بۇل 2018 جىلعى كورسەتكىشتەن 10 ملن ادامعا, ال 5 جىل بۇرىنعى دەڭگەيدەن 60 ملن-عا جوعارى. اشتىق كورگەندەردىڭ باسىم بولىگى – 381 ملن ادام ازيانىڭ حالقى. افريكادا – 250 ملن, لاتىن امەريكاسى مەن كاريب ايماعىندا – 48 ملن.
الەم بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەگەنى, جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ العانى كوپ ۇزاماي بىرقاتار مەملەكەتتەردى قيىن جاعدايعا ۇشىراتۋى مۇمكىن. اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى ەلدەر ونىڭ زاردابىن كوبىرەك تارتادى. پاندەميا مەن وعان قارسى قولعا الىنعان كارانتين شارالارى قازىرگى جاعدايدى ساراپشىلار ويلاعاننان تەز ۋشىقتىرىپ جىبەردى. 2020 جىلى جانە ودان كەيىنگى جىلداردا جاعداي قازىرگىدەن الدەقايدا قيىن بولۋى مۇمكىن.
ءتۇيىپ ايتساق, بىرىنشىدەن, كارانتين كەزىندە تاسىمالداۋدىڭ شەكتەلۋى وندىرىسكە كەدەرگى كەلتىرۋدە. تۇقىم, جانار-جاعارماي, پىسكەن ءونىمدى تاسۋ, ەڭ اياعى جۇمىسشىلاردى تاسۋدىڭ ءوزى پروبلەماعا اينالدى.
ەكىنشىدەن, پاندەميا قاتتى ورشىگەن تۇستا اگرارشىلاردىڭ جانە ونەركاسىپ ورىندارىنداعى ەڭبەككەرلەردىڭ ۆيرۋستان ۇرەيلەنىپ, جۇمىسقا شىعۋدان باس تارتۋ وقيعالارى دا جيىلەگەن.
ۇشىنشىدەن, شەكتەۋلەردىڭ سالدارىنان تىڭايتقىش, ۆەتەرينارلىق پرەپارات جانە باسقالارىنىڭ ۋاقتىلى جەتكىزىلمەۋى ءونىمنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتكەن فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالدى.
تورتىنشىدەن, مەيرامحانالار مەن ءدامحانالار, جالپى قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ, تۇتاس جەلىلەردىڭ جابىلۋى الەم بويىنشا ۇيرەنشىكتى جايتقا اينالدى. ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنىڭ دە جۇمىسى شەكتەلدى. ەڭ اياعى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارداعى اسحانالار دا ۋاقىتشا جابىلدى. وسىنىڭ ءبارى ءوندىرۋشى مەن جەتكىزۋشىنىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەر ەتتى.
بەسىنشىدەن, ءتۋريزمنىڭ توقىراۋى, مەيرامحانا, ءدامحانا بيزنەسىنىڭ زارداپ شەگۋى تۇپتەپ كەلگەن اكۆامادەني, ياعني بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنا, بالىق اۋلاۋ جانە وڭدەۋ سالالارىنا سوققى بولىپ ءتيدى.
ساياسي, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى اگروسەكتور ايقىندايدى
قازاقستاننىڭ فەرمەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى جيگۋلي دايراباەۆ ايتقانداي, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ بيىل 11 مامىردا توتەنشە جاعدايعا قارسى كۇرەس شارالارىن ۇيىمداستىرۋ كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە توقتالعانى بەكەر ەمەس.
– ق.توقاەۆ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جالپى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى بولاتىنىن ايتتى, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرۋدى تاپسىردى. قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ۇلەسى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنا جەتكەن بولاتىن. كەيىنگى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 4-5 پايىزدان اسقان ەمەس. بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعداي بار. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن عانا ەمەس, ونىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن سالاسى, ەكونوميكانىڭ ەڭ تەز دامىپ كەلە جاتقان سەكتورلارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى اگرارلىق وندىرىستە حالىقتىڭ شامامەن 20 پايىزى جۇمىس ىستەيدى. بۇل از دەسەڭىز, حالىقتىڭ 42 پايىزى تىكەلەي اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى, – دەيدى جيگۋلي دايراباەۆ.
