«قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن» ەكەندىگىن ەسكەرتكەن اباي اقىننىڭ دانالىعىنا دا ەشكىم شەك كەلتىرە قويماس. بىرەۋدىڭ قانشا ۋاقىت سويلەگەنىن ەسەپتەگىش قۇرالدى (حرونومەتراج اسپابىن) ەشكىم قالتاسىنا سالىپ جۇرمەيتىنى دە بەلگىلى. جەلبۋاز كوپىرۋدىڭ استارىندا وسەك ايتۋ, قاۋەسەت تاراتۋ, قىزدىرما قىزىل ءسوز, جاداعاي سوزۋارلىق سياقتى نەشە ءتۇرلى قيامپۇرىس قىلىقتار جاتارى انىق.
«توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن» توساتىن حالىق تا وسى كۇنى اسىل قاسيەتىنەن جاڭىلىپ قالعانداي. از سوزگە كوپ ويدى, سونى پىكىردى سىيعىزۋ – اقىلدىڭ, پاراساتتىڭ, ءبىلىمنىڭ ولشەمى. ال ۇزاق سويلەۋ, بۇرىن ايتىلعاندى تالماي قايتالاي بەرۋ – بىلىمسىزدىك, سەنىمسىزدىك, جاعىمپازدىق پەن جارامساقتىق قانا ەمەس, ورتانى سىيلاماۋ, تىڭداۋشىنى قۇرمەتتەمەۋ. وندايلاردى جۇرت سىرتىنان «ەزبە», «كوكەزۋ» نەمەسە «مىلجىڭ» دەپ تە اتايدى. كوپ سويلەگىشتەر تاقىرىپتى ءبىلسىن-بىلمەسىن وزگەگە قوسامجارلانىپ, جانىنان ءسوز قىستىرۋعا اۋەس, ءار تۇستان قويىرتپاق ارالاستىرىپ, باستاپقى كولەمى ءبىر پىشاق اڭگىمە بارا-بارا ءبىر قۇشاققا اينالادى. قۇشاقتان اسىپ, جولاي شاشىلىپ-توگىلەتىنى, جيناپ-تەرەتىنى تاعى بار. كەلەسى جەرگە ول ءبىر اربانىڭ جۇگىنەن اسىپ جەتەتىنى دە بەلگىلى. قىرىق جىل بۇرىنعىنى قىرىق قايتارا قايتالاپ, ەجىكتەپ تۇرىپ الاتىندار سويىنان دا ءسوز ساپتاعىشتار شىعادى. زامانداستارىمىزدىڭ تاعى ءبىر كوپ سىنالىپ جۇرگەن ءمىنى – ەكەۋارا قاتىناسىندا نەمەسە تەلەفون بايلانىسىندا ايتۋشى ءوز ويىن, ءوتىنىشىن انىق ءارى ناقتى تۇجىرىمداي المايدى. سونداي-اق سۇحباتتاسۋشى ونى بار زەيىنىمەن, ىقىلاسىمەن مۇقيات تىڭدامايدى. سودان ءوتىنىش پەن ۋادە اياعى رەنىش پەن وكپەگە ۇلاسادى نەمەسە شالا-شارپى اتقارىلعان شارۋانى دا, ءسوزدى دە ءارى قاراي سوزباقتاۋعا ماجبۇرلەيدى. ارينە, كۇندەلىكتى ومىردەن الىنعان مۇنداي مىڭ سان مىسال ازايسىن, مۇلدەم بولماسىن دەپ تىلەيمىز. داستۇرىمىزدە جوق نارسە بولاشاقتا جالپى جۇرتىمىزدىڭ ادەتىنە اينالىپ كەتپەس ءۇشىن نەندەي قام جاساۋ كەرەك؟ تاعى دا دانىشپان ابايدىڭ: «كىسىگە قاراپ ءسوز سالما, سوزىنە قاراپ كىسىنى ال», دەگەنىنە جۇگىنەر بولساق, ءسوز تۇسىنەتىن ادامدى ونەگە تۇتۋدى, ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلۋدى ادام كاپيتالىنىڭ ولشەمى رەتىندە باعالاۋعا ءتيىسپىز. شىندىعىندا, سوزگە قۇلاق قوياتىن ادام عانا سوزگە توقتاي الادى. سوندا عانا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمى ءىس جۇزىندە جالپىحالىقتىق قاعيداعا اينالماق. اتقارۋشى بيلىكتىڭ, جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ حالىقپەن ديالوگ جۇرگىزۋ مادەنيەتىندە كوپسوزدىلىككە ورىن بولماعانى دۇرىس. از ءسوزدى التىنعا بالاعان حالقىمىز ەرتەدەن «كوپ سويلەگەن كوپتەن ايىرىلار», «ينە كوزىنەن سىنادى, شەشەن سوزىنەن سىنادى» دەپ ەسكەرتىپ تە قويعان. ويتكەنى ۇزىن ءتىل مەن سوزبۇيدالىقتىڭ شەكاراسى تىم جاقىن. مۇنىڭ ايىرماسىن اجىراتپاعان ادام – حالىق تۇگىل ءوزىنىڭ دە قادىر-قاسيەتىن اڭعارمايتىن جان. سوندىقتان قىسقا دا نۇسقا جازىلعان نەمەسە ايتىلعان سۇراققا بيلىك باسىنداعىلار دا تياناقتى تۇردە جاۋاپ قايتارۋدى مەملەكەتتىك قىزمەت شارتى مەن ەلدىك ۇستانىم ءتارتىبى رەتىندە ورنىقتىرۋ كەرەك. ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن بەرۋگە, سونداي-اق نە سەبەپتى شەشىلمەيتىنىن جازباشا نە اۋىزشا تۇسىنىكتى ەتىپ, اشىق, تۋرا ايتۋعا نە كەدەرگى؟
البەتتە, بىلىكسىزدىك پەن جاۋاپسىزدىق كەدەرگى. ايتالىق, شالا جاۋاپتاردىڭ «تۇپنۇسقا» مىسالىن رەسپۋبليكالىق, وڭىرلىك باق بەتىندە جاريالاۋدى ادەتكە اينالدىرايىقشى, قانداي قىزىق بولار ەكەن؟ قالام جۇرەكسىنىپ, قاعاز ۇيالاتىنىن بايقارىمىز ءسوزسىز. سوندا ول جاۋاپتىڭ اۆتورلارى (قول قويعىشتار) نە كۇي كەشەر ەكەن؟ رەسمي ءتىلدى جەلەۋ ەتىپ, سىرەسكەن تەرميندەردى قولدانۋعا اۋەس جاس لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءسوزىن ەلباسى تالاي مارتە ورىندى بولگەنى ەستەرىڭىزدە شىعار. بۇل – ەلەۋلى تاعىلىم. اۋزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى ءتۇسىپ تۇرعان ادام قايدان قايراتكەر بولماق؟ ەلباسى حالىقتىڭ ۇعىمىنا جاقىن سويلەۋدى, قاراپايىم سوزبەن ۇعىنىقتى جەتكىزۋدى قاداپ ايتقانى دا سوندىقتان.
