ءىلياس وماروۆ – حح عاسىرداعى قازاقستاندا قالىپتاسقان پارتيالىق-مەملەكەتتىك زيالى قاۋىم ورتاسىنان شىققان كورنەكتى تۇلعا. بۇل رەتتە ونىڭ جەكە باسىنداعى كوپقىرلى ينتەللەكتۋالدىق قاسيەتى مەن ەرەكشە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, تاۋدان اققان تاس بۇلاقتاي تازالىعى مەن تارتىپكە ءتان بەرگەن تەكتىلىگى, قوعامدى جاڭاشا قۇرۋعا باعىتتالعان اسقاق يدەيالار جولىنداعى سەنىمى ادام بالاسىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىككە ۇلاسادى. سول كەزەڭنىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى اكىمشىلىك-باسقارۋشىلىق شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋ قانشالىقتى اۋىر بولعانىمەن, ءىلياس وماروۆ قاي كەزدە دە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنەن اينىماي, بويىنداعى وتانسۇيگىشتىك مىنەزىنەن تانعان جوق.
ءىلياس وماروۆتىڭ جەكە تۇلعاسى ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى انتون چەحوۆتىڭ «ادام بويىندا ونىڭ كيىمى دە, اقىل-پاراساتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى دا تاماشا بولۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىن دالەلدەپ تۇرعانداي ەدى. ال شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءىلياس وماروۆ جايلى تامسانا ايتقان پىكىرلەرى دە جەتىپ-ارتىلادى. جەكە ارحيۆىندە ساقتالعان جۇزدەگەن وزگە ۇلت وكىلىنىڭ وي-پىكىرلەرى مەن ەستەلىكتەرىنىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مىسالى, حح عاسىردىڭ اتاقتى رەجيسسەرى ناتاليا ساتس ءوزىنىڭ «مەنىڭ ءومىرىمنىڭ نوۆەللاسى» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازدى: ء«ىلياس ومار ۇلىمەن ون بەس مينۋت سويلەسكەننەن كەيىن مەن بارشا قازاقتى بىردەن جاقسى كورىپ كەتتىم. ونىڭ جوعارى مادەنيەتتىلىگى, ىزەتى, سۇحباتتاسۋشىسىنا دەگەن قۇرمەتى, مەنىڭ قازاقستانعا كەلۋىم شىعارماشىلىق مول تابىس اكەلەتىنىنە ءشۇباسىز سەنۋى قانداي!». ايگىلى رەجيسسەردىڭ 1944 جىلى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا رەجيسسەر بولىپ جۇمىسقا كىرىسكەن كەزدەگى ءىلياس وماروۆپەن العاشقى كەزدەسۋدەن العان اسەرى قاعاز بەتىنە وسىلاي ءورىلدى. بۇل كەزەڭ ناتاليا ساتستىڭ 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىنگى بىرنەشە جىلىن گۋلاگ-تا وتكىزىپ, ەندى بوساپ شىققان كەزى بولاتىن. ال ءىلياس وماروۆ بۇل تۇستا قازاق كسر ساۋدا حالىق كوميسسارى قىزمەتىن اتقاراتىن. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءىلياس وماروۆ پەن ناتاليا ساتس اراسىندا ەرەكشە سىيلاستىق ساقتالىپ قالدى.
