ەلباسى • 07 شىلدە، 2020

الما اعاشى گۇلدەگەندە: ەلباسى جايلى ءبىر ۇزىك اڭگىمە

36 رەت كورسەتىلدى

دۆيجەنيە ۆسەلەننوي موجنو ۆىچيسليت.
ودناكو چەلوۆەچەسكۋيۋ دۋشۋ يسچيسليت نەۆوزموجنو.
                                                                                         

يساك نيۋتون

كۇرەڭ كۇز. شاڭقاي ءتۇس. نۇرسۇلتان الاتاۋ باۋرايىنداعى الما باعىن ارالاپ، وي قۇشاعىندا ءجۇر. گۇلدەگەن الما اعا­شى­نىڭ تارام-تارام جاسىل بۇتاقتارى بۇراڭ بەل اۋرۋلارداي بۇراتىلا مايىسىپ، جەر-انانىڭ ءبىر جەمىسى – القىزىل المانى ارەڭ كوتەرىپ تۇر. ءپىسۋى جەتكەن المانىڭ بۇرقىراعان جۇپار ءيسى تازا اۋامەن تالاسا كوكىرەكتى شايداي اشادى.

«عارىشتا ۇرىق بولمايدى، – دەپ ويلادى نۇرسۇلتان. – جەر-انا دەپ تەگىن ايتىلماعان. ونىڭ تەرەڭ سىرىن ادامزات ءالى تولىق ۇعىپ بولعان جوق. جەردەن الا بىلۋمەن بىرگە وعان بەرە دە ءبىلۋ كەرەك! ادامزات اشكوزدەنىپ، تابيعي تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ بارادى. كەڭەس وداعىنداعى تويىمى جوق اسكەري ونەركاسىپ «ماقتا، تاعى دا ماقتا» دەپ ءجۇرىپ ارال تەڭىزىن سۋالتتى. ەندى سوعىسقۇمار ەلدەر اۋىر بومبالاردى ۇزدىكسىز جارىپ، جەر-انانىڭ تۇبىنە جەتپەسە ەكەن. ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولسا، ونىڭ بەتى ارمەن، ونىڭ تاريحىن جازاتىن ادام دا قالمايدى جەر بەتىندە. ادامزات بەيبىتشىلىك پەن جەر-انانىڭ قادىرىنە جەتەدى، نە اقىلىنان اداسىپ، ءوزىنىڭ تۇبىنە ءوزى جەتەدى. مىنا تورتكۇل دۇنيە دوڭبەكشىگەن الاساپىران ۋاقىت، الماعايىپ زاماندا اينالايىن حالقىمدى انتالاعان اپاتتاردان امان-ساۋ الىپ شىعۋدان اسقان ارمان بار ما؟ «وتاندى قالتقىسىز ءسۇيۋ – ونىڭ سۋىعىنا شىداپ، ىستىعىنا كۇيۋدى تالاپ ەتەدى.

مەنىڭ عۇمىرىم ەل تاعدىرىمەن ەن­شىلەس.

ماعان سيرات كوپىرىندەي قىلپىلداعان كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك الىپ، مەملەكەت قۇرۋ ءىسى سەنىپ تاپسىرىلدى. سوندىقتان مەن سەنىمگە سەرت بەرىپ، بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الدىم. كۇرمەۋى قيىن ءتۇرلى تاعدىرلى شەشىمدەردى جۇرەگىمنەن وتكىزىپ قابىلدادىم.

مەن ءومىر بويى بار كۇش-جىگەرىم مەن ءبى­لىمىم، تاجىريبەمدى اياماي، حالقىما قالت­قىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. وسى جىل­دارى مارتەبەمىزدى كوتەرىپ، مەرە­يى­­مىزدى اسىرعان بارشا جەتىستىكتەرىمىز – ءبىز­­دىڭ ورتاق تابىسىمىز. سوندىقتان باس­­تا­ماشى ازاماتتار مەن تىلەكشى بولعان بار­­شا قازاقستاندىقتارعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىن!

مەن ءۇشىن قاشاندا مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل يگىلىگى جولىندا قىزمەت اتقارۋدان ارتىق باقىت بولعان ەمەس.

