تانىم • 21 شىلدە، 2020

اردى ويلاعان ازامات

147 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ادەبيەت سىنشىسى، پۋبليتسيست ءىلياس وماروۆتىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 19 شىلدە كۇنى تۋرا ەلۋ جىل بولدى. ايگىلى تۇلعانىڭ تاعدىر-تالايىنا جازىلعان از عۇمىرىنىڭ ءوزى جاسىنداي جارقىلداعان، التىنداي جالتىلداعان ساتتەرگە تولى.

ءىلياس وماروۆ – حح عاسىرداعى قازاقستاندا قالىپتاسقان پار­تيالىق-مەملەكەتتىك زيالى قا­ۋىم ورتاسىنان شىققان كور­نەكتى تۇلعا. بۇل رەتتە ونىڭ جە­كە باسىنداعى كوپقىرلى ين­تەل­لەكتۋالدىق قاسيەتى مەن ەرەك­­شە ۇيىمداستىرۋشىلىق قا­بى­لەتى، تاۋدان اققان تاس بۇ­لاقتاي تازالىعى مەن تارتىپكە ءتان بەرگەن تەكتىلىگى، قوعامدى جا­ڭا­شا قۇرۋعا باعىتتالعان اس­قاق يدەيالار جولىنداعى سەنىمى ادام بالاسىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىككە ۇلاسادى. سول كەزەڭنىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى اكىمشىلىك-باسقارۋشىلىق شەڭ­بەرىندە جۇمىس ىستەۋ قانشا­لىق­تى اۋىر بولعانىمەن، ءىلياس وماروۆ قاي كەزدە دە ادام­گەر­شىلىك قاسيەتتەرىنەن اينىماي، بويىنداعى وتانسۇيگىشتىك مى­نەزىنەن تانعان جوق.

ءىلياس وماروۆتىڭ جەكە تۇل­عاسى ورىستىڭ اتاقتى جازۋشى­سى انتون چەحوۆتىڭ «ادام بويىندا ونىڭ كيىمى دە، اقىل-پاراساتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى دا تاماشا بولۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىن دالەلدەپ تۇرعانداي ەدى. ال شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءىلياس وماروۆ جايلى تامسانا ايتقان پىكىرلەرى دە جەتىپ-ارتىلادى. جە­­كە ارحيۆىندە ساقتالعان جۇز­دەگەن وزگە ۇلت وكىلىنىڭ وي-پىكىر­لەرى مەن ەستەلىكتەرىنىڭ ءبا­رىن ءتىزىپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مى­سالى، حح عاسىردىڭ اتاق­تى رەجيسسەرى ناتاليا ساتس ءوزىنىڭ «مەنىڭ ءومىرىمنىڭ نوۆەللاسى» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازدى: ء«ىلياس ومار ۇلىمەن ون بەس مينۋت سويلەسكەننەن كەيىن مەن بارشا قازاقتى بىر­دەن جاقسى كورىپ كەتتىم. ونىڭ جوعارى مادەنيەتتىلىگى، ىزەتى، سۇح­­باتتاسۋشىسىنا دەگەن قۇر­مەتى، مەنىڭ قازاقستانعا كەلۋىم شى­عارماشىلىق مول تابىس اكە­لەتىنىنە ءشۇباسىز سەنۋى قان­داي!». ايگىلى رەجيسسەردىڭ 1944 جىلى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا رەجيسسەر بولىپ جۇمىسقا كىرىسكەن كەزدەگى ءىلياس وماروۆپەن العاشقى كەزدەسۋدەن العان اسەرى قاعاز بەتىنە وسىلاي ءورىلدى. بۇل كەزەڭ ناتاليا ساتستىڭ 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىنگى بىرنەشە جىلىن گۋلاگ-تا وتكىزىپ، ەندى بوساپ شىق­قان كەزى بولاتىن. ال ءىلياس وماروۆ بۇل تۇستا قازاق كسر ساۋ­دا حالىق كوميسسارى قىزمەتىن اتقا­راتىن. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءىلياس وماروۆ پەن ناتاليا ساتس اراسىندا ەرەكشە سىيلاستىق ساقتالىپ قالدى.