ەلىمىزدەگى شارۋالاردىڭ جارتىسىنان كوبى تەك قانا وسىمدىك شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى, مال شارۋاشىلىعىمەن مۇلدە شۇعىلدانبايدى. سول سەبەپتى اۋىلداعى حالىق جىل بويى جۇرەتىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلماعان. ماۋسىمدىق جۇمىس توقتاپ قالسا, ولارعا تىپتەن اۋىر ءتيۋى ىقتيمال.
فەرمەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ايتقانداي, وكىنىشكە قاراي ءالى كۇنگە دەيىن ىشكى نارىقتى ءوز ونىمىمىزبەن قامتي الماي وتىرمىز. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى 4 پايىزعا (2,3 ترلن تەنگە) ارتتى. الايدا ەگىن القاپتارىنىڭ قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىنە قاراماستان, وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ءوندىرىسى 1,7 پايىزعا (2,9 ترلن تەنگە) ازايدى.
– وسى ورايدا اگرووندىرىستىڭ نەگىزگى بۋىنى سانالاتىن فەرمەرلىك شارۋا قوجالىقتارىنا توقتالا كەتەيىن. قازاقستاندا 207 مىڭعا جۋىق شارۋاشىلىق نەمەسە فەرمەرلىك قوجالىق بار, 1,7 ملن-عا جۋىق جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بار. ەت, ءسۇت, كوكونىس, جەمىس, باقشا داقىلدارى ءوندىرىسىنىڭ 80-95 پايىزىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن فەرمەرلەر وندىرەدى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرى ءىرى ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان, ال ورتا جانە ۇساق فەرمەرلەردىڭ ەداۋىر بولىگى جەڭىلدەتىلگەن كرەديتكە, سۋبسيديا جانە باسقا دا قارجىلىق ەمەس قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزە الماي وتىر. ناتيجەسىندە جاڭا ايتقان 207 مىڭ فەرمەردىڭ 5 مىڭدايى عانا, ياعني 3-اق پايىزى جەڭىلدەتىلگەن كرەديت پەن سۋبسيديا الدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ جارتىسىن وندىرەتىن 1,7 ملن جۋىق جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق ءتىپتى مەملەكەتتىك قولداۋدى الەۋەتتى الۋشىلار قاتارىنان مۇلدەم الىنىپ تاستالعان, – دەيدى ج.دايراباەۆ.
ياعني, مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە الەۋەتتى بىردەن-ءبىر الەۋمەتتىك توپ سول مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنان مۇلدە تىس قالدى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى, ج.دايراباەۆ ايتقانداي, فەرمەرلەردىڭ مەملەكەتتىك قولداۋعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قاۋىمداستىق تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە سۋبسيديا قاعيداسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە «قازاگرو» حولدينگىنە كەپىل ساياساتىن وزگەرتۋ, اتاپ ايتقاندا جىلجىمايتىن م ۇلىك وبەكتىلەرىن, جەر ۋچاسكەلەرىن, ساتىپ الىناتىن مالدى كەپىلگە قابىلداۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋ, تومەندەتۋ كوەففيتسيەنتتەرىن جويۋ جونىندە ۇسىنىستار جولدانىپتى.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, يمپورتتىق الەۋەتتى ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتىن تاعى ءبىر جول – كووپەراتسيا قۇرۋ دەپ سانايدى ج.دايراباەۆ. دامىعان ەلدەردە, ءدال وسى كووپەراتيۆتەر ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 80 پايىزى وندىرىلەدى.
– مەملەكەتتە فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى, جەكە جانە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى ءالسىز جاقتارى مەن نەگىزگى ءوندىرىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلسە, وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىراتىن قارجى ساياساتى قولعا الىنسا, ونى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرى ىسكە قوسىلسا, تەك فەرمەرلەرگە عانا ەمەس, بۇكىل ەل ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن بەرۋگە بولادى. سول ارقىلى ءبىز ءبىر مەزگىلدە ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكى مىندەتتى ورىندايمىز – ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەكسپورتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزەمىز, – دەدى ول.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان يسابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى جولى – اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندىرۋ مەن تەرەڭدەتىپ وڭدەۋدى دامىتۋ.
