مۇرات اۋەزوۆ: ءتىل مەن دىنگە ءدىل دەربەستىگى ارقاسىندا ورالدىق

– مادەني پروتسەستىڭ ءوز زاڭدىلىق­تارى بار. مەن «مادەني مۇرا» باعدارلا­ماسىنىڭ ىشكى لوگيكاسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى موينىما العانىمدى ايتا­يىن. حح عاسىرداعى اسا زور قاسىرەت – اشار­شىلىق بولدى. بۇل – كوشپەلى وركەنيەتتىڭ كۇيرەۋى. ال كوشپەلى وركەنيەت وسىدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن تەمىر داۋىرىنەن باستالدى. تەمىردەن جاسالعان اۋىزدىق, ۇزەڭگى, ەر-تۇرمان پايدا بولعاننان باس­تاپ ەۋرازيالىق كەڭىستىككە كوشپەندىلەر شىقتى. بۇل – عىلىمي-تەحنيكالىق توڭ­كەرىس بولدى دەگەن ءسوز. كوشپەندىلەر تاريح ساحناسىنا شىققان سوڭ ەل مەن ەلدىڭ, جەر مەن جەردىڭ بايلانىسى كۇشەيىپ, ۇلكەن كۇشكە اينالدى. ءبىر-بىرىمەن ونشا بايلانىسپايتىن قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ قارىم-قاتىناسى جىبەك جولىنىڭ كو­مەگىمەن جۇزەگە استى. ميگراتسيا مەن باس­قىنشىلىقتار دا بولدى, ولار دا ءتۇپتىڭ تۇبىندە مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس بولىپ قوسىلدى.

– سول كەزدە الەمدىك دىندەر تاريح ساحناسىنا شىقتى.

– قىتايدا كونفۋتسي مەن لاوتسزى تۋدى, ءۇندىستاندا بۋدديزم تارالا باس­تادى, زاراتۋشترا دا سول كەزدە دۇنيەگە كەلدى. گرەك قوعامىندا دا ءبىراز وزگەرىستەر بولدى, ءميفتىڭ ورنىن تاريح پەن فيلوسوفيا باستى. «بيبلياداعى» وقيعالاردى شولىپ قاراساق, ەۋروپا مەن وعان تاياۋ ايماقتاردا دا ۇلكەن قوزعالىستار پايدا بولدى. اقىرىندا زامانىندا جارتى الەمدى بيلەگەن كوشپەندىلەر وركەنيەتى تىعىرىققا تىرەلدى.

اباي الەمى – ماڭگىلىك الەم, جۇمباق الەم. كوشپەندىلەر الەمى جار جاعاسىنا جاقىنداپ قالعانىن كەشەگى زار زامان اقىندارى كورەگەندىكپەن سەزە ءبىلدى. «اباي بول, حالقىم» دەپ ەلدى ءتونىپ تۇر­عان قاتەردەن ساقتاندىرا وتىرىپ, وزدەرىنە بەيمالىم بولاشاققا كوش­پەن­دىلەر وركەننيەتىمەن بىرگە ىلەسىپ بارعى­سى كەلگەنى, وزدەرى ۇيرەنگەن, ساناسى قابىلداعان ءومىر-سالتىمەن قوشتاسقىسى كەلمەگەنى جىرلارىنان بايقالىپ تۇرادى. ابايدىڭ جاڭالىعى, ءوزى ءومىر سۇرگەن داۋىردە كوشپەندىلەر وركەنيەتىنە نۇكتە قويىلاتىنىن ءتۇسىندى. بولاشاق بىلەگى ەمەس, ءبىلىمى كۇشتىلەردىڭ قولىندا ەكەنىن تۇيسىكپەن سەزىپ, حالقىن سوعان دايىندادى. بەينە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى جۇرەگىمەن سەزگەندەي, «اباي بول, حالقىم» دەگەن ەسكەرتپە ونىڭ ءاربىر تىنىسىنان سەزىلىپ تۇردى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دانالىعى – كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ قازاق دالا­سىنداعى سوڭعى ءداۋىرىن اباي تۇلعاسى ارقىلى وشپەستەي ەتىپ تاڭبالاپ كەتكەنى. ۇلى ابايدان باستاۋ العان قازاق مۇددەسى, الاش ازاماتتارىنىڭ قازىرگى, بالكىم كەلەشەك ۇرپاققا قالدىرعان اماناتتارىن كوزدىڭ قاراشاعىنداي قورعادى. بىزگە جەتكىزدى.

