ءاسىلى الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازىنىڭ ءبىز تيەك ەتكەن سۇيەكتى سوزىندە مىنانداي ءبىر اقيقات بۇعىپ جاتقان سەكىلدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بيە ءسۇتىنىڭ قۇنارلىعى انا سۇتىنەن كەم ەمەس. وعان دونەتسك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ە.گرەبنيكوۆ باستاعان زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەكتەرى نەگىز بولا الادى. قىمىزدىڭ قۇرامىنداعى «س» دارۋمەنى سيىر سۇتىمەن سالىستىرعاندا ون ەسە كوپ بولىپ, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە جىلقى ءسۇتىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن تۇزگەن. ياكي, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قاسيەتتى انا سۇتىمەن قاتار كيەلى قامباراتا ت ۇلىگىنىڭ يىندىسىمەن ەرجەتكەن ناعىز كوشپەندى ۇرپاعى قازاقتىڭ وسال بولۋعا قاقىسى جوق ەدى. وسىلايشا قوس ۋىزعا جارىعان قوڭىر ەلدىڭ باعزىدان جەتكەن بۇل استى قادىرلەمەۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەس-تۇعىن. «مىنسە – كولىك, كيسە – كيىم, ىشسە – سۋسىن» اتانعان جىلقىنى ارعى تاريحتاعى اتا-بابامىز ۇيسىندەردىڭ كوپتەپ ۇستاۋىنىڭ ءوزى بىزگە ونەگە بولدى. ونىڭ جارقىن كورىنىسى – ۇلتىمىزدىڭ سوزدىك قورىنداعى «ساۋمال ىشسەڭ – قىمىز جوق, بيە مىنسەڭ – ق ۇلىن جوق» دەپ كەلەتىن نەمەسە «ساۋىن ساۋساڭ بيە ساۋ, بوز قىراۋ تۇسپەي سۋالماس» دەپ اتاكاسىپتىڭ ارتىق تۇسىن قالقىپ العان وسى ءبىر قايماقتى سوزدەرى ەدى.
سىرالعى سۋسىن جايىندا ءسوز ىلىكسە الدىمەن اجەلەرىمىزدىڭ توبىلعىمەن تورسىعىن ىستاپ, ءسۇر جايانىڭ, قازىنىڭ سىنىق سۇيەگىن سالىپ اشىتقان سارى قىمىزى مەنمۇندالايتىنداي. سابا تولى قىمىزدى ساپىرا شايقاپ, ساسكە اۋسادا سوراپتاپ وتىراتىن ءسات كوز الدىنا كەلەدى. ۇلىستى ۇلتىمىزدىڭ وسى ءبىر قۋاتتى دامگە قۇمارلىعى كوپتى سۇيسىنتەدى. مۇنى ايدىك جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اتاقتى «اقبىلەگى» جاريا ەتتى ەمەس پە؟ «...تۇتام ەمشەك جانۋاردىڭ باۋىرىنان ءسۇت سورعالاپ, ءسۇت ەمەس-اۋ, قۇت سورعالاپ, كونەك-كونەك لىقىلدايدى, قارا سابا ەمىزىكتەپ, قويۋ, سالقىن, سارى قىمىز, بىجىلداعان ءدارى قىمىز شارا-شارا شىپىلدايدى. ءبىر شاراسىن ىشكەن ادام ءدال قور قىزىن قۇشقانداي بوپ, بەتى شيقان دۋىلدايدى, اۋزى قوبىز گۋىلدەيدى, ماس بولادى, جاس بولادى: جەل جەتپەسكە ءمىنىپ الىپ, التاي تاۋىن دۇسىرلەتىپ, تاۋدىڭ تاسىن كۇتىرلەتىپ, كوكپار, جارىس, الىس-ج ۇلىس, اسىر سالىپ جاتقانى» دەپ كوزگە ۇيىرسەك ءبىر كەرەمەت سۋرەتتى كوكىرەگىڭە سىزىپ بەرەدى. تابەت كلەتكالارىڭدى وياتاتىن ءتاتتى تىركەستەر. سۇلۋ سۋسىننىڭ سىرباز كەيپىن, سىرلى ءدامىن تاڭدايىنا اكەلەتىندەي.
اتى ءماشھۇر اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا تاريحي وقيعالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن ابىز-بيلەردىڭ مالداس قۇرىپ مامىلە ىزدەيتىنى بار. سول كەلەلى جيىندا, كەڭەسۋگە كەلگەن كىسىلەر سابا-سابا قىمىزدان شابىت الىپ شەشىلە سويلەيتىندەي كورىنەدى بىزگە. اۆتور دا مۇنى استارلاسا كەرەك. الىستان اڭقاسى قۇرىپ كەلگەن اتتىنىڭ سارىعى قىمىزبەن باسىلىپ, جان سارايى حان سارايداي اشىلاتىنىن قوسىپ قويىڭىز. ءۇي يەسىنىڭ دە سۇيكىمى سول ءتاتتى سۋسىن ارقىلى كىرەتىندەي. اقىلمان ابايدىڭ زامانىندا نەگە مۇنداي كارتينا سىزىلدى؟ بۇل استا-توك اس ازىرلەپ, داستارقانى تولتىرا سوزىپ بايەكەشتەردەن ماقتاۋ كۇتكەن الدەكىمنىڭ ارەكەتى مە؟ الدە ءداۋىردىڭ دابىراسى عانا ما؟ جوق, ءمان تەرەڭدە, گاپ باسقا دا...
اۋەلى بۇل جازۋشىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى جاۋھارىن تىزەگە باسۋعا ارەكەتتەنگەن كەڭەستىڭ كەرى يدەولوگياسىنا دەگەن وكپەسى. تارپاڭ دا تەكتى كوشپەندى ۇرپاعىنىڭ جادىندا عۇلاما عۇرپىمىزدىڭ قوردالانىپ قالۋى. سول ءۇشىن دە ۇلتتىق سۋسىندى تۇتاس شىعارمادا اسپەتتەي ءتۇستى. ەكىنشىدەن, كوشپەلى قازاق تۇرمىسىنداعى اس پەن تويدىڭ سالتاناتى, مارتەبەسى سابا-سابا بولىپ اشىعان, كونەك-كونەك لىقسىعان كول-كوسىر اشىتىلعان قىمىزبەن دە ولشەنەتىن. ءوزى دە وسى ءداۋىردىڭ شەتىن كورگەن ومارحان ۇلى ءۇشىن مۇنداي ەتنوگرافيالىق دەتالدى جازباي كەتۋ – ۇلت الدىنداعى ۇمىتىلماس قيانات بولارى حاق. ءسىرا, زامانىنىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇنى ۇلت مۇراسىن قورقاۋ قوعامنىڭ قۇلقىنىنا جۇتىلىپ كەتپەسىن دەگەن قوس قاجەتتىلىكپەن جەكە شىعارماشىلىعىندا ەسكەرىپتى دەلىك, ال بۇگىنگى «ولگەنى ءتىرىلىپ, وشكەنى جانعان», جوعالعانى اداقتالعان بەيبىت تاڭدا بۇل تاقىرىپتى ءبىز نە ءۇشىن قاۋزايمىز؟
ويتكەنى, قىمىز قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى عانا ەمەس, جانى, تاريحتان تاعان تارتقان تارپاڭ بولمىسى. ونىڭ قالاي دەيسىز عوي. ءبىز بۇگىنگى قاجەتتىلىكتى كەيىنگە شەگەرىپ, وتكەننىڭ سۇرلەۋىنە سۇيەنىپ جازىپ وتىرمىز. مىسالى, ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى V عاسىردا گرەك تاريحشىسى گەرودوت سكيفتەردىڭ بيە سۇتىنەن سۋسىن اشىتاتىنىن ءارى ولاردىڭ ءسۇت ساقتاۋ قۇپياسىن ەشكىمگە ايتپايتىنىن جازادى. ال تۇركى حالىقتارى ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋشى ل.پوتاپوۆ: «قىمىزدى ويلاپ تاپقان – كوشپەندىلەر, سەبەبى ناعىز كوشپەندى تۇرمىس شىدامدى دا, جۇرىسكە مىقتى جىلقى وسىرۋمەن بايلانىستى بولدى. كوشپەندى تۇرمىستا بۇل جاڭالىققا تاپ بولۋ استە قيىن ەمەس ەدى. ساۋىپ الىنعان بيە ءسۇتىن تەرى ىدىسقا قۇيىپ كوشىپ جۇرگەندە ىستىق كۇندە شايقالعان ءسۇت وزىنەن ءوزى قىمىزعا اينالعان», دەپ قىمىزدىڭ پايدا بولۋى تۋرالى ءوز پايىم-پىكىرىن جەتكىزەدى.
ءيا, پوتاپوۆتىڭ پىكىرىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋىڭىز ءوز ەنشىڭىزدە. قۇپتارلىعى – وسى ءبىر سۇتتەن اشىتىلعان قىشقىل سۋسىندى كوشپەندىلەر تاپتى دەگەنى بولسا, كەلىسپەيتىن تۇسىمىز – تەرى تورسىقتا ىستىق كۇندە شايقالعاننان پايدا بولعان دەيتىن ءاتۇستى, ءبىر جاقتى ءافساناسى. ويتكەنى جالبىزدىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز ءبىر وقيعا نەگىزىندە قورى-تىپ, «جالبىز بار جەردە جان قالاتىنىن» بىلگەن قازاقتىڭ ەجەلدەن جىلقى باققان ۇلت رەتىندە بۇل ت ۇلىكتىڭ ءسۇتىن اشىتا بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. مۇنداي قۇر دولباردى مويىنقۇمدا مويىنى ىرعايداي بولىپ قوي باعىپ جۇرگەن مالشىنىڭ دا كەز كەلگەن ۋاقىتتا ايتا سالۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىر حالىقتىڭ جاسامپازدىعىن ءبىر-اق سويلەممەن جوققا شىعارعىسى كەلەتىن ءسوزى ءدۇدامال تاريحشىلارعا سەنگىڭ دە كەلمەيدى. اگاراكي, بارلىق جاڭالىقتىڭ ءبىر ساتتىك تاپقىرلىقتان تۇراتىنىن ويعا الساق, قىمىز ححV عاسىر بۇرىن گەرودوت ايتقانداي سكيفتەر قۇپياسىن جاسىرعان ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ اشقان جاڭالىعى ەكەنى انىق.
بۇل ورىستىڭ بەلگىلى عالىمى ۆ.ءدالدىڭ جازباسىن وقىعاندا بارىپ, جاڭاعى ەتنوگرافتىڭ پىكىرىنەن تۋىنداعان رەنىشىڭ باسىلىپ, ءبىر ساتكە بىتپەس قۋانىشتى ۋىستاعانداي كۇي كەشەسىڭ. ول: «قىستان جۇدەپ شىققان ادامدى ارلەندىرەتىن جانە قانشا ىشسە دە تابەتىن قايتارمايتىن قىمىزدىڭ ورنىنا جۇرەتىن سۋسىندى ويلاپ تابا قويۋ, ءسىرا, قيىن شىعار», دەيدى. وسى اراداعى جالعىز-اق «قيىن شىعار» ءسوزى قازاقتىڭ ۇلتتىق سۋسىنىنىڭ باعا-سىن اسىرىپ, ءباسىن ارتتىرادى. اناۋ ايتقانداي ءوز وزىنەن قىمىزعا اينالعان جاي ءسۇت ەمەس ەكەندىگىن راستايدى.
ال بۇگىنگى مەديتسينا عىلىمىنىڭ اتاسى اتانعان گرەك دارىگەرى گيپپوكرات: «ولار ءبىر جەردە مالدىڭ ءشوبى بىتكەنشە وتىرادى. ءشوپ بىتكەن ۋاقىتتا باسقا جەرگە كوشەدى. وزدەرى ءپىسىرىپ ەت جەيدى, بيە ءسۇتىن ىشەدى جانە بيە سۇتىنەن جاسالعان ىرىمشىك جەيدى», – دەپ جازسا, فرانتسۋز ساياحاتشىسى ۆيلگەلم رۋبرۋن 1253 جىلى تاتارستانعا جاساعان ساپارى بارىسىندا جول-جونەكەي قىمىز ىشكەنىن ايتادى. ءارى قىمىزدى اشىتۋ جولدارىن, ءدامىن, ادام اعزاسىنا, ونىڭ ىشىندە نەسەپ بولۋگە اسەر ەتەتىنىن انىقتاپ تۇرىپ بەدەرلەگەن. ەندى بۇعان اقتانبەردى جىراۋدىڭ: «بيەنىڭ ءسۇتى سارى بال, قىمىزدان اسقان ءدام بار ما؟!», دەگەن ناقىلىمەن, ءجۇز جاساعان جامبىل قارتتىڭ: «ۇيىرىلگەن سارى التىنداي سارى قىمىز, اۋرۋعا – ەم, ساۋعا – قۋات, ءدارى قىمىز», – دەگەن جىرىن قوسىپ قويىڭىز. ول از دەسەڭىز, ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكيندى قايتا ءبىر پاراقتاپ شىقساڭىز بولادى.
ءسوز سوڭىندا ءبىراۋىز لەپەس. لەپەس دەيمىز-اۋ, تاقىرىپتىڭ تۇسپالداماسى. ءبىز قىمىز ارقىلى قازاقتىڭ كونە كەيپىن, بەكزادا بولمىسىن كورسەتكىمىز كەلدى. تاريح سويلەدى, قالام قۋاتتادى. قىمىز دەگەندە, قولىنا قىران قوندىرىپ, تۇلپار مىنگەن بورىكتى جۇرتتىڭ جۇرناعىن ىزدەيسىز. بىراق قۇمساعات عۇمىردىڭ يلەۋىندە قالعان قۇندىلىقتارىمىز وسىلاي اسپەتتەپ وتىرۋعا ءزارۋ. كەشەگى بابا اڭساعان ۇلتتىڭ ۇرپاعى بولۋ ءۇشىن ءاربىرىمىز وسىلاي قام جاساۋعا ءتيىسپىز. ۇلت تاربيەسىنىڭ وزەگى ۇلتتىق تاعامدا ەكەنىن ۇمىتپايىق.