– بۇل ءبىر جاعىنان ايماقتاردى دامىتۋ, يمپورتتى ءتول ونىمىمىزبەن الماستىرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ سىندى ماسەلەلەردى دە شەشۋگە كومەكتەسەدى. اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ ءۇشىن ديۆەرسيفيكاتسيا, ديففەرەنتسياتسيا جانە ينتەگراتسيا دەگەن ءۇش قاعيدانى نازاردا ۇستاعان ءجون. قازاقى تىلمەن ايتسام, الدىڭعىسى بويىنشا سولتۇستىكتە تەك قانا بيداي, وڭتۇستىكتە – ماقتا ەگە بەرمەي, باسقا دا داقىلداردى ەگىپ, ءونىم تۇرلەرىن ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. ەكىنشىسى, ياعني ديففەرەنتسياتسيا – ساپاعا كوڭىل ءبولۋ. مال شارۋاشىلىعىندا دا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا دا ساپاعا كوڭىل بولمەسە بولمايدى. جيىرماسىنشى عاسىر يندۋستريالدىق ءداۋىر بولسا, جيىرما ءبىرىنشى عاسىر – اقپاراتتىق, كوممۋنيكاتسيالىق عاسىر. سول ءۇشىن باسقا ەلدەرمەن اقپاراتتىق ينتەگراتسيا ورناتىپ, ارىپتەستىك نەگىزدە ولاردىڭ وزىق تاجىريبەسىن ۇيرەنگەن ءجون, – دەيدى عالىم.
ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارعا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. ايتالىق, قازاقستاننان بيداي ساتىپ الاتىن وزبەكستان مەن تاجىكستان ۇن تارتىپ, ونى اۋعانستان مەن يرانعا ساتادى. وزبەكستانعا ءىرى قارا ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىنعانى دا وسىنداي جاعدايدان كەيىن قابىلدانعان شەشىم.
قوردا قانشا ازىق بار؟
ورتالىق ازيادا اگروسەكتور دامىعان ەلدەردىڭ كوشىن وزبەكستان باستاپ تۇر. بۇل ەلدە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 29 پايىزعا جۋىقتايدى. تۇرىكمەنستاندا – 20 پايىز, تاجىكستاندا – 19 پايىز, قىرعىزستاندا – 11,6 پايىز. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى – 4,4-اق پايىز. كورىپ وتىرعانىمىزداي, اتاكاسىپتەن قاشىقتاپ كەتكەنى ءبىزدىڭ حالىق.
جوعارىدا ساراپشىلار ايتقانداي, اگروسەكتور دامىمايىنشا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءوز حالقىڭدى ءوز ەلىڭدە دايىندالعان ونىممەن اسىراۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ورايدا قازاقستانداعى دۇكەن سورەلەرىندە ازىق-ت ۇلىكتىڭ 35 پايىزى يمپورتتىق ءونىم ەكەنىن دە ايتا كەتەيىك. ازىق-ت ۇلىكتى ىرگەلەس رەسەي, ۋكراينا سياقتى ەلدەردى ايتپاعاندا, يتاليا, نيدەرلاند, يرلانديا سىندى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنەن, قيىرداعى كۋبا مەن گانادان دا ەكسپورتتايمىز.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جەتەكشى ەكونوميسى سەرگي زوريانىڭ ايتۋىنشا, COVID-19 پاندەمياسى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى مەن اگرارلىق سەكتور ءونىمىنىڭ ەكسپورتىنا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
– ورتالىق ازيا ەلدەرىندە حالىقتىڭ شىعىنىنىڭ 40-60 پايىزى تاماقتانۋعا جۇمسالادى. كارانتين كۇشەيسە, ازىق-ت ۇلىكتىڭ كەي ءتۇرىنىڭ باعاسى شارىقتايدى, ادامداردىڭ تابىسى تومەندەيدى. اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىسىنىڭ توقىراۋى, شيكىزاتتى ساقتاۋعا قاتىستى پروبلەمالار, تاسىمال جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى ىقتيمال. ودان بولەك, كارانتين كەزىندە شىعىنعا ۇشىراعان جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ نەسيەسىن جابۋىنا قاتىستى دا ماسەلە تۋىندايدى. قورىتا كەلگەندە, 6 اي ىشىندە ەكونوميكالىق رەتسەسسياعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىكتى ىشكى تۇتىنۋ دەڭگەيى قۇلدىراپ, ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى دەۆالۆاتسياعا ۇشىرايدى دەگەن كوڭىلسىز بولجام بار, – دەيدى سەرگي زوريا.