الدىمىزدا اتقارىلار قىرۋار ىستەر بار. بۇل جولدا ءبىزدىڭ ەڭ باستى باي­لى­­عىمىز – بەرەكەلى بىرلىگىمىز. مەن اۋىز­بىرشىلىگى اينىمايتىن اقجۇرەك جۇر­تىم­­نىڭ قۋاتتى ۇلتقا، شۋاقتى ۇلىسقا اينا­لارىنا كامىل سەنەمىن».

جەمىسى مول، جەڭىسى كوپ توبىلعى تۇستەس كۇرەڭ كۇزدە، شاڭقاي ءتۇستىڭ شاعىندا الما باعىن ارمانسىز ارالاپ، تازا اۋامەن تىنىستاعان نۇرسۇلتان عارىشتان جاڭا ءبىر كۇش-قۋات قۇيىلعانداي سەرگەك سەزىندى ءوزىن. ەندى ول كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن الا­تاۋدى بەتكە الىپ ءجۇرىپ كەتتى. سول ءسات نۇرسۇلتاندى قانداي ويلار، نەندەي سەزىمدەر باۋراپ الدى ەكەن؟ مۇمكىن توعىز بالدىق قۋاتتى تولقىندارىن اسپانعا اتىپ، الىپ كەمەلەردىڭ ءوزىن دوپشا دومالاتقان ءتۇپسىز، تۇڭعيىق مۇحيتتاي الاساپىران كەز، الماعايىپ زاماندا ءوزى جانىنداي سۇيگەن حالقىن تەرروريزم، ۇلتارالىق ارازدىق، قارجى داعدارىسى، قارۋلى قاقتىعىستار سياقتى سان اپاتتان قالاي امان الىپ شىعۋ جايىن ويلاعان بولار. بالكىم، ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى – جاستاردىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋح قايتسەك كۇشتى بولادى دەپ تە ويلاعان شىعار. مۇمكىن... مۇمكىن، ءبارى دە مۇمكىن. ءبىر-اق نارسە مۇمكىن ەمەس، ول عاسىردا بىراق تۋاتىن ۇلى تۇلعا نۇرسۇلتاننىڭ تەرەڭ دە كۇردەلى، شالقىپ جاتقان شالقار مۇحيتتاي تۇڭعيىق، تابيعاتتىڭ وزىندەي تىلسىم جان دۇنيەسىنە بويلاۋ. ويتكەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاي قۇبىلىس ەمەس، اسا باي جان دۇنيەسىنىڭ جۇمباقتارىن ەشكىم، ەشقاشان شەشە المايتىن قۇپيا قۇبىلىس!

باقۋاتتى ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىن ەل، باقىتتى بولعىسى كەلمەيتىن حالىق جوق. وسىناۋ الىس جول، اسىل مۇراتقا جەتۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن حالىقتاردىڭ بىرلىگى، ىنتىماعى اۋاداي قاجەت. ەل تىزگىنىن ۇستا­عان ساياساتكەردىڭ دانىشپاندىعىنىڭ ءبىر ولشەمى، بالكىم، ەڭ باستى قاسيەتى – حالقى­نا وق-ءدارىنىڭ ءيسىن سەزدىرمەي، مۇڭسىز، قام­­­سىز مامىراجاي ءومىر سىيلاۋىندا بو­لار. قوعامعا دا، جەكە ادامعا دا كەرەك نارسەلەر كوپ. وتە كوپ. سول كوپ كەرەكتىڭ ەڭ ماڭىزدىسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا بىلگەن قوعام دا، تۇلعا دا ۇتادى. نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەرگە ءتان كورەگەندىگىنىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كوپ ۇلت­تى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتى­ماعىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ، ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ۇرىستىرماي، بەيبىت ءومىر ور­ناتا العاندىعىندا.

«مەملەكەتتى قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىر عانا ۇلى ادام جەتكىلىكتى»، دەپتى ۆولتەر. وسى تۇستا «قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حانىم-اي!» دەگەن بۇقار جىراۋ ءسوزى دە ويعا ورا­لىپ تۇر. داڭقتى اقىن مەن دانىشپان جىراۋدىڭ وسىناۋ ۇلاعاتتى سوزدەرى نۇرسۇلتاننىڭ ۇلىلىعىن ايقىندايتىنى انىق. ولاي دەيتىنىم، نۇرسۇلتان – تاۋەل­سىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا نەبىر قيىن ىستەر­­دىڭ قيۋىن تاۋىپ، كۇرمەۋى قاتتى اسا كۇر­­دەلى پروبلەمالاردى كەمەڭگەرلىكپەن شەشە بىلگەن، جاس قازاق مەملەكەتىن قاتال ۋاقىتتىڭ قاتىگەز دۇلەي داۋىلدارى مەن نوسەر جاۋىندارىنان امان-ەسەن الىپ شىققان ۇلى ادام! ەلىمىزدە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ىنتىماق، بىرلىك ورناتىپ، ۇلى جىراۋ ايتقانداي: «قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حان».

وزگەسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، نۇرسۇل­تاننىڭ وسى ءبىر عانا تاريحي ەرلىگى ۇلى ادام، ۇلى تۇلعا دەۋگە تولىق تاتيدى.

رەسەي باعانى بوساتىپ، اقشا رەفور­ماسىن جاساعان كەزدە كورشى ەلگە تاۋەل­دى بولماعانىمىز دا نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ الدىن الا، استىرتىن ۇلتتىق تەڭ­گە جاساتۋى ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. ەلىمىزدەگى قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدى جويىپ، سەمەي پوليگونىن جابۋ كوپتەگەن كۇرمەۋى قاتتى پروبلەمالاردى شەشۋمەن بىرگە، سوقا جاساعان ەل، تاجالدى اۋىزدىقتاعان ەر اتاندىرىپ، مەملەكەت مەرەيىن اسىردى. الداعىنى انىق كورىپ، الىستى قالت جىبەرمەي قاپىسىز بولجايتىن ەلباسى ەلىمىزدە قوردالانىپ قالعان كوپتەگەن پروبلەمالاردى كەزەك-كەزەگىمەن، تەز، ەڭ باستىسى، ءتيىمدى شەشە ءبىلدى. ونىڭ ءبا­رىن بايىپتى بايانداي بەرسەك، ءسوز ۇزارا بەرەدى. ەڭ باستىلارىن سانامالاساق، ولار: مەملەكەتتىك شەكارامىزدى زاڭمەن بەكىتۋ، دەربەس قارۋلى كۇشتەردى دەر كەزىندە قۇرۋ، ەسكىرگەن زاڭنامالىق بازانى جاڭارتۋ، كريمينوگەندىك احۋالدى اۋىزدىقتاپ، ۇيىم­داسقان قىلمىستىڭ ءوسۋىن تەجەۋ، ۇلت­تىق قور قۇرۋ...

ءبىزدىڭ ەلىمىز – ەڭبەككەر، ەل باسقارعان ەرىمىز نۇرسۇلتان كەمەڭگەر. ەلى ەڭبەككەر، ەرى كەمەڭگەر بولسا اڭىزدىڭ ءوزى اقيقاتقا اينالادى. بار بولعانى ون جىلدا قۇلپى­نايداي قۇلپىرعان جاڭا استانا سالىپ، وتىز جىلدا ەكى عاسىردىڭ جۇگىن ەركىن كوتەرىپ كەتكەن، الەمدەگى ەڭ وزىق ەلۋ ەل­­دىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان قا­زاق­­ستان اڭىزدىڭ ءوزىن اقيقاتقا اينال­دىر­دى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولىپ قانا قويماي، استانا ءسامميتىن وتكىزدىك. ول ول ما؟! ەلۋ التى مەملەكەتتىڭ باسشى­لا­رىن ءبىر جەرگە – ەلورداعا جيناپ، ءار­تۇرلى كوزقاراستاعى، الەمدىك دەڭگەيدەگى ليدەر­لەردىڭ استانا دەكلاراتسياسىنا قول قويۋ جەڭىسىنە – ۇلى وقيعاعا قول جەتكىزدىك.