قازاقتى ساقتاپ قالار ءبىر عانا ۇلى كۇش قازاقتىڭ گەنىنەن – دىلىنەن بەرىلە­تىنىن وزىمنەن بايقايمىن. ءتاي-ءتاي باس­قان العاشقى قادامىمنان باستاپ, انام­نىڭ: ء«تىلى جات, ءدىنى جات, ءدىلى جات, جات ەلدەن تاياقتى جەپ ەدىڭ» دەگەن جولداردى انگە قوسىپ جىرلاعانىن ەستىپ ءوستىم. بىراق بالا بولسام دا, بۇل ولەڭ جولدارىنداعى ەڭ ماڭىزدى ويدىڭ وسى دىلگە كەلىپ تىرەلەتىنىن بۇكىل بولمىس-بىتىمىممەن سەزىنگەندەي بولاتىنمىن. ءدىلدىڭ قۇدىرەتتىلىگى دە وسى. ءتىل مەن دىنگە سول ءدىل دەربەستىگى ارقاسىندا ورالدىق. مەنىڭ باعدارشامىم دا وسى – ءدىلىم. ءدىلىمىز مىقتى بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىز دە مىعىم. ءبىزدىڭ ءدىلىمىز مەن ءتىنىمىز كوشپەندىلەر وركەنيەتىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. كوشپەندىلىك ءومىردىڭ جاڭعىرىعى 1960-1970 جىلدارعا دەيىن ەستىلدى. سول جىلدارى ماسكەۋدە جۇمىس ىستەگەن «جاس تۇلپار», قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىندەگى تۇلعالار سونىڭ ايعاعى. بۇل ءداۋىر قازاق قوعامىنا التىن عاسىر بولىپ ەندى.

– اباي مەن مۇحتار اۋەزوۆ الەمىن ءبىر-بىرىنەن بولۋگە بولمايتى­نى, ونى فراگمەنتتەر ارقىلى ەمەس, كە­شەن­دى, تۇتاس كارتينا ارقىلى زەرت­تەۋ كە­رەك­تىگىن مويىندايمىز. سىزدە مە­­ن­ەن كەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاع­دىرى نە بو­لادى دەگەن قاۋىپ جوق پا؟ «مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەپ شىرىلدايتىن زەينوللا قاب­دو­لوۆ­تىڭ دا ارامىزدان كەتىپ قال­عانىنا ءبىراز جىل بولدى...

– قوعامنىڭ قۇلدىراۋ دەڭگەيىن ولشەپ جۇرگەن ەشكىم جوق. جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ات تۇياعىن تاي باسار دەگەن ءسوز كوركەمونەر دۇنيەسىنە ساي ەمەس. «بۇدان بىلاي مۇحتاردىڭ ورنىن وزىنەن قالعان اسىل مۇراسى عانا تولتىرادى. مۇحتار بىزگە ورنىن قالدىرعان جوق» دەگەن ەدى ع.مۇسىرەپوۆ.