ال رەسمي ورگانداردىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك, ءبارى كەرەمەت سياقتى اسەر قالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ايماقتارداعى تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا – 33,1 مىڭ توننا, ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردا – 209,5 مىڭ توننا, قويمالاردا – 154,6 مىڭ توننا, ساۋدا جەلىلەرىندە – 311,4 مىڭ, سونىڭ ءبارىن قوسا العاندا ەلىمىزدە 708,5 مىڭ توننا ازىق قورى بار. بۇدان باسقا, 404 ملن دانا جۇمىرتقا مەن 2,1 ملن توننا ازىقتىق بيداي بار.
قايتا وڭدەلگەن كۇرىش ءوندىرۋ كولەمى – 81,2 پايىزعا, قايتا وڭدەلگەن جانە كونسەرۆىلەنگەن كوكونىس – 49,3 پايىزعا, شۇجىق ونىمدەرى – 24,2 پايىزعا, ەت پەن ەت-وسىمدىك كونسەرۆىلەرى – 11, سارى ماي – 11,4, جارما ءوندىرۋ – 10,6 پايىزعا, تازارتىلعان جانە تازارتىلماعان وسىمدىك مايىن شىعارۋ 9,5 پايىزعا ۇلعايىپتى. قور ۇنەمى جاڭارتىلىپ, تولىقتىرىلۋدا, سوندىقتان تاپشىلىق جوق جانە بولماق ەمەس.
بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق ساناتتارىنداعى ءىرى قارا مال باسى 4,5 پايىزعا كوبەيىپ, 9 030,9 مىڭ باسقا جەتتى, ۇساق قارا مال 2 پايىزعا كوبەيىپ, 25 ملن باستى قۇرادى. 22,5 ملن گەكتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلىپ, القاپ كولەمى بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 238 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى.
الايدا ءونىم كولەمى ۇلعايسا دا, باعا كوتەرىلىپ بارا جاتقانى تاعى راس. ايتالىق, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى جىل باسىنان بەرى ورتا ەسەپپەن 5,7 پايىزعا كوتەرىلىپتى. كارتوپ, ءسابىز, پياز, قاراقۇمىق, كانت, سارى ماي سياقتى ازىق تۇرلەرى 10-20 پايىز ارالىعىندا قىمباتتاعان. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, وعان ماۋسىمدىق ەرەكشەلىك, قاراقۇمىق ءتۇسىمىنىڭ از بولعانى, جىل باسىنان بەرى قانت شيكىزاتىن اكەلۋگە كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ەنگىزىلۋى جانە توتەنشە جاعداي كەزىندەگى فاكتورلار, سونداي-اق ۆاليۋتانىڭ قىمباتتاۋىنان تۋىنداعان دۇربەلەڭ سەبەپ بولىپتى. جالپى, باعا ماسەلەسى ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ.
قازاقستاندا وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى الەمنىڭ 72 ەلىنە ەكسپورتتالادى ەكەن. بىلتىر ەكسپورت كولەمى 6,4 پايىزعا ارتىپ, 3,3 ملرد اقش دوللارىن قۇراپتى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 2,2 پايىزعا, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى 2,4 پايىزعا وسكەن. الايدا ءوندىرىس كولەمىنىڭ وسكەنى 1 جىلدا ازىق-ت ۇلىك قۇنىنىڭ 10 پايىزدان ارتىق قىمباتتاۋىنا توسقاۋىل بولا المادى.
قالاي بولعاندا دا, جىلدار بويى شيكىزات ەكسپورتىنا يەك ارتقان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى سىنالاتىن ۋاقىت كەلدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى تالاي ەكسپەريمەنت جۇرگىزىلگەن, كوپ ازاپ شەككەن سالا» ەكەنىن, دامىماي جاتقانىن سىناعان بولاتىن. قالاي دەسەك تە, ەلدىڭ قيىن كەزەڭدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى وسى «كوپ ازاپ شەككەن سالانىڭ» يىعىنا تۇسەتىن ءتۇرى بار.
