وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كۇيرەگەن كسرو-نىڭ ورنىنا جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولدى, ولارعا باسشىلىق ەتكەندەر قاتارىندا كوپكە تانىمال ن.نازارباەۆ, ب.ەلتسين مەن ءا.ەلشىبەي جانە ەشكىمگە بەلگىسىز پرەزيدەنتتەر بولدى. سولاردىڭ اراسىندا نازارباەۆپەن تەڭ كەلەرى بولماعانى – شىندىق. قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتقارعان ەرەن ەڭبەگى ونى الەمدىك اۋقىمداعى تاريحي تۇلعاعا اينالدىردى. امەريكا ديپلوماتياسىنىڭ اتاسى گ.كيسسيندجەر « ۇلى كوشباسشىلار دارا تۋادى. ولاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ءالى ەشكىم بايقاماعان سىن-قاتەرلەردى تانىپ بىلۋىندە» دەگەن ەكەن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىلىگى مەن ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنە بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىن. 90-جىلدارى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى جاۋلاپ العان ادۋىندى ليبەراليزم جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتەرگە قاتەر ءتوندىردى. وسى الماعايىپ ساتتە تمد ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ اراسىنان ن.نازارباەۆ بۇل ىرىققا كونۋى قيىن «دەموكراتيالاندىرۋدىڭ» قاۋىپتى جاعىن ءبىرىنشى بولىپ اڭعاردى. گورباچەۆتىك قايتا قۇرۋمەن بىرگە كەڭەستىك شىندىققا اينالعان دەموكراتيا تسۋنامي سەكىلدى بۋىرقانىپ ەندى. سول كەزدەگى پارلامەنتشىلەردە بەلەڭ العان «ميتينگىلىك دەموكراتيا» بارلىق ەل ۇكىمەتتەرىنە باسقارۋ تۇتقالارىن ساقتاۋعا كەدەرگى كەلتىردى. پارلامەنت الدىندا جاۋاپ بەرەتىن, ءتۇرلى دەپۋتاتتىق توپتار تاراپىنان قىسىم كورگەن ەل ۇكىمەتتەرى تىعىرىققا تىرەلدى: دەموكراتيالىق وزىق يدەالدار تۋرالى ويلايتىن شاما بولعان جوق.
بۇل جاعدايدا باستى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەرەك بولدى. باستالىپ كەتكەن قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرگەن دۇرىس پا, الدە ساياسي ىرىقتاندىرۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ ماڭىزدى ما؟ وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ بارىسىندا تمد ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ رەفورما جۇرگىزۋ ءتاسىلى تۇرلەندى. اكىمشىلىك رەسۋرستاردىڭ كومەگىمەن ەكونوميكانى ساياساتتان جوعارى قوياتىن نە بولماسا كەرىسىنشە جاسايتىن مەملەكەتتىك بيلىك قۇرۋدى كوزدەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتقارۋشى بيلىكتىڭ اينالاسىندا شوعىرلانعان كۇشتى مەملەكەتتىك بيلىك قۇرۋدى تاڭدادى. الايدا سول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇسىنبەگەن زامانداستارى دا بولدى.
ترانزيتتىك ەلدەردە دەموكراتيالاندىرۋ تەك قۋاتتى, قالىپتاسقان مەملەكەتتەردە بولۋى مۇمكىن ەكەنىن تاريح كورسەتتى. سونداي-اق ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ساپاسى مەن قارقىنى ساياسي جۇيەنىڭ دەموكراتيالىعى مەن ىرىقتىلىعىن ايقىندايتىنىنا دا كوز جەتكىزدىك.
ن.نازارباەۆ قابىلداعان شەشىمنىڭ تاريحي دۇرىستىعى, اسىرەسە بۇگىن انىق بايقالادى. الەمدە كەشە عانا ءححى عاسىردىڭ باستى جەتىستىگى دەپ سانالعان تەكتونيكالىق دەگلوباليزاتسيا ءجۇرىپ جاتىر. ۇلتتىق مەملەكەتتەر ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ءار ەلدىڭ نە حالىقتىڭ تاعدىرى جاھاندىق ينستيتۋتتاردىڭ ەمەس, ءوز قولىندا ەكەنىن كورىپ وتىرمىز.
نازارباەۆتىڭ 30 جىل بۇرىنعى مەملەكەتتىك ارالاس ساياسي جۇيە قالىپتاستىرۋ تۋرالى شەشىمى ۇتىمدى بولدى. سەبەبى بۇگىن دۇنيە جۇزىندە ليبەرالدى دەموكراتيادان باس تارتىپ, اۆتوريتاريزمگە بەت بۇرعاندار كوبەيۋدە. فرانتسيا پرەزيدەنتى ە.ماكرون دا «دەموكراتيانىڭ ساننەن شىققانىن» مالىمدەدى. نازارباەۆ وسىدان 30 جىل بۇرىن تۇسىنگەن قاعيدا باتىس كوشباسشىلارىنا ەندى جەتىپ جاتقانعا ۇقسايدى. شىنىمەن دە, اۆتوريتارلى جانە ليبەرالدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى سالىستىرىپ قاراساق, كوپ ۇقساستىقتى بايقاۋعا بولادى.
بيلىكتى ءبولۋ سەكىلدى ەرەكشەلىكتەر اۆتوريتارلىق رەجىمدە ءجيى كەزدەسەدى جانە كۇردەلىرەك زاماناۋي پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيەلەردىڭ اتريبۋتتارى بولىپ ەسەپتەلەدى.
جالپىعا بىردەي جانە تەڭ سايلاۋ وتكىزۋ ارقىلى بيلىكتىڭ زاڭداستىرىلۋى – ەكى رەجىمگە دە ءتان.
وسى تۇستا قاتارىنان ءتورت مەرزىمگە سايلانعان اقش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتتى ەسكە الساق. ول باسشىلىق ەتكەن ۋاقىتتا اقش-تا دەموكراتيانىڭ بولعانىن باتىستا ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
ال ۇلىبريتانيا نەمەسە يتاليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى, گەرمانيانىڭ كانتسلەرى بولىپ ەشقانداي شەكتەۋسىز ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتە بەرۋگە بولادى. ودان بولەك بۇل ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە بەرىلگەن قۇزىرەتتىلىك تە جوعارى. ونىڭ ۇستىنە ۇلىبريتانيادا پارلامەنت دەپۋتاتى, پارلامەنتتىك كوپشىلىكتىڭ كوشباسشىسى جانە پاتشايىمنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولا وتىرىپ, پرەمەر زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىن ءوز لاۋازىمىندا قاتار اتقارادى.
وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان نەمەسە ازەربايجان پرەزيدەنتتەرىنىڭ بيلىگى دەموكراتيالىعى مەن زاڭدىلىعى جاعىنان اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ نەمەسە گەرمانيا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ بيلىگىنەن اسىپ تۇسەدى.
ەل دامۋىنداعى كوپتەگەن ومىرلىك ماڭىزى بار كورسەتكىشتەردە ءاۆتوريتاريزمنىڭ وڭ اسەرىن بايقاۋعا بولادى. بەلگىلى ورىس ساياساتكەرى رادزيحوۆسكي وسىعان بايلانىستى بىرنەشە مىسال كەلتىرىپتى. بۇرىنعى كسرو-عا مۇشە بولعان «دەموكراتيالىق» ەلدەردىڭ (بالتىق جاعالاۋى + ۋكراينا + مولدوۆا + گرۋزيا + ارمەنيا + قىرعىزستان) حالىق سانى 1989-2018 جىلدار ارالىعىندا 72-دەن 60 ميلليونعا دەيىن ازايعان. ال كەرىسىنشە «اۆتوريتارلىق» ەلدەردىڭ (ورتالىق ازيا, قىرعىزستاندى قوسپاعاندا + قازاقستان + ازەربايجان + بەلارۋس) حالىق سانى 66-دان 84 ميلليونعا كوبەيگەن.
ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشتەرىن قاراستىرىپ كورسەك. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 1990 جىلدان باستاپ 2017 جىلعا دەيىن جوعارىداعى ەكى توپتا 2011 جىلدىڭ دوللارىمەن ءىجو «اۆتوريتارلىق» ەلدەر توبىندا 386 ملرد-تان 3 ەسەدەي وسسە, «دەموكراتيالىق» ەلدەر توبىندا بۇل كورسەتكىش 690 ملرد-تان 610 ملرد-قا دەيىن ازايعان.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى جاسامپاز ۇدەرىستەگى ءرولىن اتاپ وتپەۋگە بولماس. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ونىڭ بويىنان ناعىز كوشباسشىعا ءتان قاسيەتتەر بايقالدى. سول كەزدەگى جاعدايدى جەدەل ءارى ناقتى باعالاي كەلە, ن.نازارباەۆ حالىق الدىنا جان-جاقتى ويلاستىرىلعان, پەرسپەكتيۆالى ءارى ناقتى قول جەتكىزۋگە بولاتىن ماقساتتار قويا ءبىلدى. ءوزىنىڭ سارابدال ساياساتىمەن, سەنىمدى ءىس-ارەكەتىمەن ول وتانداستارىنا بەلگىلەنگەن مەجەگە قول جەتكىزۋگە دەگەن سەنىم ۇيالاتتى.
رەسپۋبليكا بىلىكتى باسشىسىنىڭ ارقاسىندا ساياسي تۇراقسىزدىق پەن الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستار كەزىندەگى قاۋىپ-قاتەردەن امان ءوتتى. ناتيجەسىندە, ەگەمەندىك العان ەكى ونجىلدىقتان كەيىن قازاقستان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قۋاتتى, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى رەتىندە ەندى.
ەل استاناسىن سولتۇستىككە – اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى سول كەزدە مۇمكىن ەمەس سەكىلدى كورىنگەن يدەياسىن ۇسىنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نازارباەۆقا قانداي باتىلدىق قاجەت بولدى؟ قوعامداعى, ينتەلليگەنتسيا اراسىنداعى كۇماندى پىكىرلەر مەن وپپوزيتسيانىڭ نارازىلىعىنا توتەپ بەرۋگە تۋرا كەلدى. «بۇل شەشىمنىڭ نە كەرەگى بار؟» دەگەن سۇراقتار جان-جاقتان قويىلىپ جاتتى. بىرنەشە ميلليون حالىقتى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن قانداي ۇيىمداستىرۋشىلىق, ساياسي جانە يدەولوگيالىق جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ەكەنىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ءىس جۇزىندە ەن دالادا جاڭا قالا تۇرعىزۋ ماقساتىن ورىنداۋ ءۇشىن قانشاما نارسەگە ءمان بەرۋ كەرەك بولدى, ونىڭ ىشىندە الەمدىك قارجى-نەسيە جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنەن باستاپ تەحنولوگيالىق رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىنە دەيىن بار.
ن.نازارباەۆ ءوزى «ەگەر گرانتتار مەن قايتارىمسىز ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن سالىنعان نىسانداردى ايتساق, ءتىزىم ۇزاق بولار ەدى» دەپ جازدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى «اقوردا» ءابۋ-دابي دامۋ قورىنىڭ گرانتى ارقىلى بوي كوتەرگەن, بۇل ميلليون دوللارعا جۋىق قاراجات. پارلامەنت سەناتىنىڭ عيماراتى ساۋد ارابياسى بولگەن 12 ميلليون دوللار گرانتقا سوعىلعان. ستاديون قۇرىلىسىن «يسپات كارمەت» قارجىلاندىرادى. وعان 38 ميلليون دوللار كەتكەن. «نۇر-استانا» مەشىتى قاتار مەملەكەتىنىڭ گرانتى ەسەبىنەن تۇرعىزىلعان. جالپى, اڭگىمە ەلورداداعى تۇتاس شاعىن اۋدانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى بولىپ وتىر. كەلىسىلگەن ۋاقىتتان باستاپ قارقىندى قۇرىلىس باستالىپ كەتكەن.
جاڭا استانا قۇرىلىسى ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستيتسيا سالاسىنا ءتيىمدى بولعاندىقتان, ءبىر قالانىڭ عانا ەمەس جالپى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى. قىرۋار قارجىسىن قايدا قۇيارىن بىلمەي وتىرعان الەمدەگى قالتالى ينۆەستورلار ءۇشىن بىلدەي ءبىر مەملەكەتتىڭ جاڭا ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى تاماشا مۇمكىندىك بولىپ كورىندى. سوندىقتان دا ەلوردادا زاماناۋي بيىك قوناقۇيلەر, كەڭسەلەر, بانكتەر مەن تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن ينۆەستورلار اراسىندا ءاربىر مەتر جەر ءۇشىن باسەكە جوعارى بولدى دەۋگە بولادى. استانانىڭ قارقىندى قۇرىلىسى بارشا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرگەنىن سول جەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزدە ءوز كوزىممەن كوردىم. سەبەبى ەل ەكونوميكاسى قۇرىلىس سالاسىمەن جانە قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى.
كەڭ-بايتاق ۇلى دالانىڭ جۇرەگىندە الەمگە جاڭا يدەيالار, تىڭ يننوۆاتسيالار مەن باتىل جوسپارلاردىڭ وتانى رەتىندە تانىلعان تاڭعالارلىق نۇر-سۇلتان قالاسى بوي كوتەردى. بۇگىندە قازاقستان ەلورداسى ەۋرازيانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەردى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان باستى جوبالاردىڭ ءبىرى – ءتۇرلى مادەنيەتتەر, حالىقتار مەن كونفەسسيالار اراسىندا ديالوگ ورناتۋ بولدى. باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىنىڭ توعىسىندا ورنالاسقان كوپەتنوستى قازاقستان مادەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى.
بۇگىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 80 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. ءبىز قۇرداسپىز, سوعىس جىلدارىنىڭ بالالارىمىز, ءبىزدى وتكەن عاسىردىڭ 40-50 جىلدارىنداعى اشتىق پەن ىزعار شىنىقتىردى. ەكەۋمىز بىردەي كەڭەستىك ءبىلىم الدىق, پارتيالىق-ساياسي مانسابىمىز دا قاتار ءجۇردى. ىستىقكول وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بولعان كەزىمدە ول پرەزيدەنت اتانعان سوڭ عانا جەكە تانىسىپ, كەزدەسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ول وتباسىمەن بىرنەشە كۇن شولپان اتادا دەمالدى. بىردە ەكەۋمىز «قىرشىن» شاتقالىنا اتپەن شىقتىق. سوندا جەكە قالىپ سويلەسكەنىمىزدە, ونىڭ اقىل-ويىنىڭ تەرەڭدىگى مەن كۇش-جىگەرىنە, دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگىنە قايران قالدىم. ءوز حالقىنىڭ تاريحى, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن قانشالىقتى جاقسى بىلەتىنىنە تاڭعالدىم. قاراپايىمدىلىعى مەن ادامگەرشىلىگى ءتانتى ەتتى. تاعدىردىڭ جازۋىن قاراساڭىزشى, 2000 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. وسى قىزمەتتەگى 9 جىلىمدى ساياسي جانە شىعارماشىلىق جۇمىس تۇرعىسىنان ءومىرىمنىڭ ەڭ جەمىستى كەزەڭى دەپ ەسەپتەيمىن. مەن ءاردايىم نازارباەۆتىڭ جىلى لەبىزى مەن قولداۋىن سەزىندىم. بۇل, ارينە كوپتەگەن ەكىجاقتى مەملەكەتارالىق ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىلۋىنە اسەر ەتپەي قويمادى. سول جىلدارى «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. كوشباسشىلىق زاڭدارى» اتتى ىرگەلى ساياسي ەڭبەگىمدى جازىپ شىقتىم. كەيىننەن تۋىندىنىڭ تانىستىرىلىمى لوندون مەن ۆارشاۆادا ءوتتى. سول سەبەپتى دە مەنىڭ نۇرەكەنى مەرەيلى مەرەكەسىمەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇتتىقتاۋىما جانە دەنىنە ساۋلىق, وتباسىنا مول باقىت تىلەۋىمە تولىق نەگىز بار.
جۇماعۇل ساادانبەكوۆ,
قوعام قايراتكەرى
قىرعىز رەسپۋبليكاسى