1967 جىلعى 3 ماۋسىمدا جازۋشى يۋري كازاكوۆ: «قۇرمەتتى ءىلياس ومار ۇلى! ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەن ءسىزدىڭ جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالعانىڭىزدى ەستىدىم, ءسىزدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سونىمەن قاتار قازاق مادەنيەتىن دە قۇتتىقتاعىم كەلەدى, ويتكەنى مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ بارلىعى بىردەي ناعىز مادەنيەتتى مينيسترىمەن ماقتانا المايدى. قازاق دوستارىم ءۇشىن كەرەمەت قۋانىشتىمىن, ءتىپتى ءوزىمنىڭ قازاق بولماعانىما وكىنىپ قالعاندايمىن…» دەپ جازادى. قازاقستاندىق ايگىلى جازۋشى دميتري سنەگين ءوزىنىڭ 1948 جىلعى ەستەلىكتەرىندە: «مەن سويلەگەن ءسوزى عانا ەمەس, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن كيىم كيىسىنەن دە جوعارى مادەنيەتتىلىكتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرعان, اسا زيالى ادامدى كوردىم. كوزاينەك استىنان تىكە قاراعان ءمولدىر كوز بىردە وڭمەنىڭنەن وتە سۇستانسا, ەندى بىردە ك ۇلىمسىرەي جىميىپ, ىشكى جان دۇنيەڭدى وقىپ تۇرعانداي. تۇلا بويىنداعى تابيعيلىق پەن قاراپايىمدىلىق سەنىم ۇيالاتادى. وسى تۇستا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: ء«ىلياس – ناعىز اقىلدى ادام, جاڭاشىلدىقتىڭ ناق ءوزى», دەگەن سوزدەرى ويعا ورالدى». ءىلياس وماروۆ تۋرالى عابيت مۇسىرەپوۆ بىلاي دەپ جازدى: «تازالىقتان, باۋىرمالدىقتان, اينىماس مەيىرىمدىلىكتەن جارالعان ول ادىلەتكە, جولداستىققا, دوستىققا كىر جۇقتىرمايتىن. ۇلكەندەر قاتارىندا كىشى ەمەس, كىشىلەر قاتارىندا ۇلكەن ەمەس ءبىر جان ەدى-اۋ!».
ال بەلگىلى جازۋشى الەكساندر فادەەۆ عابيت مۇسىرەپوۆپەن كەزدەسكەن سايىن: «دانىشپان ءىلياس وماروۆتىڭ ءحالى قالاي؟» دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. ء«ىلياس وماروۆ قانداي لاۋازىمدى قىزمەتتە بولسىن وزگە شەنەۋنىكتەردەن دارا تۇلعاسىمەن, ەڭ باستىسى – ادامدارمەن ارالاسۋداعى قاراپايىم بولمىسى مەن يگى تىلەگىمەن ەرەكشەلەنەتىن», دەپ جازدى كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆا. – ول وپەرا مەن بالەت تۇساۋكەسەرلەرىنىڭ بىردە-ءبىرىن قالدىرىپ كورگەن ەمەس. ول جازۋشىلاردىڭ, كومپوزيتورلار مەن سۋرەتشىلەردىڭ بارلىق جاڭا تۋىندىلارىن ءبىلىپ وتىراتىن. شىعارماشىلىق ادامدارمەن ءجيى ارالاسىپ, ولاردىڭ ورتاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە ەدى».
ءىلياس وماروۆتىڭ ەرەكشە ءارى باي كىتاپحاناسىندا ونىڭ ۇرپاقتارىنا قالعان ەڭ قاسيەتتى مۇرا – بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ قولتاڭباسى جازىلعان ونداعان كىتاپ ساقتالىپ تۇر. ماسەلەن, 1960 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش» اتتى كىتابى جارىق كوردى. مۇحتار ومارحان ۇلى ءىلياس وماروۆقا بۇل كىتاپتىڭ نەگىزگى نۇسقاسىن سىيعا تارتقان ەكەن. كىتاپتىڭ العاشقى بەتىندە: «التىننان دا ارداقتى قادىرلى دوسىم ىلياسقا دوستىق پەيىلمەن سىيعا تارتامىن» دەگەن جازۋ بار. ءىلياس وماروۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اراسىندا ۇلكەن دوستىق قاتىناس بولعان. اتى اڭىزعا اينالعان باتىر 1962 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا ءىلياس وماروۆقا سىيعا تارتقان «ارقامىزدا موسكۆا» اتتى كىتابىنىڭ العاشقى بەتىندەگى جازۋدا ءوز كوڭىلىن بىلاي جەتكىزگەن: «اي ەم گلەد تۋ سي يۋ! اي لايك يۋ ۆەري ماتچ! بۇل اقيقات! ومىردەن ءبىرىنشى ۇلكەن وتە مە, كىشى كەتە مە, ول – ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزدا ەمەس. بىراق مەنىڭ سەنىڭ ارتىڭدا قالعىم كەلمەيدى». ءىلياس وماروۆ ءدال وسىنداي يگى سوزدەردى اتاعى كەڭگە جايىلعان ۇشقىش, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆتىڭ دە ءوز اۋزىنان ەستىگەن. ءىلياس وماروۆتىڭ اسقاق ادامگەرشىلىك كەلبەتى جايلى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, شەرحان مۇرتازا, قۋانىش سۇلتانوۆ, ليۋدميلا ەنيسەەۆا, يسااك پوپوۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالار قالام تارتتى.