بۇل قوعامعا قازاق ءتىلى كەرەك بولماي قالسا, قازاق ۇلتى دا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتەدى. قازاقتار جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەسە, اۋەزوۆ تە ءومىر سۇرەدى. اۋەزوۆ تۋرالى ءسوز بولعاندا ماڭگىلىك قۇندىلىق ماسەلەسى قوسا ايتىلادى. اباي جولى حح, بالكىم ححI عاسىرداعى ۇلى قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. حح عاسىردىڭ باسىندا شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن كوشپەندىلەر وركەنيەتىن حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتاۋ مىندەتى تۇردى. بۇل مىندەتتى پوەزيا­دا ءىلياس جانسۇگىروۆ «قۇلاگەر» ارقىلى, پروزادا مۇحتار اۋەزوۆ اتقارىپ كەتتى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اباي تاقىرىبىنا دەن قويعان كەزى – 1930 جىلدار. ول ۋاقىت­تاعى قيىندىقتاردىڭ ءبىرى – قاتال تسەن­زۋرا. اتاپ ايتقاندا, «اباي جولى» رومانىندا تسەنزورلار مۇحتار اۋەزوۆ ما­تى­نىنەن 70 بەتتى الىپ تاستادى, وندا مى­سالى, قۇنانبايدىڭ ايەلى ۇلجاننىڭ ونى مەككەگە شىعارىپ سالعانى تۋرالى جازىلعان. بۇل ەپيزود قۇنانبايدىڭ دانالىعى مەن ادامگەرشىلىگىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. زامان تىنىسىن تەرەڭنەن سەزىپ جۇرگەن ادامدار بار.

– ال قازىر «اباي جولى» دەڭگەيىندەگى ەپوپەيانىڭ جازىلۋىنا ءداۋىر مۇمكىن­دىك بەرىپ تۇر ما؟

– قازاق تالانتتان كەندە ەمەس. داۋىرگە – ءداۋىردىڭ كوزىمەن قارايتىن تالانتتار بار. ححI عاسىرعا ححI عاسىردىڭ كوزىمەن قارايتىن ادامدار تۋادى, قا­لىپ­تاسادى. مەن كەيىنگى تولقىن بۋىن­نىڭ اراسىنان ۋاقىتتىڭ تىنىسىن مولەكۋليارلى, اتومدىق دەڭگەيدە قارايتىنداردى بايقاپ ءجۇرمىن. بۇل مەنى قۋانتادى. بىراق عاسىر تۋىندىسىنا اينالاتىن شىعارمانى ومىرگە الىپ كەلۋ ءۇشىن تاريحي يمپەراتيۆ كەرەك, سودان كۇش الۋ كەرەك. كەلەسى ۇلى ەپوپەيانى دۇنيەگە الىپ كەلەتىن جاننىڭ ءبىزدىڭ ورتامىزدا ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك يمپەراتيۆ عاسىرلىق دەڭگەيدەگى كوركەم شىعارمانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپال ەتە المايدى. ول ءۇشىن ساف گاۋھار ءتارىزدى تازا ونەر كەرەك. ونى جاساندى تۇردە باسقارۋ نەمەسە وعان عاسىرلار توعىسىندا قالىپ قوياتىن ۇسىنىستاردى تىقپالاۋ دا مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ۇشقىننان جالىن لاۋلاتا الاتىن حاس تالانتتاردى ارشىپ الىپ, سوعان باعىت-باعدار بەرۋ, جول اشۋ. سول ارقىلى وزدەرىنىڭ بارىنشا قاجەت ەكەنىن ۇعىندىرۋ.

– مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ومىردەن وتكە­نىنە 60 جىل بولىپ قالدى. اكەڭىز جايلى اڭىزعا بەرگىسىز اقيقاتتار بۇ­گىن­گە دەيىن ايتىلادى. تىڭ يگەرۋ باس­تالعان كەزدە م. اۋەزوۆ باستاعان ۇلت زيالىلارى قىتايداعى قازاقتاردى ەلگە الدىرماق بولىپ جوعارعى جاققا شىعۋعا تالپىنعان دەيدى. ءدال وسى ماسەلە تۋرالى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسى جايلى بۇگىندە ەشكىم ايتا بەرمەيدى.