قازىر كەڭەس كەزەڭىندە ءجيى قولدانىلعان جالتارما, كوپىرمە جاۋاپتاردىڭ, بيۋروكراتيانىڭ بۇقپانتاي تاسىلدەرىنىڭ ۋاقىتى وتكەن. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ونىڭ ارا-جىگىن اجىراتا بىلەتىن سانالى ۇرپاق قالىپتاستى. ولار بيلىك تاراپىنان جۇمىستىڭ جاڭاشا اتقارىلعانىن قالايدى. جەكەلەگەن مينيسترلەر مەن جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ عانا ەمەس, قاتارداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جازۋىندا, سويلەگەن سوزىندە كەتكەن قاتەلىكتەر جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنا تۇسكەنىن, ءازىل-وسپاققا اينالعانىن, بەدەلىنە نۇقسان كەلگەنىن ەل ۇمىتا قويعان جوق. سوندىقتان ەلدىڭ الدىنا شىعىپ, ءسوز سويلەۋ كەز كەلگەن قىزمەتتەگى ازاماتتان دايارلىقتى, شىنايىلىقتى تالاپ ەتەدى. سونىمەن بىرگە ەركىندىك, دەموكراتيا جولى وسى دەپ, ءجونسىز ەلەۋرەپ, شەشەنسىپ سويلەيتىندەردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانى تاعى بار. الايدا ەل كۇتكەن بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىندا سىندارلى قوعامدىق ديالوگ قادامىنىڭ رەتى, جۇيەسى وسىلاي ما ەدى؟ ەڭ سوراقىسى – داستۇرىمىزگە جات سول ءۇردىس ەندى تەلەەكراندارعا, راديوەفيرلەرگە اۋىسىپ بارا جاتقاندىعى. كەڭەس زامانىندا بىرجاقتى مونولوگ بولعانىنا تاريح تا, حالىق تا كۋا. ول ەندى تۇسىمىزگە دە كىرمەسىن دەسەك, ۇكىمەت ۇسىنىپ وتىرعان مۇمكىندىكتىڭ ءوڭىن تەرىس اينالدىرۋ كىمگە قاجەت؟ وسى تۇرعىدان العاندا, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ موينىندا كوپ جۇك بار. ولار ءتيىمدى ديالوگ جۇرگىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جولىندا وڭ ۇلگى كورسەتە الار ەدى. بۇل زاڭدى قۇرمەتتەۋ, جۇيەلى ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن ەسكەرۋ قاعيداتىنا تولىق سايكەس كەلەدى.
ارينە, ەگەر ورنىمەن قولدانسا, ءسوز – ءارى قامال, ءارى قارۋ. اماندىق تا, جاماندىق تا – سوزدەن. سوندىقتان Nur Otan پارتياسى وتكىزەتىن پرايمەريزگە قاتىسۋعا, قوعامدىق ۇيىمداردى باسقارۋعا ساۋاتتى, ۇتىمدى سويلەي الاتىن, ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىعاتىن ازاماتتار ۇمتىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.
ايتپەسە, بوس سويلەپ, ءسوز قادىرىن قاشىراتىنداردىڭ, ارزان ءسوزدى قارشا بوراتاتىنداردىڭ قاراسى كوبەيىپ كەتۋى مۇمكىن. ورىستىڭ مىقتى اقىنى نيكولاي گۋميلەۆ ايتقانداي, ونداي كەزدە ء«ولى سوزدەردەن بوتەن ءيىس مۇڭكيتىن بولادى». ال پارتيا جۇمىسىن جاڭعىرتۋدا ءسوزى سالماقتى, ەلدىك ىستە باعىتى ايقىن ازاماتتار العا وزىپ شىعادى دەپ ويلايمىز. ونسىز دا ۇلت بىرلىگىنە سىرتتان سىنا قاعۋدى ويلاپ جۇرگەندەر مەن ارانداتۋشىلاردىڭ الا كوزى مەن ءجونسىز ءسوزى عالامدىق ەپيدەميامەن الىسىپ جاتقان تۇستا ەلدىڭ ەتەگىنەن تارتقانداي اسەر قالدىرادى. بىراق حالىق تا كىمنىڭ كىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. بۇلدىرگى, جالعان ءسوز قۋىپ, ونى قاساقانا تاراتۋشىلار ساۋاتتى قوعامنان باعاسىن الىپ, اشكەرەلەنە بەرەدى. قوعام ءۇنى, حالىق باعاسى مەن جازاسى زاڭنىڭ كۇشىنەن الدەقايدا قاتال بولاتىنى ءسوزسىز.
حالىقتىڭ كيەسىنە, دانالىقتىڭ يەسىنە باس يگىزگەن تاريحىمىزدى بۇرمالاعىسى كەلەتىندەردى, ەلدىك قۇندىلىقتارىمىزدى مىسە تۇتپاعانداردى ارۋاق اتاتىنىن اتا-بابامىز الىمساقتان ايتىپ, اماناتتاپ كەتكەن. ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن نىعايتۋ جولىندا ءاربىر ازاماتتىڭ نيەتى دە, ۇلەسى دە ايقىن, ناقتى, جۇيەلى بولۋعا ءتيىس. كوپ سويلەيتىن كەزدەن وتتىك, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, كوپ ءىس اتقاراتىن زامانعا جەتتىك. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىلعان حاكىم ابايدىڭ ويى دا سوعان ۇندەپ تۇرعانداي.
دارحان مىڭباي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
