اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ ءوز سوزىندە بيىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىكەلەي قارجىلاندىرۋىمەن «اباي اكادەمياسىندا» 18 ارنايى جوبانى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنعانىن, وسى ورايدا بۇگىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى جوعارى كۇن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىنگى تۇساۋ كەسەردىڭ ماڭىزدى تۇسى – «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ورىندالعان ارنايى جوبالاردىڭ اياسىندا ازىرلەنىپ, باسپادان جارىق كورگەن اكادەميالىق باسىلىمداردى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنۋ. بۇل باسىلىمدار ارنايى «اباي اكادەمياسى» سەرياسى دەپ اتالادى.
ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى «اباي اكادەمياسى» سەرياسى ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» باعدارلامالىق ماقالالارىنىڭ نەگىزگى كونتسەپتسيالىق يدەيالارىن, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندەگى جالپىرەسپۋبليكالىق جوسپاردى ىسكە اسىرۋعا ۇلەس قوسۋدى كوزدەيدى», دەدى ەرلان ءباتتاش ۇلى.
سودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى باستاماسىمەن ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلعانىن, بۇل عىلىمي قۇرىلىم «اباي قۇنانباي ۇلى مۇراسى جانە قازىرگى قازاقستان: جاڭاشا اسپەكتىدە جۇيەلەۋ, تالداۋ جانە باسىلىمعا دايارلاۋ» اتتى كەشەندى عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العانىن جەتكىزدى.
«جوبا اياسىندا عۇمىرنامالىق زەرتتەۋلەردى, اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى مونوگرافيالاردى, دەرەكنامالىق ەڭبەكتەردى, جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستاردى تانىمدىق سەريالىق باسىلىم تۇرىندە زيالى قاۋىمعا, عىلىمي ورتاعا, بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم الۋشىلار مەن كوپشىلىك الەۋمەتكە ۇسىنباقپىز. باستى ماقساتىمىز – ابايتانۋعا قاتىستى جاڭا سيپاتتاعى سان قىرلى اسپەكتىدەگى عىلىمي زەرتتەۋلەر ارقىلى بۇكىل قوعامعا, اسىرەسە جاستارعا اباي مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ مەن تانىمالداندىرۋ, بولاشاق جارقىن ىستەرگە جول سالۋ», دەدى مودەراتور ەرلان سىدىقوۆ.
تانىستىرىلىم بارىسىندا «اباي اكادەمياسى» سەرياسى بويىنشا جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ لەنتاسى قيىلىپ, بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي مەن قر ۇعا كوورەسپوندەنت-مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆكە ءسوز بەرىلدى. قوس عالىم ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ قۇندىلىعى تۋرالى ءتۇيىندى ويلارىن ايتتى.
مودەراتوردىڭ ايتۋىنشا, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى جاسامپازدىق يدەيالار ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا جانە وركەندەگەن قوعامدىق سانامىزدىڭ ورەلى ىستەرىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالۋى ءتيىس. اباي مۇراسى بارشا الەۋمەتتى, اسىرەسە جاستارىمىزدى ەلدىك ىستەرگە باۋلۋدىڭ بىردەن-ءبىر دارا جولى جانە قازاقستاندى الەمگە تانىتۋدىڭ ونەگەلى ءورىسى ەكەنى ءسوزسىز. اباي ويلاعان بيىك ماقساتقا تەك كەمەل ءبىلىم, تەرەڭ اقىل جانە سانالى وي عانا اپاراتىنى اقيقات.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنىمىز دە – وسى. وسىعان وراي, اباي ءسوزى ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەت»,– دەپ, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا ناقتى مىندەت قويدى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى وسى مىندەتتەن تۋىندايتىن ىزگى ماقساتقا جەتۋ جولىندا وزىندىك يگىلىكتى ۇلەسىن قوسۋعا بەلسەنە كىرىستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى.
اباي اكادەمياسى تاراپىنان «اباي قۇنانباي ۇلى مۇراسى جانە قازىرگى قازاقستان: جاڭاشا اسپەكتىدە جۇيەلەۋ, تالداۋ جانە باسىلىمعا دايارلاۋ» كەشەندى عىلىمي جوباسى قولعا الىندى. ابايتانۋعا قاتىستى سان قىرلى اسپەكتىدەگى تەرەڭ ىزدەنىستەرگە نەگىزدەلگەن عىلىمي ساناتتاعى ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر دايارلانۋدا. ينستيتۋتتىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار ارناسىنداعى عىلىمي-ىزدەنىستى زەرتتەۋلەرىنە 100-دەن استام وتاندىق جانە ۋنيۆەرسيتەتتەگى بەلگىلى ابايتانۋشى عالىمدار مەن جاس ىزدەنۋشىلەر قاتىسۋدا. كەشەندى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە دايارلانعان عۇمىرنامالىق زەرتتەۋلەر, اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى مونوگرافيالار, عىلىمي ەڭبەكتەر, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن تانىمدىق قۇرالداردى «اباي اكادەمياسى» سەريالى باسىلىمدارى ارقىلى زيالى قاۋىمعا, عىلىمي ورتاعا, بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم الۋشىلار مەن كوپشىلىك الەۋمەتكە ۇسىنباق. باستى ماقسات – قوعامعا, اسىرەسە جاستارعا اباي مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ جانە جاڭا سيپاتتاعى عىلىمي زەرتتەۋلەر ارقىلى جارقىن ىستەرگە نەگىز سالۋ.
جالپى العاندا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ارنايى جوبامەن جيىرماعا تارتا عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالاۋدى قولعا العانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. مىنە, بۇگىن «اباي اكادەمياسى» سەرياسىنىڭ العاشقى باسىلىمدارى دا شىعارىلىپ, كوپشىلىك وقىرمانعا جول تارتتى.
قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىندەگى ۇلى تۇلعا, الەمدىك دەڭگەيدەگى سۋرەتكەر اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ مۇراسىنا جاڭاشا كوزقاراس, زاماناۋي ءادىسناما نەگىزىندە تالداۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر ەرەكشە ورىن الاتىنى ءسوزسىز. وسى ارنادا پروفەسسور, بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم تۇرسىن قۇداكەلدى ۇلى جۇرتبايدىڭ «بىلمەي مۇنى جازعان جوق...(اباي ولەڭدەرىنىڭ جاڭادان تابىلعان قولجازبا نۇسقالارى)» اتتى ەكى كىتاپتان تۇراتىن ەڭبەگىنىڭ تۇساۋكەسەر تانىستىرىلىمى جاسالىندى.
بۇل ەڭبەك اباي ولەڭدەرى ماتىندەرىندەگى ايىرماشىلىقتاردى قولجازبالار نەگىزىندە سالىستىرۋ ارقىلى تالداپ, سالماقتى قورىتىندى شىعارۋىمەن ماڭىزدى. اقىن ولەڭدەرىنىڭ تۇپنۇسقاسى, دالدىگى ابايتانۋدىڭ ءالى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كۇردەلى ماسەلەسى ەكەنى بەلگىلى. اۆتورلىق قولجازبا نۇسقاسى ساقتالماعاندىقتان بىرنەشە نۇسقالى كوشىرمەلەر ارقىلى قاعازعا تۇسكەن ولەڭ ماتىندەرى ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. تۇرسىن جۇرتباي ەڭبەگىندە شىعىس تۇركىستان ايماعىنداعى زيات شاكارىم ۇلى قولىنداعى ابايدىڭ 1909 جىلعى جيناعى, شاكارىمنىڭ قولجازبا داپتەرىمەن سالىستىرىلىپ كوشىرىلگەن شەريازدان مارسەكوۆتىڭ نۇسقاسى, سونداي-اق بىزگە بەيمالىم حاتكەر-كاتىپتىڭ 1909 جىلعى كىتاپتان كوشىرگەن قولجازبالارى نەگىزگە الىنىپ, سالىستىرمالى تالداۋلار جاسالعان.
اۆتور بۇل قولجازبالاردا اباي ولەڭدەرىنىڭ ماتىندەرى جونىندە پىكىرتالاس تۋدىرىپ كەلگەن تۇيتكىلدى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرەتىن دايەكتەر بار ەكەنىن كورسەتەدى. اتالمىش كىتاپقا زيات شاكارىم ۇلى مەن شەريازدان مارسەكوۆ قولجازبالارىنىڭ فاكسيميليەسى مەن ماتىندىك ايىرماشىلىقتار اباي ولەڭدەرىنىڭ 1909 جىلعى جيناعى مەن 1995 جىلعى اكادەميالىق باسىلىمداعى ماتىندەرمەن سالىستىرىلىپ, سول ماتىندەردەگى ايىرماشىلىقتاردان تۋىنداعان ساۋالدارعا پايىمداۋلار مەن تالداۋلار ارقىلى جاۋاپ بەرىلەدى. مۇنداي سالىستىرمالى تالداۋعا نەگىزدەلگەن زەرتتەۋ ابايتانۋ سالاسىندا العاش رەت جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر.
تانىستىرىلىمعا ۇسىنىلعان كەلەسى كىتاپتار دا ابايتانۋ تراەكتورياسىن كەڭىنەن قامتۋعا نەگىز بولاتىنىن دايەكتەيدى.
اكەسى ءھام اقىلمانى ساناتىندا ابايدىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ىقپال ەتكەن جانە ۇلت تاريحىندا ەرەكشە تانىلعان تۇلعا – قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ءومىر جولى ايىرىقشا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنى انىق. جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «كەشەگى وتكەن بي قۇنانباي» ەڭبەگى قازاق تاريحىنداعى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, «قارادان حان شىققان» اعا سۇلتان قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ شىنايى بەينەسىن تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان تانىتۋعا باعىتتالعان. اۆتور اۋەلى كوركەم بەينە رەتىندەگى قۇنانبايعا تاڭىلعان ارەكەت پەن تاعىلعان ايىپتاۋلارعا نازار اۋدارىپ, بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەپتەرىن تالداپ كورسەتەدى. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى – قۇنانباي مەن اباي – اكە مەن بالا – ءبىر-بىرىنە مۇلدە كەرەعار قالىپتا كورىنەدى. ەسكى مەن جاڭانىڭ بىتىسپەس تارتىسى دا وسى ەكى تۇلعانىڭ بويىنا جيناقتالادى. قۇنانبايدىڭ كۇردەلى بولمىسىن قايشىلىقتى سيپاتتا تانىتا وتىرىپ, ونى قاتىگەز بيلەۋشى, ەسكىنىڭ قالت ەتپەيتىن ساق قورعاۋشىسى ەتىپ بەينەلەۋ سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ قاتاڭ تالابىنان تۋىنداعان. ت. جۇرتباي وسى ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ومىردەگى قۇنانبايدىڭ شىنايى بولمىسىن, ءبىر بويىندا ىرىلىك, قايراتكەرلىك, قاتالدىق توعىسقان دالا شونجارىنىڭ ەرەكشە قاسيەتىن اشىپ كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن.
بۇگىنگى «اباي اكادەمياسى» سەرياسىنىڭ تانىستىرىلىمى بارىسىندا قر ۇعا كوورەسپوندەنت-مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان ورىنباسار ۇلى دۋلاتبەكوۆتىڭ «قۇنانباي وسكەنباەۆ ءىسى»... اتتى دەرەكنامالىق زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى بارىنشا باي دەرەك كوزدەرى – ارحيۆ قۇجاتتارى. قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىندەگى ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭ – ونىڭ ۇستىنەن ءىس قوزعالىپ, ۇزاق ۋاقىت تەرگەۋدە بولاتىنى, سونىڭ زاردابىنان ومبى قالاسىنا دەيىن شاقىرىلىپ, مىرزاقاماقتا وتىراتىنى, ىقتيارسىز تەرگەۋ استىندا جۇرەتىنى. «قۇنانباي وسكەنباەۆ ءىسى» وسى كەزەڭدەگى وقيعالاردى سۋرەتتەيدى. بۇل ەڭبەكتە قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ اعا سۇلتان دارەجەسىندە بيلىككە ارالاسۋى جانە قازاق قوعامىن ساقتاۋ مەن العا ىلگەرىلەتۋ باعىتىنداعى قىزمەتى قانداي سيپاتتا وربىگەنىن قاراما-قايشىلىقتى مازمۇنداعى ارحيۆتىك قۇجاتتار ارقىلى دايەكتەلۋى كورىنىس تاپقان. اۆتور كىتاپتىڭ «دارقان دالانىڭ كەمەڭگەرى» دەگەن دەرەكنامالىق زەرتتەۋ بولىمىندە قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ جەكە تۇلعاسىنا جانە ارحيۆتىك قۇجاتتارعا قاتىستى تاريحي تالداۋىن بەرگەن.
بۇل زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ بارلىعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تىكەلەي قارجىلاندىرۋىمەن «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ورىندالعان جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە جارىق كورۋدە.
2020 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «اباي اكادەمياسى» سەرياسىمەن بۇدان بولەك 14 ءىرى زەرتتەۋ ەڭبەگى جارىق كورەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
«اباي اكادەمياسى» عزي وسى باعىتتاردا اتقارىپ جاتقان بارلىق جۇمىستارى ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن ادام مەن قوعام, ءبىلىم مەن عىلىم, ءدىن مەن ءداستۇر, مەملەكەت پەن بيلىك, ءتىل مەن مادەنيەت اياسىندا جاڭاشا زەردەلەۋدىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, اباي شىعارماشىلىعىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار اياسىندا پايىمداي كەلىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بەلگىلەنگەن ءىس-شارالار ماڭىزىن ارتتىرا تۇسۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا ات سالىسادى.