– دۇرىس ايتاسىڭ. اۋەزوۆ الەمى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلمەگەن. 1930-1954 جىلدار اراسىنداعى ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر ماسكەۋ ارحيۆتەرىندە ءالى دە جا­بىق تۇردە ساقتالىپ كەلەدى. 20 جاسىندا جاپونيا تۋرالى ماقالا جازعان اكەمنىڭ كەيىنگى ومىرىندە جاپونيا جايلى اشىلىپ ايتپاۋى ماعان جۇمباق بولىپ كورىنەتىن. بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان, 1957 جىلى جازىلعان كۇندەلىكتەرىن وقىپ, كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. 1957 جىلى جاپو­نيادا وتكەن بۇكىل الەمدىك جيىندا ءسوز سويلەيدى. قازاقستانداعى يادرولىق سىناق­تارعا قاتىستى ايتا الماعاندارىن سول جەردە ايتىپ, ازاماتتىق مىندەتىن ورىنداپ كەتتى. 1959 جىلى لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى دەگەن حابار جەتكەندە جاقىن ادامدارى اراسىندا ايتقان «مىلتىقتىڭ ءدۇمى بەتىن ەندى ءارى بۇرعان شىعار» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ال تىڭ يگەرۋگە قاتىستى اڭگىمەنى 1970 جىلدارى ماسكەۋدەن ەلگە ورالعاندا ەسىتتىم. بىراق ناقتى دەرەك تابا المادىم.

– اباي مەن الاش قايراتكەرلەرى تۇتاس ۇعىم بولۋى كەرەك. مىسالى, الاش زيا­لىلارى قالاي ابايعا اي­نال­­دى؟ ابايدىڭ رۋحى مەن ويى الاش­­تىق­تاردىڭ رۋحىندا قالاي ورىن تاپتى؟

– مۇحتار مەن ءىلياستى وسى تۇرعىدان قاراپ كورسەڭدەر, مۇلدە باسقاشا قىرىنان اشىلار ەدى. ءىلياستىڭ اقان سەرىسى مەن قۇلاگەرىن قاراشى. «اباي جولىنداعى» بوراندى جەكە الىپ تالداۋعا بولادى. بوران – اشارشىلىقتىڭ بەينەسى! مۇحتار اۋەزوۆ – كۇرەسكەر, ول ەشۋاقىتتا ءوزىنىڭ سانالى كۇرەسىن توقتاتقان ەمەس. ول – ابايدىڭ ءىزباسارى, شاكىرتى دەۋگە بولادى, الاش ازاماتتارىنىڭ جالعاسى! مىسالى, جاپونيا تاقىرىبىن مۇحتارعا بەرىلگەن الاش ارىستارىنىڭ يدەياسى دەۋگە بولادى.

– ءبىز ءۇشىن جاپونيا الىس تا بولسا – جاقىن, جاقىن بولسا دا – الىس ەل. الاش زيالىلارى قازاق مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن جاپونيانى ۇلگى تۇتتى. دامۋ ءۇردىسى جا­عىنان ول ءالى كۇنگە دەيىن بىزگە ۇلگى.

– ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا كەدەرگى بولاتىن فاكتورلاردى جويۋ ءۇشىن كەيدە وزىڭە قي­ماس­تاي بولىپ كورىنگەن ۇستانىمىڭنان اتتاپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. الاش زيالىلا­رىنىڭ الىستاعى جاپونياعا دەگەن ىقى­لاسىن بالا جاستان كورىپ ءوستىم. جا­پون زيالىلارىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن كوزقاراسىن وزدەرىنەن ءبىلۋ مەن ءۇشىن قىزىق. ارينە ساياسات, ەكونوميكا سالاسىندا قىزىعۋشىلىقتار وتە كوپ, بىراق ەڭ باستىسى, جاپوندار وسى ارالدارعا وزدەرىنىڭ قاشان كەلگەندەرىن بىلگىسى كەلەدى. ولار قايدان كەلدى؟ بۇل سۇراق كەز كەلگەن جاپوندىقتى الاڭداتادى, ويتكەنى ارحەولوگيالىق قازبالار نەگىزىنەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII عاسىردان باس­تالادى, ال ەرتە كەزەڭدەگى ارتەفاكتىلەر جوق. بۇل جايلى جاپوندىق دوستارىممەن تالاي رەت اڭگىمەلەستىم. جاپوندىقتاردىڭ وزدەرى الىس اتا-بابالارى جاپون ارالدارىنا قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنان, مۇمكىن, بالقاش پەن التايدىڭ وڭتۇستىگىنەن كەلدى دەپ سانايدى. بۇعان كوپتەگەن ايعاقتار بار.

مەنى قىزىقتىرعان ەكىنشى ماسەلە – حIح جانە حح عاسىرلاردا جاپونيانى ەكى داعدارىستان الىپ شىققان فەنومەن. حIح عاسىردىڭ اياعىندا ازيا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى وتارشىلدىق قامىتىن كيگەندە جاپونيا دەربەستىگىن ساقتاپ قال­دى. جالپى, جاپونيا دامۋىنىڭ سىرىن 4 اۋىز سوزبەن تۇيىندەۋگە بولادى: ول – يمپەراتور, جاپون حالقى, جا­پون ارالدارى, ۇلتتىڭ بىرلىگى مەن بىر­تۇ­تاستىعى. فەوداليزم – كاپيتاليزم اراسىنداعى ساتى, ۇلتتىڭ ساپالىق دەڭ­گەيگە كوتەرىلۋى جاپونيا دامۋى قۇپيا­سىنىڭ جالپىلاما سيپاتتاماسى. حح عاسىردىڭ باسىندا جاپوننىڭ تەڭىز اسكەرى تسۋسيميدە ورىس فلوتىنا كۇيرەتە سوققى بەرۋى نازار اۋدا­رارلىق قۇبىلىس بولاتىن. سودان كەيىن, جيىرماسىنشى جىلدار كەلدى. جاعداي كۇرت وزگەردى. رەسەيدە توڭكەرىس بولدى. قازاق ۇلتى كوشپەندىلەر وركەنيەتىمەن قوش­تاسىپ, تەكتونيكالىق وزگەرىستەرمەن بەت­پە-بەت قالدى. الاش وردا پارتيا­سىنا بىرىككەن قازاق زيالىلارىنىڭ وكىل­­­دەرى سول داۋىرگە ءتان تار جول, تايعاق كە­شۋدى باستان كەشسە دە ءوز جولدارىن ىز­دەپ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى قارۋلى تا­سى­ل­مەن دە, حالىقتى وقىتۋ ارقىلى دا جۇر­گىزۋگە شەشىم قابىلدادى. ءدال وسى كەزدە مىرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆ جاپونياعا نازار اۋدارا باستادى. سودان كەيىن مەنىڭ اكەم 20 جاسىندا جاپونيانى تىعىرىقتان شىعارعان مەيدزي رەفورماسىنىڭ قۇپياسىن تالداپ, «جاپونيا» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازدى.

– قازىرگى قازاق قوعامى مەن جا­پون­دىقتار اراسىندا قانداي ۇقساستىق­تار­دى بايقادىڭىز؟

– ارينە قازىرگى جاپونيادا ءارتۇرلى نانىمدار كوپ, بىراق ءار جاپوندىققا سين­تويستىك باعىت جاقىن. بۇل سەنىمدە سىزگە كەز كەلگەن سينتويستىك حرامدا ايتىلاتىن ءۇش پوستۋلات بار: تابيعاتقا تاعزىم ەتۋ, اتا-بابالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم جانە كەز كەلگەن جەردە تازالىق. تاڭىرشىلدىككە جاقىن دۇنيەتانىم. بۇل سول تەنگريانيزم. وسىعان بايلانىستى جاپوندىقتارعا وزگە مۇسىلمان باۋىرلارىمىزعا قاراعاندا ءبىز الدەقايدا جاقىن سياقتىمىز.

وساكاداعى ولكەتانۋ مۇراجايىندا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII-VI عاسىر­لارداعى قورعاننىڭ ۇلكەن ۇلگىسى قويىل­عان. بۇل سىرتتاي قاراعاندا ءبىزدىڭ ساق قورعاندارىنا كوبىرەك ۇقسايدى. بال-بال تاستار بىزدە بار, جاپونيادا بار. مۇنىڭ كەزدەيسوق بولۋى مۇمكىن ەمەس قوي. جاپون ۇلتىنىڭ ماتەريكتەن ارالدارعا قونىس اۋدارۋى كوپتەگەن مىڭجىلدىقتار بويى ءجۇردى. سول مىڭجىلدىقتار جاپون ۇلتىنىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەدى.مۇنى جاپوندى جاۋلاپ الۋعا تىرىس­قان شىڭعىسحاننىڭ باتۋىنىڭ تاجىريبەسىنەن بايقاۋعا بولادى.

– قىتاي وتە جابىق ەل دەپ جاتادى. شەتەلدىكتەردىڭ ىشكى دۇنيەسىنە تە­رەڭدەپ ەنۋىنە ەشقاشان جول بەرمەيدى. ءسىز ەلشى بولدىڭىز, قىتايلىق دوس­تارىڭىز دا جەتەدى. قىتايدى سىرت الەم­مەن قورشاپ قويعان شىمىلدىقتى ءسىز اشا الدىڭىز با؟

– قىتايدىڭ ىشكى جانە سىرتقى سايا­سا­تىنداعى يىرىمدەردى ءتۇسىنۋ قيىن. شە­تەلدىكتەردى ايتپاعاندا, ونى جەرگىلىكتى ازاماتتارىنىڭ ءوزى تۇسىنە بەرمەيدى. قى­تاي جۇمباعىن قويۋلاندىرىپ تۇرعان مەحانيزمدەر ەشقاشان اشىق ايتىلمايدى. كەي كەزدەرى بولشەكتەر, فراگمەنتتەر سە­زىلىپ قالادى. بىراق تولىق ەمەس. ال قازاقستانعا قاتىستى ايتارىم, ءبىزدىڭ ەل قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى بۋفەر. بۇل ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلعان اقيقات.سوندىقتان ءبىز ءوز مىندەتىمىزدى لايىقتى اتقارۋىمىز كەرەك.

كوزىم جەتكەن اقيقات– ءبىز قاۋىپ-قا­تەردىڭ الدىڭعى شەبىندەمىز. سوندىقتان, قىتايمەن قارىم-قاتىناستا ەكى ماسەلەنى ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ءبىرىنشىسى – فۋندامەنتاليزم, ەكىنشىسى قۇبىلمالى سايا­سات. ولار گەوساياسي ساحنادا وتە شەبەر وينايدى. كەز كەلگەن ساتتە وزدەرىنىڭ ۇستانعان باعىتىن وزگەرتىپ, مۇلدەم باسقا تاكتيكاعا اۋىسىپ كەتۋى مۇمكىن. ال ەكىنشىسى – فۋندامەنتاليزمگە سەبەپشى رەتىندە قىتايدىڭ 1,5 ملردقا جاقىنداپ قالعان حالقىنا جەر كەرەك. بۇل ەشقاشان وزگەرمەيتىن احۋال.

ءسوز رەتى كەلىپ تۇرعاندا قازاق قوعامى­نىڭ ەسىنە مىنا ءبىر تاريحي دەرەكتەردى سالعىم كەلەدى. 751-جىل ءبىزدىڭ رەسمي تا­ريح­تىڭ نازارىنان تىس قالىپ كە­لەدى. قى­تايلاردىڭ وزدەرى دە سەگىزىنشى عاسىردان باستاپ ءبىزدىڭ اۋماقتان كەرى ىعىسىپ, شەگىنگەندەرىن ايتىپ وتىر. ال ەندى ءبىز قىتايدىڭ ءوزى مويىنداعان 751-جىلعى بابالارىمىزدىڭ تاريحي جەڭىسىن بول­ماعانداي ەتىپ, اتاۋسىز قالدىرىپ ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ شىعىستىق سايا­ساتتا ەڭ بيىككە كوتەرىپ, ەرەكشە اتاپ وتەتىن داتاسى وسى 751-جىل بولۋى كە­رەك. ول كەزدە ءبىزدىڭ بابالارىمىز ارابتار جانە سوعديالىقتارمەن بىرىگىپ, تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىندا قىتايلارعا ەس جيمايتىنداي ەتىپ سوققى بەرگەن. ال تاڭ داۋىرىندە تۇركى تەكتى بابالارىمىز قى­تايعا ىشكەرىلەي كىرىپ, تورىنەن ورىن العان. قىتايلار ونى جاقسى بىلەدى, ال بىزدىكىلەر ەسىنە العىسى كەلمەيدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قىتاي جاعىنان تۇسكەن ۇسىنىستى تالداپ, قىتايدى جاقىننان تانۋ ماقساتىندا قازاق تىلىندە «كورشى» دەگەن جۋرنال شىعاراتىن بولىپ شەشتىك. مەن بۇل قادامعا سانالى تۇردە باردىم.

– ءسىزدىڭ «قىتايعا جولداعان تۇڭعىش نوتا ەسەيگەن سىرتقى ساياساتتىڭ بەل­گىسى» دەگەن پىكىرىڭىز ەل ىشىندە تاراپ كەتتى.

– بۇل ەندى باياعىدان ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وعان كوپ ءمان بەرمەي كەلگەن ەدى. جالپى, قىتايدىڭ استارلى ستراتەگياسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەرەك­شە ءبىر كورەگەندىكتىڭ قاجەتى جوق. الەمدەگى ءىرى قالالاردىڭ بارىندە China Town فەنو­مەنىنىڭ بولۋى دا قىتاي ساياساتىنىڭ ءبىر قىرى. كەزىندە ونى دا دەرەكتەرگە سۇيە­نىپ ايتقانبىز. شەتەلدە تۇراتىن قى­تايلىقتار, ءتىپتى سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن العان ەتنوستىق قىتايلار دا وزدەرىنىڭ ادامي, ازاماتتىق بورىشى رەتىندە « ۇلى وتاندارىنا» جۇيەلى تۇردە قارجى جىبەرىپ وتىرعان. جەتپىسىنشى جىلداردان باستاپ قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ اياققا تۇرۋىنا بۇل ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. مۇنداي تامىر باسۋ تاسىلدەرىنە ءتيىستى دەڭگەيدە جاۋاپ قاتپاساق, بىتكەنىمىز دەۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەلشىسى بولىپ تۇرعان كەزدە رەسمي تۇردە ترانسشەكارالىق وزەندەر پروبلەماسىن كوتەرگەن ەدىك. سوندا قازاقستان ۇكىمەتى رەسمي تۇردە جولداعان ەڭ ءبىرىنشى ۇسىنىس ىلە مەن ەرتىس سياقتى ترانسشەكارالىق وزەندەردى كەلىسە وتىرىپ پايدالانۋ ما­سە­لەسى بولدى. 1992 جىلى سول قۇجاتتى تاپ­سىرعان ەدىم.

 قىتايعا جولداعان تۇڭعىش نوتا ءبىز ءۇشىن سالماقتى. تەك وسىنداي قادام­داردان ەسەيگەن سىرتقى ساياساتىمىز قا­لىپتاسادى. قوعامىمىزدىڭ ساياسي سانا-سەزىمى, اسىرەسە سوڭعى كەزدە اجەپتەۋىر ءوسۋى ەۆوليۋتسيالىق قۇبىلىس. قوردالانىپ قالعان قايشىلىقتاردىڭ شەشىمىن ىزدەگەن قوعامىمىز شىڭدالىپ كەلەدى. مۇنى جان-جاعىمىز كورىپ-ءبىلىپ وتىر. ءدال قا­زىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋى ما­ڭىزدى. مەن مۇنى قاجەتتىلىكتەن ­جا­نە­ جان-جاقتان ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى ىشكى تۇيسىكپەن سەزگەندىكتەن ايتىپ تۇر­مىن. حالىقتىڭ سەنىمى مەن قولداۋى پرەزي­دەنتكە قازاقستاندى داعدارىستىڭ كەز كەلگەن تۇرىنەن الىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ ەسەيگەن ۇلتى, ەسەيگەن سىرت­قى ساياساتى بار, ءوزىنىڭ بولاشاعى تۋ­رالى دۇرىس ويلانا بىلەتىن مەملەكەت ەكە­نىمىزدى كورسەتەتىن كەز كەلدى. قىتايعا نوتا جولداۋعا اتسالىسقان ازاماتتارعا العىس ايتقىم كەلەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن جاڭا ءداستۇر. جالعاسىن تاپسىن. ءبىز وسىنداي شەشىمدەر ارقىلى وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ, ەسەيگەن مەملەكەتكە اينالامىز.

مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار قى­­تاي­­مەن قارىم-قاتىناس – كۇردەلى ماسەلە­لەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان قىتايدى بىلەتىن ماماندار قوعامعا بۇل جاعدايدىڭ استارىن, شىندىعىن جەتكىزۋى كەرەك, ول ارقاي­سىمىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ بىلەمىن. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن تىعىز قاتىناستا بولۋى كەرەك. ءبىر-بىرىمىزدەن الىستاپ, بولىنە بەرسەك, الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ جەمىنە اينالامىز. ورتالىق ازيا كەڭىستىگىندە اقش پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى ساياسي تارتىس باستالىپ كەتتى. رەسەي دە وسال ەمەس. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر بولۋىنا نەگىز جەتكىلىكتى. ءبىر-بىرىنەن الىستاپ كەتۋىنە جول اشاتىن سەبەپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. بايلىق تا, حالىق تا از ەمەس. بىرلىگى جا­راسقان ورتالىق ازياعا اينالماساق, جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ءوزىن وتارلاعان ۇلتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرىپ, تالابىنا كونە وتىرىپ, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن ساقتاي العان ەل سيرەك. قازاق سولاردىڭ قاتارىندا. بۇل ءبىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن تاعدىرىمىز.

– ەل ىشىندە «سانانى وتارسىزداندىرۋ – دەكولونيزاتسيا ساياساتىن 1990 جىلدارى قولعا الۋىمىز كەرەك ەدى. كوپ جايتتىڭ شەشىمىن تابۋدى كەشىكتىرىپ الدىق» دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قا­لادى. ءسىز نە دەيسىز؟ ءبىز شىنىمەن كەشى­گىپ قالدىق پا؟

– ءيا, پروبلەما بار. كەيدە جىگەرىمىز جەتپەيدى. سويتەمىز دە «سانانى وتارسىزداندىرۋ ساياساتىن 1990 جىلدارى قولعا الۋىمىز كەرەك ەدى» دەپ سالعىرتتىعىمىزدى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىنە ىسىرا سالامىز. ال ۋاقىت ءوتىپ جاتىر. ەگەر, مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلار بولساق, ءبارى باسقاشا بولار ەدى. توتاليتارلىق رەجىم سانانىڭ بولشەكتەنگەن ءتۇرىن عانا ەستە ساقتاۋدى قالىپتاستىردى. 1930-جىلداردىڭ شىن­دىعى ءالى دە ايتىلماي ءجۇر. تەك مىنانى ايتۋعا بولادى نەمەسە بولمايدى دەپ بولشەكتەلىپ ايتىلىپ كەلدى. سانا­نىڭ تابيعاتى شىندىقتىڭ ءبىر بو­لىگىنە تىيىم سالۋمەن كەلىسەتىن بولسا, وندا ول قابىلەتتى سانا بولا المايدى. سوندىقتان بىرىنشىدەن, ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ پروبلەمالارىن ءبىر-بىرىنەن بولمەي, تۇتاس قاراۋدى, كەشەندى تۇردە زەرتتەۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. دەكولونيزاتسيانىڭ تابيعاتى كەيبىرەۋلەردىڭ ساياسي شەشىمىنە تاۋەلدى ەمەس. ول ساناداعى كۇماندى جەڭىپ, اقىل-ويدى تاربيەلەۋ, رۋح مەن سانانى شىڭداۋ. ءبىزدىڭ حالقىمىز مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن. كەيدە تابيعاتتىڭ ءوزى, حالىقتىڭ تاعدىرىن سىن تەزىنە سالعانى ءۇشىن ولقىلىقتىڭ ورنىن تالانتتى ۇرپاقپەن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىراتىن سياقتى. سوڭىمىزدان تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلەدى. مەن ولار­دىڭ تازالىعىنا جانە ادالدىعىنا قى­زىعا قارايمىن. قازاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن, قازاقتىڭ ساناسىن وتار, بودان ۇلت بولعانىن ۇمىتتىرۋى ءۇشىن ءبىراز شا­رۋانىڭ باسى قايىرىلىپ جاتىر.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى