ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن قورىتىندى سوزىندە ەلىمىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدا قول جەتكەن جەتىستىكتەرمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىندا كەمشىلىكتەردىڭ دە بار ەكەندىگىن قاداپ-قاداپ كورسەتىپ بەردى. بۇل كەمشىلىكتەر ەنجارلىقتىڭ, نەمقۇرايلىلىقتىڭ, بويكۇيەزدىكتىڭ سالدارى ەكەندىگى انىق.
ەلباسى ءسوزى جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندەگىنى قوزعادى. رەداكتسيا پوشتاسىنا كەلىپ جاتقان پىكىرلەردىڭ ءبىر لەگى, ازاماتتاردىڭ وندا جازىلعان پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى وسىنى كورسەتىپ وتىر.
تەكسەرۋشىلەر دە تەكسەرىلسىن
ەلباسى الدىمىزعا ۇلكەن مىندەت قويدى. ول – ەكونوميكاسى بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. انە-مىنە دەگەنشە ونىڭ العاشقى جىلى دا وتە شىقتى.
مىنە, وسى ۇلكەن ماقساتقا ەلىمىزدە كىم قانداي ۇلەس قوسىپ وتىر؟ تاڭەرتەڭ جۇمىسىنا اسىققان ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ ويىندا «مەن بۇگىن ەلىمنىڭ دارەجەسىن ءبىر مىسقال بولسا دا جوعارى كوتەرەتىن قانداي پايدالى قىزمەت ىستەيمىن؟» دەگەن ساۋال تۇرا ما؟ الدە جۇمىس كۇنىن اۋپىرىمدەپ وتكىزىپ, ۇيىنە قايتۋدى عانا ويلاي ما؟ بالكىم, ءبىر وڭتايلى تۇستان كوزى شالعان كولدەنەڭ پايدا كوكەيىن تەسىپ بارا جاتقان شىعار؟..
ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن قورىتىندى سوزىندە ەلىمىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدا قول جەتكەن جەتىستىكتەرمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىندا كەمشىلىكتەردىڭ دە بار ەكەندىگىن قاداپ-قاداپ كورسەتىپ بەردى. بۇل كەمشىلىكتەر ەنجارلىقتىڭ, نەمقۇرايلىلىقتىڭ, بويكۇيەزدىكتىڭ سالدارى ەكەندىگى انىق.
ەلباسى ءسوزى جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندەگىنى قوزعادى. رەداكتسيا پوشتاسىنا كەلىپ جاتقان پىكىرلەردىڭ ءبىر لەگى, ازاماتتاردىڭ وندا جازىلعان پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى وسىنى كورسەتىپ وتىر.
تەكسەرۋشىلەر دە تەكسەرىلسىن
ەلباسى الدىمىزعا ۇلكەن مىندەت قويدى. ول – ەكونوميكاسى بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. انە-مىنە دەگەنشە ونىڭ العاشقى جىلى دا وتە شىقتى.
مىنە, وسى ۇلكەن ماقساتقا ەلىمىزدە كىم قانداي ۇلەس قوسىپ وتىر؟ تاڭەرتەڭ جۇمىسىنا اسىققان ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ ويىندا «مەن بۇگىن ەلىمنىڭ دارەجەسىن ءبىر مىسقال بولسا دا جوعارى كوتەرەتىن قانداي پايدالى قىزمەت ىستەيمىن؟» دەگەن ساۋال تۇرا ما؟ الدە جۇمىس كۇنىن اۋپىرىمدەپ وتكىزىپ, ۇيىنە قايتۋدى عانا ويلاي ما؟ بالكىم, ءبىر وڭتايلى تۇستان كوزى شالعان كولدەنەڭ پايدا كوكەيىن تەسىپ بارا جاتقان شىعار؟..
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اشىنا ايتقان, ياعني مەملەكەتىمىزدەگى يگەرىلمەگەن قىرۋار قارجى, اۋقىمى بىردەي قۇرىلىس نىساندارىنا ءبولىنگەن اقشاداعى ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار مەن تەندەر وتكىزۋدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتار ءبىزدى وسىنداي كۇماندى ويعا شاراسىز جەتەلەيدى. مىسالى, ەلباسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ ىسىندەگى قيتۇرقىلاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن اشىپ كورسەتىپ, وسىنداي كۇدىكتى فيرمالاردىڭ قىزمەتىنەن باس تارتىپ, ولارعا اقشا اۋدارۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتۋى وتە ورىندى دەپ بىلەمىز.
مەملەكەت قارجىسىنىڭ قولدى بولماۋىن قاداعالاۋ تەك قانا ءتيىستى ورگانداردىڭ مىندەتى دەپ قاراپ وتىرۋ دۇرىس ەمەس. قاتەرلى اۋرۋداي جىلدان-جىلعا اسقىنىپ, ءىرىلى-ۇساقتى بىرقاتار شەنەۋنىكتەردىڭ وڭاي ولجا تاباتىن «كاسىبىنە» اينالىپ بارا جاتقان بۇل قۇبىلىسقا اكىمدەردەن باستاپ بۇكىل حالىق بولىپ قارسى تۇرۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, اقمولا وبلىسىنداعىداي 1200 وقۋشى ەمەس, بار بولعانى ءجۇزشاقتى وقۋشىنى قامتيتىن مەكتەپكە ەكى قاباتتى وتە ۇلكەن عيمارات سالىپ, وعان ميللياردقا جۋىق قارجى بولىنگەنى تۋرالى كەزىندە ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستان» جانعا باتىرا جازعان بولاتىن. سونداي-اق, توقسانىنشى جىلدارى جەكەشەلەنىپ كەتكەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىسانداردى بۇگىنگى قوجايىندارىنان مەملەكەت قارجىسىن اياماستان ءۇش-ءتورت ەسە قىمبات باعاسىنا ساتىپ الىپ, وسى قوماقتى قارجىنىڭ ىشىندەگى وزىنە تيەسىلى «پايىز» ارقىلى وپ-وڭاي بايۋدى ادەتكە اينالدىرعان اكىمقارالار دا جوق ەمەس.
ەلباسىمىز ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. ولاردى ءجون-جوسىقسىز تەكسەرمەۋ ءۇشىن موراتوري جاريالاعانىن دا بىلەمىز. وسى قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ تاسى ورگە دومالاپ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتتەرى از جىلدىڭ ىشىندە اجەپتاۋىر ارتا ءتۇستى. دەگەنمەن, پيعىلى تەرىس تەكسەرۋشىلەر ىڭعايىن تاۋىپ كاسىبىن ەندى باستاعان ازاماتتاردى بوپسالاۋىن توقتاتپاي وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ەل پروكۋراتۋراسىنا تەكسەرۋ شارالارىن قىسقارتۋ بويىنشا ۇسىنىس ازىرلەپ, زاڭسىز تەكسەرۋ باستاماشىلارىن جازالاۋدى تاپسىرۋى وتە ورىندى دەپ بىلەمىن.
باعلان تەلەۋوۆ,
تاراز قالاسىنىڭ پروكۋرورى.
تاراز.
ەنەرگيانى نەگە ۇنەمدەمەيمىز؟
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى 9 ايدىڭ قورىتىندىلارىن شىعارۋمەن عانا ەمەس, الدا تۇرعان اسقارالى اسۋلاردى جان-جاقتى سارالاۋمەن دە ەرەكشەلەندى. وندا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن وتە اۋقىمدى. ەل ءومىرىنىڭ جاقسارۋىنا, قارقىندى دامۋىنا تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلەلەر ىشىندە ەلباسى ۇكىمەت پەن جۇرتشىلىق نازارىن ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا ەسەپتەۋگە اۋدارىپ, بۇل سالاعا جەتكىلىكسىز كوڭىل بولىنەتىنىن, پارمەندى ناسيحاتتىڭ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ السىزدىگىن اتاپ كورسەتتى.
بۇگىندە قۋات جانە رەسۋرس كوزدەرىن ۇنەمدەۋ, ورىنسىز ىسىراپقا جول بەرمەۋ, الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ – عالامدىق دارەجەدەگى تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ شىعىندارىن بارىنشا ازايتۋدىڭ جولدارى قازاقستاندا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلىپ, كۇن تارتىبىنە ايرىقشا قويىلۋى سوندىقتان. پرەزيدەنت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ۇدەمەلى دامۋ شەڭبەرىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قۋات جۇمساۋىن 2015 جىلعا قاراي كەمىندە 10 پايىز, ال 2020 جىلعا تامان 25 پايىز ازايتۋ تالابىن قويدى. وسىنداي پارمەندى ءارى جۇيەلى شارالار ارقىلى عانا ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋعا, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, «جاسىل ەكونوميكا» تۇجىرىمداماسىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋارى ءسوزسىز.
وبلىستا ەلەكتر جەلىلەرى بويىنشا قۋات بەرۋ مەن تاراتۋ قىزمەتى جىل وتكەن سايىن قارقىن الىپ, جاڭعىرتۋ جانە قايتا جابدىقتاۋ جۇمىستارىنا قوماقتى قارجى بولىنۋدە. ماسەلەن, «پەتروپاۆل جىلۋ جەلىلەرى» جشس-ءنىڭ يەلىگىندە 230 شاقىرىم جىلۋ تراسساسى مەن 50 قۇبىر ستانساسى بولسا, اعىمدىق جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا ينۆەستيتسيالىق قاراجات ءتيىمدى پايدالانىلۋدا. دەسەك تە, مونيتورينگتىك تالداۋ كورسەتكەندەي, وبلىس ورتالىعىنداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ 60-70 پايىزى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى تالاپ ەتسە, جۇزدەن استامىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. بۇعان ءبىر مىڭعا تارتا كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ 115-ىندە باسقارۋ نىسانى جوقتىعىن ەسكەرسەك, جاعدايدىڭ ءالى كۇردەلى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان ميللياردتاعان قاراجاتقا قاراماستان ەلەكتر جانە جىلۋ قۋاتتارىن بارىنشا بەرەكەلىكپەن پايدالانباۋىمىز اركىمدى ويلاندىرسا كەرەك.
مەنىڭ قالا تۇرعىنى رەتىندە ءبىر بايقاعانىم, الەۋمەتتىك سالا مەكەمەلەرى قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا تىڭعىلىقتى ازىرلەنگەنىمەن, جەكە تۇرعىن ءۇي نىساندارىنىڭ دايىندىعى كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى. ماسەلەن, ەنەرگەتيكالىق كەشەننىڭ, تۇرعىن ءۇي نىساندارىنىڭ, الەۋمەتتىك سالا مەكەمەلەرىنىڭ 2013-2014 جىلدارداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى تالقىلانعاندا جەكەلەگەن پاتەر يەلەرىنە كوپ سىن ايتىلدى. ەلەكتر, جىلۋ قۋات كوزدەرىن تاراتۋشى كومپانيالاردىڭ نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق شىعىندار كولەمىن 2000 جىلى 17 پايىزدان 2012 جىلى 13 پايىزعا دەيىن ازايتۋى قۇپتارلىق بولعانىمەن, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەرگە جالپىعا ورتاق جىلۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارىن ورناتۋدىڭ ۋاقتىلى قاناعاتتاندىرىلماۋى ويلاندىرماي قويمايدى. بۇگىنگە دەيىن پەتروپاۆل قالاسى بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ 22 پايىزى عانا وسىنداي قۇرالدارمەن قامتىلعان. 1 شىلدەدەن «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنىپ, الداعى جىلدان باستاپ تۇتىنۋشىلار جىلۋ قۋاتىن پايدالانعان قىزمەت اقىسىن سارالانعان تاريف اياسىندا تولەيتىن بولادى. وسى كەزدە ەسەپتەگىش قۇرالدى پايدالانۋشىلار ونىڭ تيىمدىلىگىن ايقىن سەزىنىپ, مىندەتتى تولەماقىلاردى اجەپتاۋىر قىسقارتا الارى انىق. مۇنداي قۋات ۇنەمدەۋ شاراسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەلباسى ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى.
سوڭعى كەزدەرى پاتەر يەلەرى جىلۋ بەرۋ جۇيەسىنە ەسەپتەگىش قۇرالداردىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىنىپ, «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ-2020» باعدارلاماسى ارقىلى ورناتۋعا نيەتتەنىپ جاتقانىمەن, كەي كەزدەرى ولاردىڭ وتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىرۋ تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. ويتكەنى, تەحنيكالىق شارتتار مەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالاردى ازىرلەۋدىڭ ماشاقاتى كوپ. مەنىڭشە, قاعازباستىلىقتان ارىلىپ, جەڭىلدەتىلگەن جولدارىن قاراستىرعان دۇرىس بولار ەدى. سول سياقتى, توك كوزىن ۇرلايتىن ادامداردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە دە توسقاۋىل قوياتىن مەزگىل جەتتى.
سەرگەي حۋدياكوۆ,
پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى
اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
يگەرە الماسا, يگەرەتىندەرگە بەرسىن
«بۇل ەلدە قاراجاتتى مەنەن باسقا باقىلايتىن ەشكىم جوق پا؟». ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىلاي دەدى. تەلەديدار الدىندا وتىرعان ءبىز دە ۇلكەن ويعا قالدىق. شىنىندا مەملەكەتتىڭ قارجىسى قاشانعا دەيىن جەكە ادامداردىڭ يگىلىگىنە اينالا بەرەدى؟ ءىرى كولەمدە قارجى قىمقىرىپ, شەتەل اسىپ جاتقان ادامدار تۋرالى اقپارات قۇرالدارىنان كۇندەلىكتى ايتىلىپ جاتىر. سوندا ولاردى باقىلايتىن, جۇمىستارىنىڭ اق-قاراسىن انىقتايتىن, بيۋدجەت اقشاسىنىڭ نىسانالى تۇردە جاراتىلۋىن قاداعالايتىن ءتيىستى ورگاندار قايدا قاراپ وتىر؟ الدە مەملەكەت قازىناسىنا پرەزيدەنتتەن باسقا ەشكىمنىڭ جانى اشىماعانى ما؟
وسى جيىندا تاعى ءبىر ماسەلە كوتەرىلدى. ول بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەي قالۋى. الەمدىك دەڭگەيدە قارايتىن بولساق, تالاي ەلدىڭ قارجى قىسپاعىنا ءتۇسىپ, بيۋدجەتتەرىنىڭ ءتۇبىن قاعىپ, حالقىنا ايلىعى مەن زەينەتاقىسىن تولەي الماي قينالىپ جاتقانىن كورەمىز. جاڭادان قالا تۇرعىزباق تۇگىلى, ءبىر عيمارات سالا الماي وتىرعان مەملەكەتتەر بار. ازۋلى ەۋروپانىڭ وزىندە كۇندە ەرەۋىل. ويتكەنى, اقشا جوق. حالقى ۇلارداي شۋلاپ كوشەدە ءجۇر. وسىنىڭ سالدارىنان تالاي مەملەكەت بەلشەدەن قارىزعا باتىپ, دەفولتتىڭ الدىندا تۇر. ال قازاقستاندا شە؟ الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا بيۋدجەتتەن بولىنگەن 150 ميلليارد تەڭگە شاماسىنداعى قارجى يگەرىلمەي قالعالى تۇر ەكەن. بۇل نە سوندا؟ باردى ۇقساتا الماۋ ما؟ قولداعى التىننىڭ قادىرىن بىلمەۋ مە؟ الدە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورىندارىندا وتىرعان ادامداردىڭ ءوز جۇمىسىن ءتيىستى دارەجەدە اتقارا الماي وتىرعانىندا ما؟ سۇراق كوپ. جاۋاپ ماردىمسىز.
جىل باسىندا بيۋدجەت بەلگىلەنەدى. ءار سالا بويىنشا قاجەتتىلىگىنە قاراي قارجى بولىنەدى. وسى جەردە ءبىرشاما ولقىلىقتار كەتەتىن سياقتى. سوندىقتان بولىنەتىن قارجىنى بىرەۋدىڭ كوزى, ەكىنشىنىڭ ءسوزى جاقسى دەمەي قانى جەرگە تامباي تۇرعان, ەلگە ەلەۋلى پايدا اكەلەتىن, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ورىندايتىن سالالارعا بەرۋ كەرەك. ال دابىراسى كوپ, بىراق حالىققا كوك تيىندىق پايداسى جوق ىسكە قارجى بولمەۋ شارت. قانتتاي عىپ قۇجات دايىنداپ, قاعاز تۇرىندە ءبارىن تاستاي ەتەتىندەرگە قارجى بەرگەنشە, ونى يگەرە الاتىن, ەل مۇددەسىنە جاراتاتىن ادامدارعا بەرسىن. ايتپەسە, ءبىزدىڭ يگەرىلمەگەن قارجىنىڭ ءوزى كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنە جەتەتىن كۇن دە الىس ەمەس ءتارىزدى. مەملەكەتتىڭ قارجىسى جۇرتتىڭ پايداسىنا جۇمسالۋى قاجەت. ونىڭ يگەرىلمەي جاتقانىنان ەشكىمگە پايدا كەلمەيدى.
گۇلشات دۇزەلباەۆا,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
قىزىلوردا وبلىسى.
ەت ساتاتىن ەل بولامىز با دەسەك...
مەن جاسىمنان مال باعىپ وسكەن شارۋانىڭ بالاسىمىن. ونىڭ كۇتىمىن, جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. وتكەن جىلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋىل ادامدارىنا ارنالعان «سىباعا» نەسيەسىن الدىم. كوپ ەمەس, ءبىر ميلليون تەڭگە. وعان ءىرى قارا الىپ, ءوسىرىپ ەتكە وتكىزگىم كەلگەن. بىراق وسىدان تاپقان پايدامنان زيانىم اسىپ تۇرعان سەكىلدى. سەبەبىن ايتايىن.
الدىمەن ايتارىم, مەملەكەتكە قويار ەشقانداي كىنام جوق. ەڭبەك ەتەمىن دەگەنگە قارجىلاي كومەك بەرىپ-اق وتىر. الايدا, وسى نەسيە قولىما تيگەنشە شاشىم اعارىپ كەتتى. ءساۋىر ايىندا نەسيەگە ءوتىنىش بەرگەن ەدىم, ول قولىما تامىز ايىندا زورعا ءتيدى. قوستاناي قالاسىنا كۇندە جۇگىرۋمەن شارشادىم. جولعا كەتەتىن اقشانى ايتپاعاندا, ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە اۋىلداعى شارۋانىڭ ءار مينۋت ۋاقىتى التىننان قىمبات. ءبىر ميلليون تەڭگە نەسيە اۋىل ادامى ءۇشىن اجەپتاۋىر قارجى بولىپ تابىلادى. الايدا, اۋىلدا مال ءوسىرىپ, ەت مولشىلىعىن جاساعىسى كەلەتىندەرگە بەرىلەتىن نەسيەنىڭ شارتى شارۋانى تىعىرىققا تىرەيدى. ويتكەنى, نەسيەنى بەرگەن «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى مالدان تۇسەتىن پايدانىڭ مەرزىمىمەن ساناسپايتىن سىڭايلى. ولار ءبىر جىلعا جەتپەي نەسيەنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قايتارۋدى تالاپ ەتتى. ال مەنىڭ نەسيە قارجىعا ساتىپ العان مالىم ءالى ءوسىپ, ءونىم بەرىپ ۇلگەرگەن دە جوق قوي. ءبىر بۇزاۋدىڭ پايداسىن كورۋ ءۇشىن كەمىندە ءۇش جىل ۋاقىت كەرەك. مەن نەسيەنىڭ 450 مىڭ تەڭگەسىن قايتارۋ ءۇشىن باسقا بانكتەن جوعارى ۇستەمە وسىممەن امالسىز تاعى دا نەسيە الدىم. سوندا مەنىڭ تاپقان پايدام قايسى؟ بۇل ءبىر.
جەر ماسەلەسى. شابىندىق پەن جايىلىمدى ويلاساڭ, ءتىپتى مال ۇستاعىڭ كەلمەيدى. مەنىڭ قازىر ساتىپ العانىم بار, ءوزىمنىڭ بۇرىننان قوراداعى مالىم بار, بارلىعىن ەسەپتەگەندە 20 سيىر, 30 قوي, بەس جىلقى باعىپ وتىرمىن. ال جايىلىمدىق, شابىندىق جەرىم 30 گەكتار عانا. وعان مال تويا ما؟ اۋىل اينالاسىنىڭ بارلىعى ايقۇش-ۇيقىش جىرتىلعان, ۇيدەن شىعا جايقالعان ەگىن.
شارۋانىڭ التى اي جاز ماڭداي تەرىن سىپىرىپ ءجۇرىپ, باعىپ-قاققان مالىن ەتكە ساتىپ الۋدى مەملەكەت ۇيىمداستىرسا جاقسى بولار ەدى. بازاردا ەت قىمبات, ال ونى الىپساتارلار شارۋالاردان 2-3 ەسە ارزان الادى, ونىڭ ءبىر كيلوگرامىنىڭ باعاسىن 500 تەڭگەدەن اسىرمايدى. مەنىڭ ءبىر سيىرىمنىڭ تىرىدەي سالماعى 150 كيلوگرامم بولىپ قالادى. ونى الگى باعامەن بەرسەم, بارلىعى 75 مىڭ تەڭگە عانا شىعارادى ەكەن. ەتتى لابوراتورياعا تەكسەرۋگە بەرگەنىم, كولىكپەن تاسىعانىم ءۇشىن شىعارعان قارجىلارىمدى ەسەپتەسەم, سيىرىم مۇنان دا ارزانداي تۇسەدى. مۇنداي باعا شارۋانىڭ ەڭبەگىنە وبال ەمەس پە؟ ەگەر اۋىل ادامدارىنىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋىنا جاعداي دۇرىس جاسالسا, ەتتى ءۇيىپ تاستار ەدى. بۇگىنگىدەي ساپاسى بەيمالىم ەت سىرتتان كەلمەس ەدى. قازىر وزگە ءوڭىردى قايدام, مەن تۇرعان التىن دالا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى مال ۇستامايدى. ويتكەنى, جايىلىم تار, جەمشوپ قىمبات. جۇرتتىڭ بارلىعى دا ساۋاتتى, ەسەپتەي كەلگەندە باققان مالى ەڭبەگىنە ارزىمايدى دەپ بىلەدى. اۋىلدا وتىرىپ, ەت ءۇشىن قالاداعى بازارعا جۇگىرەدى. وزىمىزگە جەتپەي جاتقان ەتتى رەسەيگە قايدان شىعارامىز سوندا؟..
ءادىلحان وتاشەۆ,
«وتاشەۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى.
قوستاناي وبلىسى,
قوستاناي اۋدانى,
التىن دالا اۋىلى.
جوبالاردى جاقسىلاپ زەرتتەيتىن بانك قىزمەتكەرلەرi جوق
ەلباسىمىز شاعىن كاسىپكەرلىككە ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ايتقاندارى ناعىز شىندىق. وسىدان-اق پرەزيدەنتتىڭ سالاداعى شىنايى جاعدايدى ناقتى كورىپ-ءبىلىپ وتىرعانىن سەزۋگە بولادى. قازىر ەكىنشى دارەجەلى بانكتەردىڭ تالاپتارى وتە قاتال. مىسالى, مەن باسقاراتىن جشس-ءى «قازينۆەستبانكىنەن» 400 ميلليون تەڭگە نەسيە الۋعا نيەتتەنىپ, بارلىق قۇجاتتاردى تاپسىردى. بانك ءبىز قالاعان سومادا نەسيە بەردى, بىراق, انانى-مىنانى سىلتاۋ قىلىپ, اقىرىندا 400 ميلليوننىڭ 150 ميلليونىن عانا قولىمىزعا ۇستاتتى. ەندى بۇگىندە نە بيزنەسىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن جانى اشىپ, قارجىلاي كومەكتەسپەيدى, نە باسقا بانكتەردەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءدال وسىنداي جاعدايدان كوپتەگەن كاسىپكەرلەر جاپا شەگۋدە. قازىر ءبارىنىڭ بانككە قارىزى كوپ. ءتورت جىل بويى قازاقستان ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى «اتامەكەن وداعى» وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردىم. ياعني, بۇل سالانى بەس ساۋساعىمداي بىلەمىن. مەنى وسىلاي اۋرە-سارساڭعا سالىپ جاتقاندا كاسىپكەرلىكتى جاڭادان باستاعاندارعا نە جورىق؟!
تاعى بiر ماسەلە, «بيزنەستiڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا كاسiپكەر بانكتەن جىلدىق ۇستەمەاقىسى 14 پايىزدى قۇرايتىن نەسيە الۋىنا بولادى. ونىڭ 7 پايىزىن مەملەكەت «دامۋ» قورى ارقىلى ءوزi جاپسا, قالعانىن كاسiپكەر تولەيدi. بiراق قاعاز جۇزiندە ءبارi كەرەمەت بولعانىمەن iس جۇزiندە بانك اقشانى وڭايلىقپەن بەرمەيدi. سەبەبi, باسىن اۋىرتىپ بيزنەس-جوبالاردى تىڭعىلىقتى زەرتتەگiسi كەلمەيدi. تiپتi, ونداي ماماندار بانكتەردە جوقتىڭ قاسى. مەن وسى ۋاقىتقا دەيiن جوبالاردى زەرتتەپ جۇرگەن بانك قىزمەتكەرلەرiن كورمەدiم.
قالي سارمان,
«قاينار ماي» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
كەلەلى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن كەڭەس
كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى م.ءتاجين ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعى 11 قازاندا وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن اقپاراتتىق تۇرعىدا جاريالاپ-كورسەتۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق باق باسشىلارىمەن كەڭەس وتكىزدى, دەپ حابارلادى پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
باق باسشىلارىمەن ءبىرلەسىپ, اقپاراتتىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە جۇرگىزۋدىڭ قادامدارى تالقىلاندى.
كەڭەس بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى وتاندىق باق وكىلدەرىنە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن, جەدەل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى جانە وتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى جاريالاپ-كورسەتۋگە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
سونداي-اق, مادەنيەت, اقپارات جانە يدەولوگيا سالالارىنداعى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتى قارالدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەر مەن العا قويعان مىندەتتەر اياسىندا بۇل جۇمىسقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. ءىس-شارادا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تاقىرىپ بويىنشا جۋرناليستەردىڭ ارناۋلى پۋلدارىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇعان قوسا, ارناۋلى رەپورتاجدار جاساۋ ارقىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ تاقىرىبىندا مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ بريفينگتەرىن وتكىزۋ جۇيەسى ءجونىندەگى اقپاراتتىق ماتەريالدار مەن جاڭالىقتاردى ازىرلەۋ جانە جەتكىزۋ فورماتتارى جاڭارتىلدى.
«مەملەكەت باسشىسى سىن تەزىنە الدى, ايقىن مىندەتتەر قويدى جانە ناقتى مەرزىمدەردى بەلگىلەپ بەردى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن اقپاراتتىق تۇرعىدا باقىلاۋعا الىپ, وسى باعىتتا نە ىستەلىپ جاتقانى تۋرالى جۇرتشىلىقتى جەدەل حاباردار ەتىپ وتىرۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەتتىك حاتشى م.ءتاجين.
كەڭەس قورىتىندىسىندا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتقا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سىني ەسكەرتپەلەرى مەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ جانە باق-پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى.
سايت ءسوزى
www.egemen.kz
پرەزيدەنت ايتۋداي ايتتى. وبلىستاردا شىن مانىندە نە بولىپ جاتقانىن جاقسى بىلەتىنىن ءبىلدىردى.
قاسيەت.
* * *
ەلباسى تالاپتار مەن مىندەتتەردى وتە جاقسى قويعان ەكەن. كوپتەن بەرى ءدال مۇنداي قاتقىل تونمەن, قاتاڭ تالاپپەن ايتىلعان تاپسىرمالار بولماي كەتىپ ەدى, بۇل ەندى مينيسترلەرىمىز بەن اكىمدەرىمىزدى سەرپىلتسە دۇرىس بولار ەدى.
وسپان.
* * *
مەملەكەت باسشىسى تاريح تۋرالى جاقسى ايتتى. راسىندا دا حالىقتىڭ تاريحى اسارمەن جازىلاتىن شارۋا ەمەس. ونىمەن ناعىز كاسىبي ماماندار اينالىسۋلارى كەرەك. جانە بۇل تاريحشى اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ تاقىرىبى بولا المايدى, ونى تەك قازاقستان تاريحىن بۇرىننان تۇبەگەيلى زەرتتەپ كەلە جاتقانداردىڭ قولدارىنا بەرۋ كەرەك.
ساعات.