1967 جىلعى 3 ماۋسىمدا جازۋشى يۋري كازاكوۆ: «قۇرمەتتى ءىلياس ومار ۇلى! ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەن ءسىزدىڭ جاڭا قىز­مەتكە تاعايىندالعانىڭىزدى ەستىدىم، ءسىزدى شىن جۇرەكتەن قۇت­­­تىق­تايمىن. سونىمەن قاتار قا­زاق مادەنيەتىن دە قۇتتىق­تا­عىم كەلەدى، ويتكەنى ما­دە­نيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ بارلىعى بىردەي ناعىز مادەنيەتتى مينيس­ترىمەن ماقتانا المايدى. قا­زاق دوستارىم ءۇشىن كەرەمەت قۋا­نىشتىمىن، ءتىپتى ءوزىمنىڭ قازاق بولماعانىما وكىنىپ قالعاندايمىن…» دەپ جازادى. قازاقستاندىق ايگىلى جازۋ­شى دميتري سنەگين ءوزىنىڭ 1948 جىلعى ەستەلىكتەرىندە: «مەن سويلەگەن ءسوزى عانا ەمەس، ءجۇرىس-تۇرىسى مەن كيىم كيىسىنەن دە جوعارى مادەنيەتتىلىكتىڭ ءيسى اڭ­قىپ تۇرعان، اسا زيالى ادامدى كوردىم. كوزاينەك استىنان تىكە قاراعان ءمولدىر كوز بىردە وڭمەنىڭنەن وتە سۇستانسا، ەندى بىردە ك ۇلىمسىرەي جىميىپ، ىشكى جان دۇنيەڭدى وقىپ تۇرعانداي. تۇلا بويىنداعى تابيعيلىق پەن قاراپايىمدىلىق سەنىم ۇيالاتادى. وسى تۇستا با­ۋىر­جان مومىش ۇلىنىڭ: ء«ىلياس – ناعىز اقىلدى ادام، جا­ڭا­­شىل­دىقتىڭ ناق ءوزى»، دەگەن سوز­دەرى ويعا ورالدى». ءىلياس وما­روۆ تۋرا­لى عابيت مۇسىرەپوۆ بىلاي دەپ جازدى: «تازالىقتان، باۋىر­مال­دىقتان، اينىماس مەيى­رىم­دىلىكتەن جارالعان ول ادى­لەتكە، جول­داستىققا، دوستىققا كىر جۇق­تىرمايتىن. ۇلكەندەر قاتارىندا كىشى ەمەس، كىشىلەر قاتارىندا ۇلكەن ەمەس ءبىر جان ەدى-اۋ!».

ال بەلگىلى جازۋشى الەكساندر فادەەۆ عابيت مۇسىرەپوۆپەن كەزدەسكەن سايىن: «دانىشپان ءىلياس وماروۆتىڭ ءحالى قالاي؟» دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. ء«ىلياس وماروۆ قانداي لاۋازىمدى قىزمەتتە بولسىن وزگە شەنەۋنىكتەردەن دارا تۇلعاسىمەن، ەڭ باستىسى – ادامدارمەن ارالاسۋداعى قارا­پايىم بولمىسى مەن يگى تىلەگىمەن ەرەكشەلەنەتىن»، دەپ جازدى كومپوزيتور عازيزا جۇ­­بانوۆا. – ول وپەرا مەن بالەت تۇ­ساۋكەسەرلەرىنىڭ بىردە-ءبىرىن قالدىرىپ كورگەن ەمەس. ول جازۋشىلاردىڭ، كومپوزيتورلار مەن سۋرەتشىلەردىڭ بارلىق جاڭا تۋىندىلارىن ءبىلىپ وتىراتىن. شىعارماشىلىق ادامدارمەن ءجيى ارالاسىپ، ولاردىڭ ورتاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە ەدى».

ءىلياس وماروۆتىڭ ەرەكشە ءارى باي كىتاپحاناسىندا ونىڭ ۇرپاقتارىنا قالعان ەڭ قاسيەتتى مۇرا – بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ قولتاڭباسى جازىلعان ونداعان كىتاپ ساقتالىپ تۇر. ماسەلەن، 1960 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش» اتتى كىتابى جارىق كوردى. مۇحتار ومارحان ۇلى ءىلياس وماروۆقا بۇل كىتاپتىڭ نەگىزگى نۇسقاسىن سىيعا تارتقان ەكەن. كىتاپتىڭ العاشقى بەتىندە: «التىننان دا ارداقتى قادىرلى دوسىم ىلياسقا دوستىق پەيىلمەن سىيعا تارتامىن» دەگەن جازۋ بار. ءىلياس وماروۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اراسىندا ۇلكەن دوستىق قاتىناس بولعان. اتى اڭىزعا اينالعان باتىر 1962 جىل­دىڭ 19 جەلتوقسانىندا ءىلياس وماروۆقا سىيعا تارتقان «ارقامىزدا موسكۆا» اتتى كىتا­بىنىڭ العاشقى بەتىندەگى جازۋدا ءوز كوڭىلىن بىلاي جەتكىزگەن: «اي ەم گلەد تۋ سي يۋ! اي لايك يۋ ۆەري ماتچ! بۇل اقيقات! ومىردەن ءبى­رىنشى ۇلكەن وتە مە، كىشى كەتە مە، ول – ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزدا ەمەس. بىراق مەنىڭ سەنىڭ ارتىڭدا قالعىم كەلمەيدى». ءىلياس وماروۆ ءدال وسىنداي يگى سوزدەردى اتاعى كەڭگە جايىلعان ۇشقىش، ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆتىڭ دە ءوز اۋزىنان ەستىگەن. ءىلياس وماروۆتىڭ اسقاق ادامگەرشىلىك كەلبەتى جايلى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، مۇحتار شاحانوۆ، كاكىمبەك سالىقوۆ، شەرحان مۇر­تازا، قۋانىش سۇلتانوۆ، ليۋد­ميلا ەنيسەەۆا، يسااك پوپوۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالار قالام تارتتى.

ءىلياس وماروۆتىڭ بەت-بەينەسى بيىك مادەنيەت پەن تەرەڭ پاراسات تۇسىنىگىن ءىس جۇزىندە كورسەتە الۋىمەن دە سومدالدى. بيىك ما­دە­نيەتى مەن ايرىقشا پاراسات-پايىمى جاقىندارىمەن، جورا-جولداستارىمەن، وتباسىمەن سويلەسكەندە دە انىق بايقالاتىن. شەن-شەكپەنى مەن قىزمەتىنە، لاۋازىمىنا قاراماستان، كەز كەلگەن ادامعا اسا ۇلكەن سىيلاستىق تانىتاتىن. ءجۇرىس-تۇرىسىنان قاراپايىمدىلىقتىڭ لەبى ەسىپ، ارتىق قىلىق كورىنبەۋشى ەدى. وتە زاماناۋي، مادەنيەتتى ادام بولاتىن. وسى تۇستا ونىڭ جارى گۇلشات ساكيقىزىنىڭ اتقارعان ايرىقشا ءرولىن اتاپ وتكەن ءلازىم. ولاردىڭ وتىز التى جىلعا سوزىلعان جۇ­بايلىق ومىرلەرىن تاڭعاجايىپ درامالىق شىعارما دەۋگە بولادى. گۇلشات ساكيقىزىنىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ جولداسى ەشقاشان كورسەقىزارلىق پەن ەكىجۇزدىلىك سەكىلدى جامان ادەتپەن اۋىرىپ كورمەگەن. باسىنا تۇسكەن قي­ىن­دىققا سابىرلىلىقپەن ءتو­زىپ، كەيدە ايتقىسى كەلگەنىن اششى ازىلمەن نە دالەلدى سوز­دەرمەن جەتكىزىپ وتىرعان. ءىلياس وماروۆ ۇنەمى بىرجاقتىلىق پىكىردى ۇستانىپ، قىرسىقتىق تا­نىتاتىنداردان كۇدىكتەندى. ەگەر سونداي جاندار جولىعا قال­سا، مىسقىلعا، ءتىپتى ۋىتتى قالجىڭعا جۇگىنىپ وتىردى. ول ادامداردىڭ كەمشىلىكتەرى بىر­دەن كوزگە كورىنىپ تۇراتىنىن اي­تىپ، «شىدامدى بولساڭدار، ناشار ادام ءوزىن-ءوزى تانىتادى» دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالايتىن. سونىمەن قاتار ول: «جاعىمسىز جۇمىستاردا وزدەرىن اشكەرە ەتپەيتىن جامان جاندار بولمايدى. ونىڭ ءوزىن-ءوزى اشكەرە ەتۋى ايقىن بولعان جاعدايدا اقىلدى ادام ۇستامدىلىق تانىتىپ، ءۇنسىز قالادى»، دەيتىن. كەيدە ونىڭ وڭاشا قالىپ ساتقىندىق جاساعان ادامدارمەن مۇلدە ارالاسۋدى ءجون كورمەيتىن كەزدەرى دە بولدى. بىراق ول سونداي جانداردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەگەن جوق. ولار جايىندا ء«لام» دەپ اۋزىن اشپادى. تەك ولاردى ءوز ومىرىنەن الاستاتىپ جۇرۋگە تىرىستى.

ءىلياس وماروۆ ادامداردىڭ وزگەشە كوزقاراسى ەش جەردە جا­زىل­ماعان ءومىر زاڭى دەيتىن. ومىرگە بىردەي كوزقاراستاعى ەكى ادامدى تابۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءار ادامنىڭ وزىندىك وي-پىكىرى شىنايى ءومىر مەن قورشاعان قوعام جايلى ماعلۇمات الۋدا باعا جەتپەس بايلىق. وزگەشە ويلاۋدى قابىلدامايتىنداردى مادەنيەتتەن جۇرداي جاندار دەپ باعالايتىن. ەرتە جەتىم قالىپ، «قازكوممۋنادا» وسكەن وسى ءبىر ادامنىڭ رۋحاني مادەنيەتى بيىك بولىپ جەتىلىپ، اقسۇيەكتىك قا­سيەتكە قالايشا يە بولعانى جۇم­باق كۇيدە قالىپ وتىر. نەگە وسى ءبىر ادامنىڭ بويىندا دوگ­ما­لىق قاتىپ قالعان قاعيدا مەن شى­دامسىزدىقتىڭ ءتۇيىر تامشىسى جوق؟ قۋعىن-سۇرگىندىك جۇ­يەدە ءومىر سۇرگەن ادام قالايشا سول جۇيەنىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەتپەي، كەرىسىنشە، ادامدار­دى قۇت­قا­رىپ، ولارعا قولۇشىن بەردى؟ وسى ءبىر اسقان مادە­نيەت­تىلىك پەن پا­راساتتىلىق قايدان پايدا بولدى؟

ءىلياس وماروۆ 1913 جىلدىڭ 1 قازانىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. بالا كەزىنەن-اق ايرىقشا ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا تىلگە شەشەن بولىپ ءوستى. «قازكوممۋنادا» ۇزدىك وقۋى­­نىڭ ناتيجەسىندە تاشكەنت­تەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكو­نوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.

جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ قىزىلورداداعى كەڭەس ساۋدا-ساتتىق تەحنيكۋمىنىڭ ديرەك­تورى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. سون­دا ءجۇرىپ بولاشاق جارىمەن تانى­سادى. ماحاببات جولىندا تەح­نيكۋم ديرەكتورلىعىنان قۋىلىپ، ۇستەلگە پارتيا بيلەتىن تاستاپ كەتكەنى راس. بۇل وقيعا بىلاي بولعان. ءىلياس باي كوپەستىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ، وتاۋ تىگەدى. ول كەزدەگى ساياسي جۇيە مۇندايدى كەشىرە المايتىن ەدى. وسىلايشا، تاپ دۇشپاندارىنىڭ قىزى گۇلشات سۇلۋعا ۇيلەنگەنىنىڭ كەسى­رىنەن جۇمىستان قۋىلادى.

سوعىس جىلدارىندا كسرو ساۋدا-ساتتىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىندە ءىلياس الماتىدا تۇراتىن عىلىم مەن مادەنيەتتە ورنى بار تۇل­عالارعا كومسومول جاستاردىڭ تۇس­كى اسقا ىستىق تاماق اپارىپ تۇرۋىن قاداعالادى. وسى ارە­كەتىمەن ول قانىش ساتباەۆقا، عابيت مۇسىرەپوۆكە، يۋري زاۆاد­سكيگە، سامۋيل مارشاكقا، سەرگەي سەرگەەۆ-تسەنسكيگە قول­داۋ بىلدىرمەك بولدى.