ءىلياس وماروۆتىڭ بەت-بەينەسى بيىك مادەنيەت پەن تەرەڭ پاراسات تۇسىنىگىن ءىس جۇزىندە كورسەتە الۋىمەن دە سومدالدى. بيىك مادەنيەتى مەن ايرىقشا پاراسات-پايىمى جاقىندارىمەن, جورا-جولداستارىمەن, وتباسىمەن سويلەسكەندە دە انىق بايقالاتىن. شەن-شەكپەنى مەن قىزمەتىنە, لاۋازىمىنا قاراماستان, كەز كەلگەن ادامعا اسا ۇلكەن سىيلاستىق تانىتاتىن. ءجۇرىس-تۇرىسىنان قاراپايىمدىلىقتىڭ لەبى ەسىپ, ارتىق قىلىق كورىنبەۋشى ەدى. وتە زاماناۋي, مادەنيەتتى ادام بولاتىن. وسى تۇستا ونىڭ جارى گۇلشات ساكيقىزىنىڭ اتقارعان ايرىقشا ءرولىن اتاپ وتكەن ءلازىم. ولاردىڭ وتىز التى جىلعا سوزىلعان جۇبايلىق ومىرلەرىن تاڭعاجايىپ درامالىق شىعارما دەۋگە بولادى. گۇلشات ساكيقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ جولداسى ەشقاشان كورسەقىزارلىق پەن ەكىجۇزدىلىك سەكىلدى جامان ادەتپەن اۋىرىپ كورمەگەن. باسىنا تۇسكەن قيىندىققا سابىرلىلىقپەن ءتوزىپ, كەيدە ايتقىسى كەلگەنىن اششى ازىلمەن نە دالەلدى سوزدەرمەن جەتكىزىپ وتىرعان. ءىلياس وماروۆ ۇنەمى بىرجاقتىلىق پىكىردى ۇستانىپ, قىرسىقتىق تانىتاتىنداردان كۇدىكتەندى. ەگەر سونداي جاندار جولىعا قالسا, مىسقىلعا, ءتىپتى ۋىتتى قالجىڭعا جۇگىنىپ وتىردى. ول ادامداردىڭ كەمشىلىكتەرى بىردەن كوزگە كورىنىپ تۇراتىنىن ايتىپ, «شىدامدى بولساڭدار, ناشار ادام ءوزىن-ءوزى تانىتادى» دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالايتىن. سونىمەن قاتار ول: «جاعىمسىز جۇمىستاردا وزدەرىن اشكەرە ەتپەيتىن جامان جاندار بولمايدى. ونىڭ ءوزىن-ءوزى اشكەرە ەتۋى ايقىن بولعان جاعدايدا اقىلدى ادام ۇستامدىلىق تانىتىپ, ءۇنسىز قالادى», دەيتىن. كەيدە ونىڭ وڭاشا قالىپ ساتقىندىق جاساعان ادامدارمەن مۇلدە ارالاسۋدى ءجون كورمەيتىن كەزدەرى دە بولدى. بىراق ول سونداي جانداردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەگەن جوق. ولار جايىندا ء«لام» دەپ اۋزىن اشپادى. تەك ولاردى ءوز ومىرىنەن الاستاتىپ جۇرۋگە تىرىستى.
ءىلياس وماروۆ ادامداردىڭ وزگەشە كوزقاراسى ەش جەردە جازىلماعان ءومىر زاڭى دەيتىن. ومىرگە بىردەي كوزقاراستاعى ەكى ادامدى تابۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءار ادامنىڭ وزىندىك وي-پىكىرى شىنايى ءومىر مەن قورشاعان قوعام جايلى ماعلۇمات الۋدا باعا جەتپەس بايلىق. وزگەشە ويلاۋدى قابىلدامايتىنداردى مادەنيەتتەن جۇرداي جاندار دەپ باعالايتىن. ەرتە جەتىم قالىپ, «قازكوممۋنادا» وسكەن وسى ءبىر ادامنىڭ رۋحاني مادەنيەتى بيىك بولىپ جەتىلىپ, اقسۇيەكتىك قاسيەتكە قالايشا يە بولعانى جۇمباق كۇيدە قالىپ وتىر. نەگە وسى ءبىر ادامنىڭ بويىندا دوگمالىق قاتىپ قالعان قاعيدا مەن شىدامسىزدىقتىڭ ءتۇيىر تامشىسى جوق؟ قۋعىن-سۇرگىندىك جۇيەدە ءومىر سۇرگەن ادام قالايشا سول جۇيەنىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەتپەي, كەرىسىنشە, ادامداردى قۇتقارىپ, ولارعا قولۇشىن بەردى؟ وسى ءبىر اسقان مادەنيەتتىلىك پەن پاراساتتىلىق قايدان پايدا بولدى؟
ءىلياس وماروۆ 1913 جىلدىڭ 1 قازانىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. بالا كەزىنەن-اق ايرىقشا ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا تىلگە شەشەن بولىپ ءوستى. «قازكوممۋنادا» ۇزدىك وقۋىنىڭ ناتيجەسىندە تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.
جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ قىزىلورداداعى كەڭەس ساۋدا-ساتتىق تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. سوندا ءجۇرىپ بولاشاق جارىمەن تانىسادى. ماحاببات جولىندا تەحنيكۋم ديرەكتورلىعىنان قۋىلىپ, ۇستەلگە پارتيا بيلەتىن تاستاپ كەتكەنى راس. بۇل وقيعا بىلاي بولعان. ءىلياس باي كوپەستىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ, وتاۋ تىگەدى. ول كەزدەگى ساياسي جۇيە مۇندايدى كەشىرە المايتىن ەدى. وسىلايشا, تاپ دۇشپاندارىنىڭ قىزى گۇلشات سۇلۋعا ۇيلەنگەنىنىڭ كەسىرىنەن جۇمىستان قۋىلادى.
سوعىس جىلدارىندا كسرو ساۋدا-ساتتىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىندە ءىلياس الماتىدا تۇراتىن عىلىم مەن مادەنيەتتە ورنى بار تۇلعالارعا كومسومول جاستاردىڭ تۇسكى اسقا ىستىق تاماق اپارىپ تۇرۋىن قاداعالادى. وسى ارەكەتىمەن ول قانىش ساتباەۆقا, عابيت مۇسىرەپوۆكە, يۋري زاۆادسكيگە, سامۋيل مارشاكقا, سەرگەي سەرگەەۆ-تسەنسكيگە قولداۋ بىلدىرمەك بولدى.
كەيىن ءىلياس وماروۆ جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى رەتىندە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءۇشبۋ حاتتار الىپ وتىردى. بىردە قولىنا الماتى وبلىسى, ۇزىناعاش اۋىلىندا تۇراتىن ينگۋش اقساقالى حاسان اۋشەۆتىڭ شاعىم حاتى تۇسەدى (اۋعان سوعىسىنىڭ قاھارمانى رۋسلان اۋشەۆتىڭ اتاسى). 1919 جىلى حاسان قىزىل پارتيزاندار قاتارىندا دەنيكينشىلدەرگە قارسى سوعىسقان. قارتايعان شاعىندا جۇبايى پاتيما ەكەۋى ءۇي ىرگەسىندەگى تەلىمنەن تۇسكەن كىشكەنتاي عانا ونىممەن كۇنەلتىپ جاتىر ەدى... اقساقالدىڭ ۇلى بەسلان اتا-اناسىنان بولەك الماتى وبلىسىنىڭ شەلەك اۋدانىندا تۇراتىن جانە وسى اۋداننان تىس جەرلەرگە شىعۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان بولاتىن. ءىلياس وماروۆ بۇل ماسەلەنى دە تەز شەشتى: حاسان اۋشەۆ زەينەتاقى الدى, ال ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن وعان ۇلى بەسلان كوشىپ كەلدى. تاعدىر ونىڭ ادالدىعىن, اينىماستىعىن مۇنان كەيىن دە تالاي رەت سىنعا سالعان ەدى. سونداي اۋىر سىن وعان 1940 جىلداردىڭ سوڭىندا, قازاقستان كپ-نىڭ يدەولوگيالىق حاتشىسى كەزىندە تونگەن ەدى. ءى.وماروۆ «قازاق سسر تاريحى» اتتى ەكى تومدىق ىرگەلى ەڭبەكتىڭ رەداكتورى بولدى, جارىق كورگەن كىتاپتىڭ ابىلاي حان مەن كەنەسارى حانعا ارنالعان تاراۋلارىن تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ جازعان بولاتىن. 1949 جىلدىڭ 11 قازانىندا ماسكەۋدەن اتاقتى اكادەميك اننا پانكراتوۆادان حات كەلەدى (ول حات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتاۋلى). «تاريحشىلار اراسىندا كەيبىرەۋلەردىڭ قازاق تاريحىن كەمسىتكىسى كەلەتىنى بار. نەگە گرۋزين پاتشاسى مەن وزبەك حانى ءدال قازاقتارداعىداي جاعدايدا وزىق ويلى بولىپ ەسەپتەلەدى دە, ال قازاقتار ابىلاي مەن كەنەسارىعا نەگە كۇيە جاعۋى ءتيىس؟ مەن قازاق تاريحىنداعى كورنەكتى قايراتكەرلەرگە كەرى تاريحي باعا بەرۋ جولىنا تۇسە المايمىن. ونىڭ ۇستىنە ونداي سىنشىلار وزدەرىنىڭ جاساعان قورىتىندى تۇيىندەرىن ەشقانداي تاريحي قۇجاتپەن, دەرەكپەن دايەكتەمەيدى», دەيدى ول. ءوزى قۇرمەت تۇتاتىن عالىمنىڭ حاتى ءىلياس وماروۆتى قاتتى قۋانتادى. ونى سول كەزدەگى قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە كورسەتەدى. الايدا ەكى جىل وتەر-وتپەستە قازاق ۇلتشىلدىعى جايىندا اڭگىمە قوزعالىپ, ورەسكەل ساياسي قاتەلىك جىبەرگەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ پەن بەك سۇلەيمەنوۆ «حالىق جاۋلارىنىڭ» قامىتىن كيىپ, لاگەرگە ايدالادى. بەكماحانوۆتىڭ پانكراتوۆا مەن وماروۆتى قارالاۋعا بارماي, قيىندىقتى قايىسپاي كوتەرىپ, تۇتقىن تاتار ءدامدى تاتىپ, ايتەۋىر كەيىن امان-ەسەن ەلگە ورالعانى ايان. بىراق وسىعان قاراماستان, قازاقستان كپ بيۋروسىندا قكپ حاتشىسى ءى.وماروۆتىڭ جىبەرگەن قاتەلىگى تۋراسىندا ماسەلە كوتەرىلەتىن بولادى. سوندا جۇماباي شاياحمەتوۆ ءىلياس ومار ۇلىنا ماسكەۋدەن ستالينگە وتە جاقىن سەنىمدى ادامنىڭ قوڭىراۋ شالعانىن ايتا كەلىپ, ونىڭ وماروۆتىڭ تاريحشى بولماعاندىقتان پانكراتوۆاداي ىرگەلى عالىمنىڭ جەتەگىندە كەتتىم دەپ ايتۋى, ال پانكراتوۆاداي الەمگە اتى بەلگىلى ءارى ستالينمەن سوناۋ ازامات سوعىسى جىلدارىنان تانىس, 1946 جىلى ستاليندىك سىيلىق العان عالىمعا ەشتەڭە بولمايتىندىقتان, ءوز باسىن اراشالاعانى ءجون دەگەن ءسوزىن جەتكىزەدى. العاشىندا تاڭدانعاندىقتان ءۇنسىز قالعان ءىلياس ومار ۇلى ارتىنشا ءوزىنىڭ ونداي ساتقىندىققا بارا المايتىندىعىن ايتادى. ءبىر كۇننەن كەيىن بولعان قكپ وك بيۋروسىندا قازاق ۇلتشىلدىعى سىنالدى. ءسوز كەزەگى ءىلياس وماروۆقا كەلگەندە ول ءوزىنىڭ بەكماحانوۆتى تاريحي فاكتىلەرگە ادال دا كاسىبي تاريحشى دەپ بىلەتىنىن, ال وعان كىنا تاققانداردىڭ جالعان عىلىمي ۇعىمدارمەن اداسۋشىلار دەپ پايىمدايتىنىن ايتادى. وسىدان كەيىن بيۋرودا ناعىز ۋ-شۋ بولىپ, اياعى وماروۆتىڭ قىزمەتتەن كەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. شىن دوستار سىنالىپ, كۇنى ءۇشىن جۇرگەندەردىڭ تايىپ كەتەتىن كەزەڭى جەتىپ, ىلاعاڭ ءبىر جىل ۇيدە وتىرادى. ءتىپتى قاتاڭ قۋدالاۋ شارالارى دا قابىلدانۋى مۇمكىن ەدى. وسىنى تۇسىنگەن ادال دوستارى ماسكەۋدە وماروۆتى قۇرمەتتەيتىن ىقپالدى ادامدارمەن كەزدەسىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىرەدى. ال ولار ميكويان مەن سۋسلوۆ ارقىلى ماسەلەنى ۋشىقتىرماي وڭ شەشەدى.
وماروۆتىڭ ادامگەرشىلىگىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – كەيىن وزىنە سىرت بەرگەندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بيۋرودا پارتبيلەتىن تاپسىرۋدى ايتقان ادامدى كەشىرۋى. وتباسىنداعىلار مەن جاناشىر دوستارى: «نەگە, وزىڭە جاماندىق جاساعان ادامنىڭ ءوزىن كەشىرە بەرەسىڭ؟» دەگەندە: «ادامدار – زاماننىڭ ق ۇلى, ول ەمەس, بۇعان وسىنداي جۇيەنىڭ ءوزى كىنالى. بارلىعىن حالىق كورىپ وتىر. ال جىبەرگەن قاتەلىكتى كەشىرۋ – ەردىڭ ءىسى», دەپ ءوزىنىڭ تاعى دا ءىلياس وماروۆ ەكەندىگىن تانىتقان. ەندى ونى سولتۇستىك قازاقستان وبكومىنا ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ جىبەرەدى. ودان كەيىن قازكسر مينيسترلەر كەڭەسىنە جۇمىسقا شاقىرىلادى. ءبىر جىل وتكەن سوڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن ءبىرىنشى ورىنباسارى بولادى.
ءى.وماروۆتىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىندە قىزمەت ەتكەن كەزى ەكونوميكاداعى «كوسىگيندىك رەفورما» كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. وسى جىلدارداعى ىلەكەڭنىڭ اتقارعان جۇمىسى تۋرالى بەلگىلى ەكونوميست جارىسبەك ءابۋتالىپوۆ «ول كىسى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ باستاۋىندا تۇرىپ ەدى. وماروۆتىڭ باستاماسىمەن ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلىپ, ال ورتالىق اپپاراتتا جاڭا جوبالاۋ ادىستەمەلەرى ءبولىمى اشىلدى» دەگەن ەكەن. سول جىلدارى ىلاعا «ەندى ءبىر 20 جىلدان كەيىن كسرو-نى اۋىر ەكونوميكالىق سوققىلار كۇتىپ تۇر. ۇزاققا سوزىلاتىن وسى ەكونوميكالىق داعدارىس الىپ دەرجاۆانىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرمەك. ادامزاتتىڭ دامۋى ورتاق ديالەكتيكالىق سپيرالعا نەگىزدەلگەن, ال ستالين وسى سپيرالدى زورلىقپەن تۇزەدى. بۇل 20-30 جىلدىڭ ىشىندەگى قىسقا مەرزىمگە عانا جۇرمەك, ال ءارى قاراي زاڭدىلىق ءوزىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە جول بەرمەيدى» دەپ ايتقان بولاتىن.
1967 جىلى ءى. وماروۆ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ بەكىتىلگەندە وداقتىق باس جوسپارلاۋ كوميتەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, اكادەميك نيكولاي نەكراسوۆ: «وسىنشالىقتى كاسىبي ەكونوميست ماماندى قالايشا مادەنيەت سالاسىنا جىبەرگەن؟» دەپ كادىمگىدەي رەنجىپ, د.قوناەۆقا تەلەفون شالماق بولىپتى. سوندا ونى ءىلياس اعانىڭ ءوزى توقتاتىپ, «بۇعان تەك ءوزىم كىنالىمىن, قوناەۆقا مادەنيەت سالاسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ مەن رەفورمالاۋ جايىندا ءجيى ۇسىنىس جاساعان ەدىم» دەپ اكادەميككە باسۋ ايتىپتى. ال ءىلياس وماروۆتىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولعان كەزەڭى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ايتۋلى جىلدار بولدى. ونەر مەن مادەنيەت سالاسىنا جاس تولقىن تالانتتار كەلە باستادى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندىق ونەر جۇلدىزدارى شەتەلگە ۇلكەن شىعارماشىلىق ساپارلارعا شىقتى. قازاقستاننىڭ بارلىق مادەني ءومىرىنىڭ باستاۋىندا ءىلياس وماروۆ تۇردى. اسىرەسە, 1967 جىلعى مونرەالداعى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىندە كوپتەگەن ادامدى ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن تاڭعالدىردى, وندا ول بىردە-ءبىر شەتەلدىك تىلشىگە سۇحبات بەرۋدەن باس تارتپاعان. كانادانىڭ راديوسىندا ءسوز سويلەپ, كەڭەس-كانادا دوستىق قوعامىنىڭ باسشىلارىمەن تىلدەسكەن, باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى بارىنشا قاشقان كەزدەسۋلەردەن باس تارتپاعان.
سول كەزدەگى باسشىلىق ءىلياس وماروۆتىڭ كوپتەگەن ارەكەتى مەن ايتقان پىكىرلەرىنە كەشىرىممەن قارادى. بۇل جەردە دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ دا, كسرو مادەنيەت ءمينيسترى ەكاتەرينا فۋرتسەۆانىڭ دا ەڭبەگى بولدى دەپ بولجاۋعا بولادى. ءبىر كۇنى ع.مۇسىرەپوۆ قوناەۆپەن كەزدەسكەن كەزدە وماروۆتىڭ ۇستىنەن ورتالىق كوميتەتكە حات جازعان فانات كوممۋنيستەردىڭ ارىز-شاعىمىنا نازار اۋدارماعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. قوناەۆ ءىلياس ومار ۇلى بىردە-ءبىر وعاش ءىس-ارەكەت جاساماعانىن جانە ادامگەرشىلىك پەن مورالعا قايشى كەلەتىن بىردە-ءبىر ءسوز ايتپاعانىن جەتكىزدى. ال حاتتار تولاسسىز كەلىپ جاتتى. ءىلياس وماروۆ مادەنيەت ءمينيسترى لاۋازىمىندا جۇمىسقا كىرىسكەن كۇنى كابينەتىنە سول كەزدەگى ساياساتقا ساي لەنيننىڭ ەمەس, «حالىق جاۋى» دەپ سانالعان جانە ءالى اقتالماعان جۇرگەنوۆتىڭ پورترەتىن ءىلىپ قويادى. كەلۋشىلەرگە ول: «ەگەر بۇل ادام بولماسا, مەن دە وسى لاۋازىمدا وتىرماس ەدىم», دەپ جاي عانا تۇسىندىرەدى. ءبىر كۇنى وماروۆقا فۋرتسەۆا بىلاي دەپ ءازىل-شىنى ارالاس ەسكەرتۋ جاسايدى: ارىز-شاعىمداردىڭ سونشالىقتى كوپتىگىنەن جاقىندا كوكپ وك-دە جەكە «قازاق شاعىم حاتتارى ءبولىمى» اشىلاتىنىن ايتادى. 1970 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءىلياس وماروۆ مەزگىلسىز ومىردەن وزدى, ول 58-گە دە تولماعان ەدى. ونى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالدى. وماروۆتى ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى ارنايى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. بىراق وك بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا الماتىنىڭ ءبىر كوشەسى مەن قوستانايداعى كەڭشاردى ءىلياس وماروۆتىڭ ەسىمىمەن اتاۋ ۇسىنىسىن بارلىعى بىردەي قولدامادى. بىراق 1992 جىلى 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي الماتىداعى كوشە مەن قوستاناي وبلىسىنداعى كەڭشارعا ءىلياس وماروۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. ال 2000 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قوستانايداعى قازاق دراما تەاترى ءىلياس وماروۆتىڭ ەسىمىمەن اتالدى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءىلياس وماروۆتىڭ ارتىندا قالدىرعان مول شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ العاشقى قادامدارى دا جاسالدى. ونىڭ 100 جىلدىعىنا وراي 2012 جىلى ء«ىلياس وماروۆتىڭ حاتتارى» كىتابى جارىققا شىقتى. جيناقتا جاريالانعان حاتتاردىڭ ەڭ العاشقىسى 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جازىلعان بولسا, ەڭ سوڭعىسى ءوز زامانداستارىنا ارناعان ۇندەۋ-حاتى 1970 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە اۋرۋحانادا, قايتىس بولۋىنا ەكى كۇن قالعاندا جازىلعان. جازىلعان حاتتاردىڭ گەوگرافياسى مەن ادرەساتتارى قايران قالدىرادى. ءىلياس وماروۆ دۇنيەجۇزىلىك داڭقى بار جازۋشىلارمەن, رەجيسسەرلەرمەن, اتاقتى عالىمدارمەن, قازاقستاننىڭ ايگىلى زيالى قاۋىمىمەن, سونداي-اق قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىمەن, ءتىپتى بالالارمەن حات جازىسقان ەكەن. ال ەندى بۇل حاتتاردىڭ مازمۇنىمەن تانىسقاندا, اسقاق رۋح پەن اقىلدىڭ كۇشىنە, تەڭىزدەي تەرەڭ ءبىلىمدى جوعارى لاۋازىمداعى قىزمەتكەردىڭ سونشالىقتى قاراپايىمدىلىعىنا تاڭعالاسىز. ۇلتىن جانىنداي جاقسى كورگەن, ەلىم دەپ ەمىرەنگەن, ءوزىنىڭ «ورىنتاعىنىڭ جايىن» ەمەس, حالقىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىن كوكسەپ ايانباي ەڭبەك ەتكەن ناعىز نار تۇلعانىڭ بەينەسىن كورەمىز. كورەمىز دە, كوڭىلگە مەدەۋ تۇتامىز. مىنا جالعان بايانسىز دۇنيەدەن ءوزىنىڭ باياندى باستى ماقساتىن تابا بىلگەن ءىلياس وماروۆتىڭ ومىرلىك ۇستانىمى دا – حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋ بولعان ەدى.
بيبىگۇل جەكسەنباي,
جۋرناليست