ن.ءا.نازارباەۆ فەنومەنى وسىناۋ تا­ريحي جەڭىستەرمەن تىعىز بايلانىستى. كوپۆەكتورلى مودەلدى تاڭداپ، سىرتقى ساياساتتاعى سان ءتۇيىندى سالقىن سابىر­مەن شەبەر تارقاتقان قازاقستان، بۇۇ، ەقىۇ، تمد، اوسشك سىندى بىرقاتار حالىقارالىق اسا بەدەلدى ۇيىمدارعا مۇ­شە بولعان قازاقستان بۇگىندە اقش، قىتاي، جاپونيا، رەسەي، ەۋرووداق، تۇركيا ەلدە­رىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى. الەمدىك جا­نە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەز­دەرىن تابىستى وتكىزىپ، ولاردىڭ ار­قي­لى كوزقاراستاعى كوشباسشىلارىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا توعىستىرعان، سي­ريا­­عا قاتىستى تۇيىندەردى شەشۋگە سەپ­تەسكەن نۇر-سۇلتان بۇگىندە الەمدىك پروب­لەمالاردى تالقىلايتىن الاڭعا اينالدى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ فەنو­مەنىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – جاھاندىق وتكىر پروبلەما، وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتەسەتىن ومىرشەڭ يدەيالاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ۇزدىكسىز ۇسىنىپ، ۇدايى الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ساياساتكەرلەردەن وق بويى وزىق جۇرەتىندىگى. انا ءبىر جىل الەمگە ورتاق ۆاليۋتا جايلى ۇسىنىسى جاھان ويشىل­دارىن جالت قاراتتى. دۇنيەجۇزىلىك ەكو­نوميكالىق فورۋمداردا سويلەگەن سوز­دەرى، ايتقان ۇسىنىستارى، ەكونوميكا سال­ا­سىنداعى بىلىكتىلىگى نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ ءوزىن تاڭعالدىردى.

الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ ءوزىن ەسەڭ­گىرەتىپ كەتكەن داعدارىس اتتى الاپات داۋىل­داردان قازاقستاننىڭ سىر بەرمەي شىعۋى دا نازارباەۆ فەنومەنىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر نۇرەكەڭ وزىنە ءتان كورە­گەندىلىكپەن ۇلتتىق قور قۇرماعاندا، ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن شەشپەك تۇر­ماق جاردەماقى، زەينەتاقى، جالاقى دەگەن­دەرىڭىزدىڭ ءوزى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشار ەدى.

تالانتسىز حالىق جوق. حالىق بويىن­داعى تالانت پەن جاسامپازدىقتى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر عانا اشادى. قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ۇلت كوش­باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ جىل سايىن عانا ەمەس، اي سايىن ءوسىپ، تولىسقان الەمدەگى ەڭ سالماقتى ساناۋلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى، ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى. نۇرسۇلتان تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇلعالىق تۇرعىدان قانشالىقتى بيىككە كوتەرىلسە، ەلىن دە سونشالىق بيىككە كوتەرىپ، حالىقتىڭ دا، جەكە ازاماتتاردىڭ دا بويىنداعى تالانت پەن جاسامپازدىقتى اشتى.

حالىق بويىنداعى تالانت پەن جاسام­پازدىقتى كەمەل ويلى كەمەڭگەرلەر عانا اشا الادى دەگەن ويعا ءوز ومىرىمنەن ناقتى ءبىر دالەل – تاۋەلسىزدىك مەنىڭ قالا­مىما قانات ءبىتىردى. وزگەسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، سوڭعى 30 جىلدا تاۋەلسىزدىك جايلى جۇزدەگەن ماقالا، «اداسپاڭدار، ادامدار»، «جۇرەگىمدە ءجۇز ساۋلە»، «كەمەڭگەرلىك قۇپياسى»، «قاس قاعىم جانە ماڭگىلىك»، «قىناپتان سۋىرىلعان قىلىش» اتتى بەس دەرەكتى كىتاپ جانە تۇتاس ءبىر عاسىردىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاساعان ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «جيىرماسىنشى عاسىر» اتتى رومان-ەپوپەيا جازىپ، جارىققا شىعاردىم. نازارباەۆ داۋىرىندە ومىرگە كەلگەن ازىرگە جالعىز ەپوپەيا ادەبيەت سىنشىلارى مەن وقىرماندار تاراپىنان وتە جوعارى باعا الدى. كوزى قاراقتى وقىرمان حاباردار وسى «جيىرماسىنشى عاسىر» رومان-ەپوپەياسى ءۇشىن ماعان پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، وسى مەملەكەتتىك سىيلىق ءۇشىن مەن دە، مەنىڭ ارىپتەستەرىم دە ەلبا­سىنا قارىزدارمىز دەپ ويلايمىن. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كە­مەل ويلى كەمەڭگەر ساياساتى الەم مو­يىن­داعان جەمىسى مەن جەڭىسى – ەلدە تى­نىش­تىق، ۇلتارالىق كەلىسىم بولماسا، شىعارماشىلىق زور جەتىستىكتەرگە جەتپەك تۇرماق، باسىمىزبەن قايعى بولىپ كەتەر ەدىك. كورشى ەلدەردە بولعان قاقتىعىستار مەن اراب ەلدەرىن قامتىعان قانتوگىستەر بىزگە ەلباسىنىڭ دانا دا سارا ساياساتىنىڭ جەمىسى – بەيبىت ءومىر مەن باسىمىزداعى باقىتتى باعالاي بىلۋگە مىندەتتەيدى.

ەرتە، ەرتە كۇندەردەن بەرى ەل ەسىندە ساقتالىپ كەلە جاتقان «دالالىق مەگاليت» دەيتىن ۇلاعاتتى ۇلى ۇعىم بار. ونىڭ تاريحي اتاۋى «مەگاليت مادەنيەتى». بۇل – ەنەوليت جانە قولا داۋىرىنە جاتاتىن بىرنەشە ارحەولوگيالىق مادەنيەتتەردىڭ جالپى اتاۋى. ن.ءا.نازارباەۆ فەنومەنىن زەردەلەگەندە مەنىڭ ويىما وسى «دالالىق مەگاليت» – «مەگاليت مادەنيەتى» ورالدى. بۇل تەگىن ەمەس، ونىڭ تەرەڭ سىرىن دانالىقتى «دالالىق مەگاليتتىڭ» قاي­نارىنان قانىپ ءىشىپ، قوس التىننىڭ قوس­پاسى سىندى ازيا مەن ەۋروپانىڭ، جالپى، بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىمەن كومكەرە العان نۇر­سۇلتان سىندى عۇلامانىڭ كەمەل ويلى كەمەڭگەرلىگىندە.

ءتۇيىپ ايتساق، نۇرسۇلتان – ەل باعىنا تۋعان ەر، كەمەل ويلى كەمەڭگەر. تىرەۋسىز اسپان جاراتقان قۇدىرەتى كۇشتى، اسا مەيى­رىمدى اللا تاعالانىڭ الاش جۇرتىنا بەرگەن ەڭ ۇلكەن ءبىرىنشى سىيى – ازاتتىق، ەكىنشى سىيى – تاۋەلسىزدىك تۋىن قيىن كەزدە قۇلاتپاي ۇستاپ قالعان نۇرسۇلتان!

ءيا، مەزگىل الما اعاشى گۇلدەگەن جەمىسى مول، جەڭىسى كوپ توبىلعى تۇستەس كۇرەڭ كۇز، شاڭقاي ءتۇس.

 

ءسابيت دوسانوۆ،

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

قحل كەستەسى جاريالاندى

حوككەي • بۇگىن، 08:16

تايجان مۇراسى توزبايدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:15

95 جاسىندا كۋالىك الدى

وقيعا • بۇگىن، 08:11

جەمقورلار اللەياسى كەرەك پە؟

ساياسات • بۇگىن، 08:03

ەكپەنى وزدەرىنە سالدىردى

قوعام • بۇگىن، 08:00

پاندەميا كەزىندەگى پەرزەنتحانا

مەديتسينا • بۇگىن، 07:57

جاڭا ماۋسىمداعى وزگەرىستەر

فۋتبول • بۇگىن، 07:37

قاتەرلى ماۋسىم

الەم • بۇگىن، 07:26

ۇزدىك 8 كوماندا انىقتالدى

فۋتبول • بۇگىن، 07:20

قۇلقىن ءھام قۇلدىق

قوعام • بۇگىن، 07:15

ءتىلسىز جاۋدىڭ تاقسىرەتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:08

تەگىن ءدارى-دارمەك كىمگە تيەسىلى؟

مەديتسينا • بۇگىن، 06:50

شاراپاتى مول «شەت-كومەك»

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:39

ەگىنگە وراق ەرتە ءتۇستى

قوعام • بۇگىن، 06:33

جەزقازعانعا گاز جەتكەندە...

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:31

«ينتەر» – جارتىلاي فينالدا!

سپورت • بۇگىن، 02:50

ۇقساس جاڭالىقتار