كەيىن ءىلياس وماروۆ جو­عار­عى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى رە­تىن­دە قا­زاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇك­­پىرىنەن ءۇشبۋ حاتتار الىپ وتىردى. بىردە قولىنا الماتى وبلىسى، ۇزىناعاش اۋىلىندا تۇراتىن ينگۋش اقساقالى حاسان اۋشەۆتىڭ شاعىم حاتى تۇسەدى (اۋعان سوعىسىنىڭ قاھارمانى رۋسلان اۋشەۆتىڭ اتاسى). 1919 جىلى حاسان قىزىل پارتيزاندار قاتارىندا دەنيكينشىلدەرگە قارسى سوعىسقان. قارتايعان شا­عىندا جۇبايى پاتيما ەكەۋى ءۇي ىرگەسىندەگى تەلىمنەن تۇسكەن كىشكەنتاي عانا ونىممەن كۇنەلتىپ جاتىر ەدى... اقساقالدىڭ ۇلى بەس­لان اتا-اناسىنان بولەك ال­ماتى وبلىسىنىڭ شەلەك اۋدا­نىندا تۇراتىن جانە وسى اۋداننان تىس جەرلەرگە شىعۋ قۇ­قى­عىنان ايىرىلعان بولاتىن. ءىلياس وماروۆ بۇل ماسەلەنى دە تەز شەشتى: حاسان اۋشەۆ زەينەتاقى الدى، ال ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن وعان ۇلى بەسلان كوشىپ كەلدى. تاعدىر ونىڭ ادالدىعىن، اينىماستىعىن مۇنان كەيىن دە تالاي رەت سىنعا سالعان ەدى. سونداي اۋىر سىن وعان 1940 جىلداردىڭ سوڭىندا، قازاقستان كپ-نىڭ يدەولوگيالىق حاتشىسى كەزىندە تونگەن ەدى. ءى.وماروۆ «قازاق سسر تاريحى» اتتى ەكى تومدىق ىرگەلى ەڭبەكتىڭ رەداكتورى بولدى، جارىق كورگەن كىتاپتىڭ ابىلاي حان مەن كەنەسارى حانعا ارنالعان تاراۋلارىن تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ جازعان بولاتىن. 1949 جىلدىڭ 11 قازانىندا ماس­كەۋدەن اتاقتى اكادەميك اننا پانكراتوۆادان حات كەلەدى (ول حات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ور­تا­لىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتاۋلى). «تاريحشىلار اراسىندا كەيبىرەۋلەردىڭ قازاق تاريحىن كەمسىتكىسى كەلەتىنى بار. نەگە گرۋزين پاتشاسى مەن وزبەك حانى ءدال قازاقتارداعىداي جاعدايدا وزىق ويلى بولىپ ەسەپتەلەدى دە، ال قازاقتار ابىلاي مەن كەنە­سارىعا نەگە كۇيە جاعۋى ءتيىس؟ مەن قازاق تاريحىنداعى كور­نەكتى قايراتكەرلەرگە كەرى تاريحي باعا بەرۋ جولىنا تۇسە المايمىن. ونىڭ ۇستىنە ونداي سىنشىلار وزدەرىنىڭ جاساعان قورىتىندى تۇيىندەرىن ەشقانداي تاريحي قۇجاتپەن، دەرەكپەن دايەكتەمەيدى»، دەيدى ول. ءوزى قۇرمەت تۇتاتىن عالىمنىڭ حاتى ءىلياس وماروۆتى قاتتى قۋانتادى. ونى سول كەزدەگى قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە كورسەتەدى. الايدا ەكى جىل وتەر-وتپەستە قازاق ۇلت­­­شىلدىعى جايىندا اڭگىمە قوزعالىپ، ورەسكەل ساياسي قاتەلىك جىبەرگەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ پەن بەك سۇلەيمەنوۆ «حالىق جاۋلارىنىڭ» قامىتىن كيىپ، لاگەرگە ايدالادى. بەكماحانوۆتىڭ پانكراتوۆا مەن وماروۆتى قا­را­لاۋعا بارماي، قيىندىقتى قايىسپاي كوتەرىپ، تۇتقىن تاتار ءدامدى تاتىپ، ايتەۋىر كەيىن امان-ەسەن ەلگە ورالعانى ايان. بىراق وسىعان قاراماستان، قازاقستان كپ بيۋروسىندا قكپ حاتشىسى ءى.وماروۆتىڭ جىبەرگەن قاتەلىگى تۋراسىندا ماسەلە كوتەرىلەتىن بولادى. سوندا جۇماباي شاياحمەتوۆ ءىلياس ومار ۇلىنا ماسكەۋدەن ستالينگە وتە جاقىن سەنىمدى ادام­نىڭ قوڭىراۋ شالعانىن ايتا كەلىپ، ونىڭ وماروۆتىڭ تاريحشى بولماعاندىقتان پانكراتوۆاداي ىرگەلى عالىمنىڭ جەتەگىندە كەتتىم دەپ ايتۋى، ال پانكراتوۆاداي الەم­گە اتى بەلگىلى ءارى ستالينمەن سوناۋ ازامات سوعىسى جىلدارىنان تانىس، 1946 جىلى ستاليندىك سىيلىق العان عالىمعا ەشتەڭە بولمايتىندىقتان، ءوز باسىن ارا­شالاعانى ءجون دەگەن ءسوزىن جەتكىزەدى. العاشىندا تاڭدان­عاندىقتان ءۇنسىز قالعان ءىلياس ومار­ ۇلى ارتىنشا ءوزىنىڭ ونداي ساتقىندىققا بارا الماي­تىندىعىن ايتادى. ءبىر كۇننەن كەيىن بولعان قكپ وك بيۋروسىندا قازاق ۇلتشىلدىعى سىنالدى. ءسوز كەزەگى ءىلياس وماروۆقا كەلگەندە ول ءوزىنىڭ بەكماحانوۆتى تاريحي فاكتىلەرگە ادال دا كاسىبي تاريحشى دەپ بىلەتىنىن، ال وعان كىنا تاققانداردىڭ جالعان عى­لىمي ۇعىمدارمەن اداسۋشىلار دەپ پايىمدايتىنىن ايتادى. وسىدان كەيىن بيۋرودا ناعىز ۋ-شۋ بولىپ، اياعى وماروۆتىڭ قىز­مەتتەن كەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. شىن دوستار سىنالىپ، كۇنى ءۇشىن جۇرگەندەردىڭ تايىپ كەتەتىن كەزەڭى جەتىپ، ىلاعاڭ ءبىر جىل ۇيدە وتىرادى. ءتىپتى قاتاڭ قۋدالاۋ شارالارى دا قابىلدانۋى مۇمكىن ەدى. وسىنى تۇسىنگەن ادال دوستارى ماسكەۋدە وماروۆتى قۇرمەتتەيتىن ىقپالدى ادامدارمەن كەزدەسىپ، ءمان-جايدى تۇسىندىرەدى. ال ولار ميكويان مەن سۋسلوۆ ارقىلى ماسەلەنى ۋشىق­تىرماي وڭ شەشەدى.

وماروۆتىڭ ادامگەرشىلىگىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – كەيىن وزىنە سىرت بەرگەندەردىڭ، ونىڭ ىشىندە بيۋرودا پارتبيلەتىن تاپسىرۋدى ايتقان ادامدى كەشىرۋى. وتباسىنداعىلار مەن جاناشىر دوستارى: «نەگە، وزىڭە جاماندىق جاساعان ادامنىڭ ءوزىن كەشىرە بەرەسىڭ؟» دەگەندە: «ادامدار – زاماننىڭ ق ۇلى، ول ەمەس، بۇعان وسىنداي جۇيەنىڭ ءوزى كىنالى. بارلىعىن حالىق كورىپ وتىر. ال جى­بەرگەن قاتەلىكتى كەشى­رۋ – ەردىڭ ءىسى»، دەپ ءوزىنىڭ تاعى دا ءىلياس وماروۆ ەكەندىگىن تانىتقان. ەندى ونى سولتۇستىك قازاقستان وبكومىنا ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ جىبەرەدى. ودان كەيىن قازكسر مينيسترلەر كەڭەسىنە جۇمىسقا شاقىرىلادى. ءبىر جىل وتكەن سوڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى، كەيىن ءبىرىنشى ورىنباسارى بولادى.

ءى.وماروۆتىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىندە قىزمەت ەتكەن كەزى ەكونوميكاداعى «كوسى­گيندىك رەفورما» كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. وسى جىلدارداعى ىلەكەڭنىڭ اتقارعان جۇمىسى تۋرالى بەلگىلى ەكونوميست جارىسبەك ءابۋتالىپوۆ «ول كىسى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ باس­تاۋىندا تۇرىپ ەدى. وماروۆتىڭ باستاماسىمەن ەكونوميكالىق زەرت­تەۋ ينستيتۋتى اشىلىپ، ال ورتالىق اپپاراتتا جاڭا جوبالاۋ ادىستەمەلەرى ءبولىمى اشىلدى» دەگەن ەكەن. سول جىلدارى ىلاعا «ەندى ءبىر 20 جىلدان كەيىن كسرو-نى اۋىر ەكونوميكالىق سوققىلار كۇتىپ تۇر. ۇزاققا سوزىلاتىن وسى ەكونوميكالىق داعدارىس الىپ دەرجاۆانىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرمەك. ادامزاتتىڭ دامۋى ورتاق ديالەكتيكالىق سپيرالعا نەگىزدەلگەن، ال ستالين وسى سپيرالدى زورلىقپەن تۇزەدى. بۇل 20-30 جىل­دىڭ ىشىندەگى قىسقا مەر­زىم­گە عانا جۇرمەك، ال ءارى قاراي زاڭ­­­­دى­لىق ءوزىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە جول بەر­مەيدى» دەپ ايتقان بولاتىن.

1967 جىلى ءى. وماروۆ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ بەكىتىلگەندە وداقتىق باس جوسپارلاۋ كوميتەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، اكادەميك نيكولاي نەكراسوۆ: «وسىن­شالىقتى كاسىبي ەكونوميست ماماندى قالايشا مادەنيەت سالاسىنا جىبەرگەن؟» دەپ كادىمگىدەي رەنجىپ، د.قوناەۆقا تەلەفون شال­ماق بولىپتى. سوندا ونى ءىلياس اعانىڭ ءوزى توقتاتىپ، «بۇعان تەك ءوزىم كىنالىمىن، قوناەۆقا مادەنيەت سالاسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ مەن رەفورمالاۋ جايىندا ءجيى ۇسىنىس جاساعان ەدىم» دەپ اكادەميككە باسۋ ايتىپتى. ال ءىلياس وماروۆتىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولعان كەزەڭى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ايتۋلى جىلدار بولدى. ونەر مەن مادەنيەت سالاسىنا جاس تولقىن تالانتتار كەلە باستادى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندىق ونەر جۇلدىزدارى شەتەلگە ۇلكەن شىعارماشىلىق ساپارلارعا شىقتى. قازاقستاننىڭ بارلىق مادەني ءومىرىنىڭ باستاۋىندا ءىلياس وماروۆ تۇردى. اسىرەسە، 1967 جىلعى مونرەالداعى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىندە كوپتەگەن ادامدى ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن تاڭعالدىردى، وندا ول بىردە-ءبىر شەتەلدىك تىلشىگە سۇحبات بەرۋدەن باس تارتپاعان. كانادانىڭ راديوسىندا ءسوز سويلەپ، كەڭەس-كانادا دوستىق قوعامىنىڭ باسشىلارىمەن تىلدەسكەن، باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى بارىنشا قاشقان كەزدەسۋلەردەن باس تارتپاعان.

سول كەزدەگى باسشىلىق ءىلياس وماروۆتىڭ كوپتەگەن ارەكەت­ى مەن ايتقان پىكىرلەرىنە كەشى­رىم­مەن قارادى. بۇل جەردە دىن­مۇحامەد قوناەۆتىڭ دا، كسرو مادەنيەت ءمينيسترى ەكاتەرينا فۋرتسەۆانىڭ دا ەڭبەگى بولدى دەپ بولجاۋعا بولادى. ءبىر كۇنى ع.مۇسىرەپوۆ قو­ناەۆپەن كەزدەس­كەن كەزدە وما­روۆتىڭ ۇستىنەن ورتالىق كومي­تەتكە حات جازعان فانات كوم­مۋ­نيستەردىڭ ارىز-شاعىمىنا نازار اۋدارماعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. قوناەۆ ءىلياس ومار ۇلى بىردە-ءبىر وعاش ءىس-ارەكەت جاساماعانىن جانە ادام­گەرشىلىك پەن مورالعا قايشى كەلەتىن بىردە-ءبىر ءسوز ايتپاعانىن جەتكىزدى. ال حاتتار تولاسسىز كەلىپ جاتتى. ءىلياس وماروۆ مادەنيەت ءمينيسترى لاۋازىمىندا جۇمىسقا كىرىسكەن كۇنى كابينەتىنە سول كەز­دەگى ساياساتقا ساي لەنيننىڭ ەمەس، «حالىق جاۋى» دەپ سانالعان جانە ءالى اقتالماعان جۇرگەنوۆتىڭ پورترەتىن ءىلىپ قويادى. كەلۋشىلەرگە ول: «ەگەر بۇل ادام بولماسا، مەن دە وسى لاۋازىمدا وتىرماس ەدىم»، دەپ جاي عانا تۇسىندىرەدى. ءبىر كۇنى وماروۆقا فۋرتسەۆا بىلاي دەپ ءازىل-شىنى ارالاس ەسكەرتۋ جاسايدى: ارىز-شاعىمداردىڭ سونشالىقتى كوپتىگىنەن جاقىندا كوكپ وك-دە جەكە «قازاق شاعىم حاتتارى ءبولىمى» اشىلاتىنىن ايتادى. 1970 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءىلياس وماروۆ مەزگىلسىز ومىردەن وزدى، ول 58-گە دە تولماعان ەدى. ونى كورنەكتى مەملەكەت قايرات­كەرى رەتىندە سوڭعى ساپارعا شى­عارىپ سالدى. وماروۆتى ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى ارنايى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. بىراق وك بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا الماتىنىڭ ءبىر كوشەسى مەن قوستانايداعى كەڭ­شاردى ءىلياس وماروۆتىڭ ەسىمىمەن اتاۋ ۇسىنىسىن بارلىعى بىردەي قول­دامادى. بىراق 1992 جىلى 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي الماتىداعى كوشە مەن قوستاناي وبلىسىنداعى كەڭشارعا ءىلياس وما­روۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. ال 2000 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قوس­تا­­ناي­داعى قازاق دراما تەاترى ءىلياس وماروۆتىڭ ەسىمىمەن اتالدى.

مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى ءىلياس وما­روۆتىڭ ارتىندا قالدىرعان مول شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرت­تەۋدىڭ العاشقى قا­دامدارى دا جاسالدى. ونىڭ 100 جىلدىعىنا وراي 2012 جى­لى ء«ىلياس وماروۆتىڭ حاتتارى» كىتابى جارىققا شىقتى. جي­ناق­تا جاريالانعان حاتتاردىڭ ەڭ ال­عاشقىسى 1942 جىلدىڭ جەل­توق­­سانىندا جازىلعان بولسا، ەڭ سوڭ­عىسى ءوز زامانداستارىنا ارناعان ۇندەۋ-حاتى 1970 جىلدىڭ 16 شىل­دەسىندە اۋرۋحانادا، قايتىس ب­ولۋىنا ەكى كۇن قالعاندا جا­زىل­عان. جازىلعان حاتتاردىڭ گەو­گرافياسى مەن ادرەساتتارى قاي­ران قالدىرادى. ءىلياس وماروۆ دۇ­نيەجۇزىلىك داڭقى بار جازۋشىلارمەن، رەجيسسەرلەرمەن، اتاقتى عالىمدارمەن، قازاقستاننىڭ اي­گىلى زيالى قاۋىمىمەن، سونداي-اق قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىمەن، ءتىپتى بالالارمەن حات جازىسقان ەكەن. ال ەندى بۇل حاتتاردىڭ ماز­مۇنىمەن تانىسقاندا، اسقاق رۋح پەن اقىلدىڭ كۇشىنە، تەڭىزدەي تەرەڭ ءبىلىمدى جوعارى لاۋازىمداعى قىزمەتكەردىڭ سونشالىقتى قارا­پايىمدىلىعىنا تاڭعالاسىز. ۇلتىن جانىنداي جاقسى كورگەن، ەلىم دەپ ەمىرەنگەن، ءوزىنىڭ «ورىن­­تاعىنىڭ جايىن» ەمەس، حالقى­نىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىن كوكسەپ ايانباي ەڭبەك ەتكەن ناعىز نار تۇلعانىڭ بەي­نەسىن كورەمىز. كورەمىز دە، كوڭىلگە مەدەۋ تۇتامىز. مىنا جالعان بايانسىز دۇنيەدەن ءوزىنىڭ باياندى باستى ماقساتىن تابا بىلگەن ءىلياس وماروۆتىڭ ومىرلىك ۇستانىمى دا – حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋ بولعان ەدى.

 

بيبىگۇل جەكسەنباي،

جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار