2012 جىلى ءۇش اي بويى, ياعني 12 مامىر مەن 12 تامىز ارالىعىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەسۋ قالاسىندا ەكسپو-2012 بۇكىلالەمدىك مامانداندىرىلعان كورمەنىڭ جالاۋى جەلبىرەدى. «جاندى مۇحيت جانە جاعاجاي» تاقىرىبىمەن وتكەن بۇل حالىقارالىق كورمەنىڭ ەسۋ قالاسىندا قونىس تەبۋى دە كەزدەيسوق ەمەس سياقتى. سەبەبى, قالانىڭ اتاۋى «ە» – ادەمى, «سۋ» – سۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
«ەكسپو-2012»: «جاندى مۇحيت جانە جاعاجاي»
وڭتۇستىك كورەيادا وتكەن بۇل بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ شىمىلدىعى 12 مامىر كۇنى «و» ءارپى تۇرىندەگى جارىق – سۋ – وتشاشۋ قوندىرعىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن اشىلدى. بۇل قوندىرعى الەمدەگى ەڭ قىمبات وتشاشۋ قوندىرعىسى بولىپ ەسەپتەلىندى. ونىڭ قۇنى, ياعني «Big-O» قوندىرعىسى 100 ميلليون ەۋروعا باعالانعان. وسىعان بايلانىستى ەسۋ قالاسىنداعى ەكسپو-2012 كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وليمپيا ويىندارىنىڭ نەمەسە فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ اشىلۋىنان بىردە كەم بولعان جوق.
2012 جىلى ءۇش اي بويى, ياعني 12 مامىر مەن 12 تامىز ارالىعىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەسۋ قالاسىندا ەكسپو-2012 بۇكىلالەمدىك مامانداندىرىلعان كورمەنىڭ جالاۋى جەلبىرەدى. «جاندى مۇحيت جانە جاعاجاي» تاقىرىبىمەن وتكەن بۇل حالىقارالىق كورمەنىڭ ەسۋ قالاسىندا قونىس تەبۋى دە كەزدەيسوق ەمەس سياقتى. سەبەبى, قالانىڭ اتاۋى «ە» – ادەمى, «سۋ» – سۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
«ەكسپو-2012»: «جاندى مۇحيت جانە جاعاجاي»
وڭتۇستىك كورەيادا وتكەن بۇل بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ شىمىلدىعى 12 مامىر كۇنى «و» ءارپى تۇرىندەگى جارىق – سۋ – وتشاشۋ قوندىرعىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن اشىلدى. بۇل قوندىرعى الەمدەگى ەڭ قىمبات وتشاشۋ قوندىرعىسى بولىپ ەسەپتەلىندى. ونىڭ قۇنى, ياعني «Big-O» قوندىرعىسى 100 ميلليون ەۋروعا باعالانعان. وسىعان بايلانىستى ەسۋ قالاسىنداعى ەكسپو-2012 كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وليمپيا ويىندارىنىڭ نەمەسە فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ اشىلۋىنان بىردە كەم بولعان جوق.
ەكسپو-2012-ءنىڭ تاقىرىبى – «جاندى مۇحيت جانە جاعاجاي» دەپ اتالدى. وسىعان بايلانىستى كورمەنىڭ دە باستى ماقساتى الەمدىك مۇحيتتار پروبلەماسىنا ارنالدى. كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار جاھاندىق جىلىنۋ ۇردىستەرىنە, مۇحيتتار سۋىنىڭ كوتەرىلۋىنە جانە مۇحيت سۋلارىنىڭ لاستانۋ جاعدايلارىنا ادامزاتتىڭ نازارىن بارىنشا اۋدارۋعا تىرىستى. كورمە جالاۋى جەلبىرەگەن 93 كۇن بويى ادامزات ءۇشىن ەرەكشە كوكەيكەستى ماسەلەلەر بولىپ تابىلاتىن وسى تاقىرىپتارعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلدى.
ەكسپو-2012 مامانداندىرىلعان كورمەسىنە دۇنيەجۇزىنىڭ 100-دەن استام ەلدەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمدارى قاتىستى. جالپى, 3 اي ىشىندە بۇل كورمەنى 8 ميلليوننان استام ادام تاماشالادى. ەسۋ قالاسىنداعى بۇكىلالەمدىك كورمەنى ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا كورەيلەر ءتورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلگەن تۋريستەردى تاڭعالدىرۋدىڭ بارلىق مۇمكىنشىلىكتەرىن جاساپ باقتى. بۇل رەتتە كورمە شەجىرەسىندە ەرەكشە ەستە قالاتىن نىسان – 6400 توننا سۋ سياتىن عاجايىپ اكۆاريۋم بولدى. بۇل اكۆاريۋمعا الەمنىڭ 5 مۇحيتىنداعى بالىق تۇرلەرىنىڭ بارلىعى بىردەي جىبەرىلگەن. پاۆيلوننىڭ ءوزى جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ەكولوگيالىق تازا اۋامەن تولتىرىلعان. بۇل اۋا پاۆيلوندا ورناتىلعان بىرنەشە فيلترلەر ارقىلى تازارتىلىپ تۇرادى. بۇل شاڭىراق فورماسىنداعى ازيا قۇرلىعىنداعى ءبىرىنشى, جالپى الەمدەگى ەكىنشى اكۆاريۋم بولىپ تانىلدى. مۇندا كەلۋشىلەر اكۆاريۋمنىڭ استىڭعى قاباتى ارقىلى وتەتىن سانسىز تۋننەلدەر ارقىلى ءجۇرىپ, مۇحيت تۇڭعيىعىنىڭ تىرشىلىگىن تاماشالادى. سونىمەن بىرگە, مۇندا مۇحيت جاعالاۋىنىڭ جاندىكتەرى, ماسەلەن, وڭتۇستىكافريكالىق پينگۆيندەر, وڭتۇستىكامەريكالىق تەڭىز مىسىقتارى, جوعالىپ بارا جاتقان اق كيت (بەلۋگا) جانە باسقا دا مۇحيتتا مەكەندەيتىن جانۋارلاردى كورۋگە بولادى.
ەسۋ قالاسىنداعى كورمە قالاشىعىندا بوي كوتەرگەن تاعى ءبىر ەرەكشە نىسانداردىڭ ءبىرى – 67 مەتر بيىكتىكتەگى قوس مۇنارا. شىن مانىندە بۇل مۇنارالار الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ورگان اسپابى بولىپ تابىلادى. بۇل مۋزىكا ءۇيىن كورەيلەر «اسپان استى مۇناراسى» دەپ اتايدى. اسپان استى مۇناراسىنىڭ ىشكى جاعىندا تەڭىز سۋىن تازارتاتىن قوندىرعى بار. بۇل قوندىرعى تاۋلىگىنە 10 توننا تەڭىز سۋىن تۇششى سۋعا اينالدىرادى. ەسۋ قالاسىندا جالاۋى جەلبىرەگەن ەكسپو-2012 كورمە قالاشىعىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ بىرقاتار ءىرى كومپانيالارى دا ءوز پاۆيلوندارىن تۇرعىزدى. ماسەلەن, «Samsung» كومپانياسى ءوز پاۆيلونىندا 4G تەحنولوگياسىنىڭ ءوزىنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالارىن پاش ەتتى.
ەكسپو-2012 كورمە قالاشىعىنا كەلۋشىلەردى ەرەكشە اسەرگە بولەگەن كورمەنىڭ قوس تاليسمانى – ەني جانە سۋني. بۇل ەكى تاليسمان دا مۇحيت تىرشىلىگىنىڭ تۇڭعيىعىنان حابار بەرەدى. ەنيدىڭ قارا-كوك ءتۇسى مۇحيت ءتۇبىنىڭ تۇڭعيىعىن بىلدىرسە, ءسۋنيدىڭ قىزىل-سارى ءتۇسى مۇحيت الەمىنىڭ سانسىز تابيعي رەسۋرستارىنان حابار بەرەدى. كورمە قالاشىعىنداعى ويىن-ساۋىق ورتالىعى «Big-O» دوڭعالاعى بولدى. بالامالى ەنەرگيا قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن بۇل دوڭعالاق الەمنىڭ بارلىق جەرلەرىنەن كەلگەن ينجەنەرلەر مەن ديزاينەرلەردىڭ ورتاق ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى. «Big-O» ويىن-ساۋىق ورتالىعىندا بيىكتىگى 43 مەتر سۋ ەكرانى (بيىكتىكتەگى 400 تەسىكتەن قۇيىلعان سۋ تاسقىنى ەكران پولوتنوسىنىڭ ءرولىن اتقارادى) جۇمىس ىستەيدى. سۋ ەكرانىنا وسى دوڭعالاقتان 120 مەتر قاشىقتىقتا سالىنعان ەكىنشى ءبىر كەرەمەت عيماراتتىڭ ساۋلەسى شاعىلىسىپ تۇرادى. بۇل عيماراتقا تەڭىز جاعىنان قاراعاندا ول ارالعا ۇقسايدى, ال وعان قاراما-قارسى جاقتان كەلىپ قاراعاندا, ول تەڭىز جانۋارى كاشالوتقا, ال قىرىنان قاراعاندا اق اكۋلاعا ۇقسايدى. «Big-O» دوڭعالاعىنىڭ ساحناسىندا تۇندە تەڭىز-شوۋلارى وتكىزىلىپ, كۇندىز كوركەمونەرپازداردىڭ كونتسەرتتەرى قويىلدى. بۇل ساحنالاردىڭ جان-جاعىنداعى 50 مەترلىك بيىكتىكتەگى سۋبۇرقاقتار جانە جالىنى 18 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلەتىن وتشاشۋلار ورناتىلعان. بۇل كورىنىستەر كورمە قالاشىعىن تاماشالاۋشى تۋريستەردى ەرەكشە اسەرگە بولەدى.
وڭتۇستىك كورەيادا وتكەن ەكسپو-2012 مامانداندىرىلعان كورمەسىندە قازاقستان ءتورتىنشى رەت ءوزىنىڭ پاۆيلونىن اشتى. قازاقستان پاۆيلونىنىڭ جالپى اۋماعى 774 شارشى مەتر الاڭدا قونىس تەپتى. پاۆيلونداعى ەكسپوزيتسيالاردىڭ جالپى ەكسپوزيتسياسى سۋ تاقىرىبى شەڭبەرىندەگى ەلىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, مادەنيەتى جانە عىلىمى جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتادى. «ەكسپو-2012» كورمەسىنىڭ جالاۋى جەلبىرەگەن 93 كۇننىڭ ىشىندە قازاقستان پاۆيلونىن 400 مىڭنان استام تۋريست تاماشالادى.
ەكسپو مۇراسى – ەيفەل مۇناراسى
وركەنيەت ورىنە ۇمتىلعان ادامزاتتىڭ اقىل-ويى الەمگە بارلىق ۇلتتار جەتىستىگىن پاش ەتەتىن ۇلى كورمەنى بەردى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى ءوزىنىڭ 160 جىلدان استام تاريحىندا وركەنيەت شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارىن قالدىردى. ەكسپو مۇرالارى – لوندونداعى حرۋستال سارايى; پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسى; پاريجدەگى الەكساندر ءىىى كوپىرى; ليون ۆوكزالى; ۆەناداعى روتوندا – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كۇمبەز استىنداعى پاۆيلون; مەلبۋرندەگى پاتشالىق كورمە پاۆيلونى ناق وسىنداي ماڭگىلىك ونەر ەسكەرتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك مامانداندىرىلعان كورمە قالاشىعىندا دا الەم عاجايىپتارىنىڭ ساناتىنا قوسىلاتىن ەكسپو مۇراسى – كورمە سيمۆولى نىسانىنىڭ بوي كوتەرەتىنىنە سەنەمىز. ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن بىرنەشە اي بويى جالعاسىپ جاتقان, ەكسپو-2017 كورمە قالاشىعىنىڭ ەسكيز-جوباسى مەن سيمۆولىن ايقىندايتىن بۇكىلالەمدىك كورمە جەڭىمپازى انىقتالىپ, سول بولاشاق نىساننىڭ كەلبەتىن تاماشالايتىن كەز دە كەلەدى.
ەكسپو مۇراسى بولىپ تابىلاتىن ەيفەل مۇناراسىن بىلمەيتىن جەر بەتىندە جان جوق. ەۋروپا دەسەك, پاريج, پاريج دەسەك, ەيفەل مۇناراسى كوز الدىمىزعا كەلەدى. ىرگەتاسى قالانعاننان بەرگى 124 جىل ىشىندە بۇل مۇنارانىڭ تالاي تومدىق شەجىرەسى دە قالىپتاستى. سول شەجىرەنى پاراقتايتىن بولساق, 1884 جىلى فرانتسيا بيلىگى 1889 جىلى ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنا 100 جىل تولۋ قۇرمەتىنە بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزىپ, وعان كەلۋشى الەم جۇرتشىلىعىن كەرەمەت ارحيتەكتۋرالىق عيمارات ارقىلى تاڭعالدىرۋدى ويلايدى. ءسويتىپ, قايتالانباس ەكسپو عيماراتىنا بايقاۋ جاريالايدى. 1886 جىلى وتكەن بۇل بايقاۋعا دۇنيەجۇزى ساۋلەتشىلەرىنىڭ 107 ارحيتەكتۋرالىق جانە ينجەنەرلىك جوباسى قاتىسادى. سول باسەكەدە گيۋستاف ەيفەل باستاعان توپ جەڭىسكە جەتىپ, مۇنارانى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
1887 جىلدىڭ قاڭتارىندا مەملەكەت جانە پاريج مۋنيتسيپاليتەتى گيۋستاف ەيفەلمەن شارت جاساسىپ, بولاشاق مۇنارانى وعان 25 جىل مەرزىمگە جالعا بەرەدى. مۇنارانى سالۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان 1,5 ميلليون التىن فرانك كولەمىندەگى سۋبسيديا بولىنەدى. بۇل مۇنارانى سالۋعا قاجەتتى قارجىنىڭ 25 پايىزى عانا ەدى. قالعان قارجىنى ەيفەلدىڭ ءوزى تابۋعا ءتيىستى بولدى. ءسويتىپ, 300 جۇمىسشى ەكى جىل, ەكى اي جانە 5 كۇننىڭ ىشىندە 120 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى بارشا ادامزاتتى تاڭداندىرىپ كەلە جاتقان عاجايىپ مۇنارانى تۇرعىزعان بولاتىن. 1889 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا, ياعني قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ور قازىلا باستاعاننان كەيىنگى 26 اي ۋاقىت وتكەندە ەيفەل دەنساۋلىعى ءتاۋىر بىرنەشە شەنەۋنىكتى مۇنارانىڭ باسىنا شىعاتىن 1710 باسپالداقتان تۇراتىن ساتىمەن كوتەرىلۋگە شاقىردى.
مۇنارا قۇرىلىسى باستالعان العاشقى كۇننەن-اق ونىڭ قارسىلاستارىنىڭ قاتارى دا كوبەيە باستادى. اسىرەسە, فرانتسيانىڭ شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى بۇل تەمىر قۇرىلىمنىڭ پاريج كوركىنە كولەڭكە تۇسىرەتىنىن ايتىپ, مۇنارا قۇرىلىسىن دەرەۋ توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. وسىنداي تەگەۋرىندى قارسىلىق سالدارىنان قالا بيلىگى بۇل مۇنارانى 20 جىلدان كەيىن بۇزىپ تاستاۋ جونىندە جوسپار جاسادى. الايدا, ونى بۇل تىعىرىقتان سول كەزدە ومىرگە كەلگەن راديو جاڭالىعى قۇتقاردى.
پاريجدىكتەر «تەمىر حانىم» دەپ ات قويىپ ۇلگەرگەن ەيفەل مۇناراسىنىڭ اتاعى بىردەن كوتەرىلدى. بۇكىلالەمدىك كورمە جالاۋى جەلبىرەگەن التى ايدىڭ ىشىندە «تەمىر حانىمدى» قىزىقتاۋعا 2 ميلليوننان استام ادام كەلدى. ەيفەل مۇناراسىنىڭ كەسكىنى بەينەلەنگەن ميلليونداعان سۋرەتتەر مەن كادەسىيلار الەمدى شارلاپ كەتتى. سودان بەرگى وتكەن 124 جىل مەرزىم ىشىندە ەيفەل مۇناراسىنىڭ داڭقىن ءالى كۇنگە كىر شالىپ كورگەن ەمەس. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا وسى مەرزىم ىشىندە ەيفەل مۇناراسىن 200 ميلليوننان استام تۋريستەر تاماشالاعان كورىنەدى. فرانتسيا كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تەمىر حانىمدى» تاماشالايتىن تۋريس ارقىلى قىرۋار پايدا تاۋىپ كەلەدى.
ەيفەل مۇناراسىنىڭ بيىكتىگى 324 مەتر نەمەسە 81 قاباتتان تۇراتىن عيماراتتىڭ بيىكتىگىنە تەڭ. 40 جىل بويى بۇل مۇنارا الەمدەگى ەڭ بيىك ارحيتەكتۋرالىق نىسان بولىپ كەلدى. 1930 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا سالىنعان كرايسلەر بيلدينگ بيىكتىگى جاعىنان ونى باسىپ وزدى. ەيفەل مۇناراسىن شامامەن 4 پلاتفورماعا بولۋگە بولادى. العاشقىسى تومەنگى (جەراستى) پلاتفورماسى, 1-ءشى پلاتفورما (57 مەتر), 2-ءشى پلاتفورما (115 مەتر) جانە 3-ءشى پلاتفورما (276 مەتر). بۇل پلاتفورمالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسەلەن, تومەنگى, جەراستى قاباتىندا مۇنارانى تاماشالاۋعا ارنالعان بيلەتتەر ساتاتىن كاسسالار جانە كوپتەگەن ەسكەرتكىش-سىيلىقتار ساتاتىن دۇكەندەر ورنالاسقان. ال ءبىرىنشى پلاتفورمادا بىرقاتار رەستوراندار, ەكىنشى پلاتفورمادا گالەرەيالار, ءۇشىنشى پلاتفورمادا استرونوميالىق جانە مەتەورولوگيالىق وبسەرۆاتوريالار جانە فيزيكالىق كابينەتتەر ورنالاسقان. مۇناراعا ورناتىلعان ماياكتىڭ جارىعى 10 كيلومەتر قاشىقتىقتان كورىنەدى.
ەيفەل مۇناراسىنا قاتىستى جىلنامالىق شەجىرەدەن نەبىر ەرەكشە وقيعالار تۋرالى مالىمەت الۋعا بولادى. 1889 جىلى ەيفەل مۇناراسى اشىلعان كۇنى وندا العاش رەت 10 مىڭ گاز شامى جاعىلعان. 1898 جىلى ەجەن ديۋكرەتە ەيفەل مۇناراسى مەن ودان 4 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى پانتەون اراسىندا العاش رەت تەلەگراف بايلانىسىن ورناتقان. 1912 جىلى اۆستريالىق تىگىنشى فرانتس رايحەلت ۇستىنە پلاشش-پاراشيۋت كيىپ مۇنارانىڭ 60 مەترلىك بيىكتىگىنەن سەكىرەدى. پاراشيۋت اشىلماي, تىگىنشى قازا تابادى. 1925 جىلى ۆيكتور ليۋستيگ دەگەن الاياق «تەمىر حانىمدى» مەتاللوم رەتىندە ساتىپ جىبەرگەن. 1940 جىلى فرانتسۋزدار نەمىس باسقىنشىلارى مۇناراعا شىقپاس ءۇشىن ءليفتىنى سىندىرىپ تاستاعان. ءسويتىپ, ادولف گيتلەر ەيفەل مۇناراسىنا شىعۋ جونىندەگى ارمانىن ورىنداي الماي كەتىپتى. وكپەلى گيتلەر 1944 جىلى تامىزدا ءپاريجدىڭ اسكەري گۋبەرناتورى, گەنەرال ديتريح فون كولتيتسكە ەيفەل مۇناراسىن جارىپ جىبەرۋگە بۇيرىق بەرەدى. الايدا, فون كولتيتس بۇل بۇيرىقتى ورىنداۋدان باس تارتىپ, ساۋلەت ونەرىنىڭ عاجايىبىن ساقتاپ قالادى. 1957 جىلدان بەرى مۇنارا تەلەۆيزيالىق حابارلار تاراتاتىن مۇنارا رەتىندە دە قولدانىلىپ كەلەدى.
بەتتى ازىرلەگەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».
