الايدا حالىقتىڭ بەيسەندى شىندىعىندا جاقسى كورگەنىن مەزگىلسىز قازاسى كورسەتتى. ول كەتكەندە قايمانا قازاقتىڭ دا جىلاعانىن كوردىك. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جوقتاماعان ادام جوق. بىرنەشە كۇنگە دەيىن بۇكىل قازاق جۋرناليستيكاسى, ارىپتەستەرى, كوزكورگەندەر تولاسسىز تۇلعالى ازاماتتى ازالادى. باق-تاعى اقپاراتتىڭ بارلىعى دەرلىك بەيسەن قۇرانبەكتى جوقتادى.
ويتكەنى ول ءار ادامدى وزىندەي كوردى. جۋرناليست قوي دەپ جۇگىنىپ, الدىنا كەلگەننىڭ بارلىعىنىڭ ورنىنا ءوزىن قويدى. ءاربىر ادامدى تۇسىنۋگە, شاماسى كەلسە اركىمگە كومەكتەسۋگە ۇمتىلدى.
ول وزىمەن قىسقا ۋاقىتقا بولسا دا كەزدەسكەن, تىلدەسكەن جانداردىڭ ءىشى-باۋىرىنا كىرىپ, ەتەنە جاقىنىنداي سىر تارتىپ, بايىرعى دوستارداي ءبىر جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلىپ تۇرۋشى ەدى. ىشتەن شىققان وسىناۋ شىنايى قۇرمەتىمەن-اق ادامنىڭ جانىنا شاپاعات سەۋىپ تۇراتىن مىنەزىن كىم ۇمىتسىن؟!
سوندىقتان دا بەيسەنمەن تاعدىر توعىستىرعان ادامدارعا ونى جوعالتۋ قانداي قيىن بولعانىن پارىقتاي بەرىڭىز. الايدا باق, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بولسىن, بەيسەندى قيماعان ەستەلىكتەر تولاسسىز اعىلىپ, سول جازۋدىڭ مايتالمانى, سوزگە شەشەن, قالامى كوسەم ەڭ جاقىن ارىپتەستەرى ادىلەتسىز كەلگەن اجالعا سەنە الماي ەسەڭگىرەپ قالدى.
سوندىقتان دا بۇل ەستەلىكتى جازۋ ءارى وڭاي, ءارى وتە قيىن بولاتىنىن بىلگەنبىز. وڭاي بولاتىنى, ول تۋرالى, ونىڭ جاقسى قاسيەتتەرى تۋرالى ايتاتىن ادامدار جەتكىلىكتى. جاسىنداي عۇمىرىندا بەيسەن ءوز ءومىرىنىڭ ونەگەلى بەتتەرىن ساۋاپتى, عيبراتتى جولدارمەن جازۋعا ۇمتىلدى. ءسوزدىڭ نارقىن, ادامنىڭ پارقىن بىلەتىن سۇڭعىلا اقىلدىڭ يەسى ەدى.
بۇل ەستەلىكتى جازۋ قيىن دا بولدى. ويتكەنى ءبىز بىلمەيتىن بەيسەندى بىلەتىن ەت جاقىندارى مەن ەڭ جاقىن دوستارىنىڭ كوز جاستارى كەپكەن دە جوق. اياۋلى جارى دا قازىر سۇحبات بەرەتىن حالدە ەمەس...
ءبىز بەيسەنمەن جۋرناليستيكاعا ۇزەڭگى قاعىستىرا قاتار كەلگەن ەكەنبىز. بۇل تاۋەلسىز ەلدىڭ ازات ويلى جۋرناليستيكاسى قالىپتاسا باستاعان جىلدار بولاتىن. ءبىز «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ پرەزيدەنت پۋلىنداعى ءتىلشىسىمىز. ول «حابار» اگەنتتىگىنىڭ پۋلداعى ءجۋرناليسى. بۇل ءبىزدىڭ الاۋلاپ جانىپ تۇرعان, تاۋلىكپەن ەسەپتەسپەي ەڭبەكتەنگەن كەزدەرىمىز ەكەن. وسىناۋ جىلدار بىزگە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى بارلىق ايتۋلى وقيعالاردىڭ, تاريحي ساتتەردىڭ تۇڭعىش كۋاگەرى, جارشىسى بولۋدى بۇيىرتتى.
ءالى ەسىمدە, بىردە پۋلداعى جۋرناليستەر ەلباسىنىڭ الماتىداعى رەزيدەنتسياسىندا اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى بيلل كلينتوننىڭ بريفينگىن ءتۇن ورتاسىنا دەيىن كۇتتىك. وسىنداي كەزدەردە ادەتتەگىدەي, ءسوزىمىز جاراساتىن 3-4 جۋرناليست وڭاشالانىپ, الاڭسىز اڭگىمە-دۇكەن قۇرامىز. ارماندايمىز. پىكىر الماسساق كوزقاراستارىمىز توعىساتىن, قالجىڭداسساق ءازىلىمىز جاراساتىن, سىرلاسساڭ شىنىڭدى ايتاتىن سول ەكى-ءۇش ادامنىڭ ءبىرى – بەيسەن ەدى. ۋاقىتى جەتكەندە, ءبارى دە جازىلا جاتار.
اركىمنىڭ ءوز بەيسەنى بار
ول قانداي ەدى؟ ءوز تۇستاستارىنان نەسىمەن ەرەكشەلەندى؟ نەنى كوزدەدى, نە نارسەگە قۇشتار بولدى؟ ەندەشە, بوزبالا بەيسەن جايىندا جان جولداستارىنىڭ ءبىرى, تانىمال جۋرناليست امانگەلدى سەيىتحان بايانداسىن.
«بوزبالا بەيسەن دەدىك پە... بوزداپ قالامىز دەپ كىم ويلاعان؟ اقىرعى رەت سويلەسكەنىم ەسكە تۇسە بەرەدى. سوڭعى كورگەنىمدە ءوزى دە ماڭگىگە بەت العانىن ەپتەپ سەزدىردى. ايتپاقشى, گۇلميرا كەلىننەن قوڭىراۋ تۇسكەن ەكەن. ەستىمەپپىز. حابارلاما قالدىردى. ء«ىنىڭىز ىزدەپ جاتىر. ساعىندىم دەيدى». ساعىنعان ىنىدەن اينالاسىڭ عوي. دەرەۋ جينالدىق تا, ىزدەپ باردىق. كورگەندە كوڭىل كونشىدى. كوز جانارى جاقسى ەكەن. ك ۇلىپ قارسى الدى. مۇڭنىڭ ءىزى دە جوق. ەمدەلۋ كەزىندە دەم بەرۋ دۇرىس. ءسوز اراسىندا ءالى-اق وڭالىپ كەتەتىنىن ايتىپ, سەندىرۋگە تىرىستىق. اقىلدى عوي, باسىن يزەپ كۇلدى. كۇلدى دە, كۇرسىندى. كۇرسىنگەنىن جاسىردى بىزدەن. ارتىنشا ارقالانىپ, سويلەپ كەتتى.
سول جولى ۇزاق سويلەستىك. دارىگەر ەكى كەلدى. كوپ مازالاماۋىمىزدى قالاعانى بولار. وعان دا ءمان بەرگەن جوقپىز. باياعى شاقتان بۇگىنگى كەزگە شولۋ جاساپ, ءومىردى اڭگىمە ەتتىك. كوڭىلدى وتىردى. بولاشاقتى دا بىرگە كەزدىك. ءدال سول ساتتە وڭالىپ كەتەتىنىنە وڭاي سەندىك. ويتكەنى وزگەلەردىڭ ومالىپ قالماۋىنا ءوزى سەبەپ بولىپ ەدى عوي. سوزىمەن جىگەرلەندىرىپ, قيىننان جول تاۋىپ بەرىپ, تالايلاردىڭ اۋرۋدان ايىعىپ كەتۋىنە كۇش سالعان.
بالالىق شاعىن بىلمەيمىز. بىلەمىز, ءوزى ايتقان دارەجەدە. اكەنى اعا دەپ تانىدى... اجەنى شەشە دەپ ءبىلدى... سول سوڭعى بارعاندا سىرىن ايتتى. «اپامدى كىشى اعاما تاپسىردىم, قايتا ورالسام, قولىما الامىن عوي». تاپسىردىم دەگەندە, دەنەم سەلك ەتە قالدى. سەزىم دەگەن دە تىم جۇيرىك كەيدە. بالا كەزىنەن تالاي سىر شەرتكەن. بوزبالا كەزىن جاتقا سوعامىز. ويتكەنى قاتار وستىك.
العاش كورگەنىم ەسىمدە. «سپورت» گازەتىندە ەدىك. باس رەداكتور ءارى ۇستاز تەلەفون سوقتى. بولىمگە, بولمەگە. شاقىردى, كابينەتىنە. باردىق. بارساق, الدىندا ءبىر بالا وتىر. ءمان بەردىك, بەرمەدىك. ۇستاز ءارى باس رەداكتور قولىما داپتەر ۇستاتتى. «مىناۋ جىگىت «تاۋ قوپارامىن» دەيدى. ءبارىن ءبىلىپ تۇر. كورشى, ءما, جازعاندارىن». نەس-اعام (نەسىپ جۇنىسباەۆ) ازىلدەپ سويلەگەندى دۇرىس كورەدى. كەيدە شىن ءسوزىنىڭ ءوزىن قالجىڭعا بالاپ الاتىن كەزىمىز كوپ. بالانى ەرتىپ, بولمەگە كەلدىك. اتىن ايتتى, ايتپادى, انىق ەستە جوق. داپتەرىن قالدىردى. تاعى بىردە سوعاتىنىن بىلدىك. داپتەرى قولىمىزدا. وقىدىق, جازۋى مارجانداي ەكەن. ۇقىپپەن جازىلعان.
بوزبالا بەيسەن ۇزدىكسىز ىزدەنەتىن. كەز كەلگەن مادەنيەتتى زەرتتەيتىن. قاي سالا بولسا دا. تەرەڭدەي بەردى. تابيعات بەرگەن قارا كۇشى تاعى بار. شىعىس جەكپە-جەكتەرىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن جاقسى مەڭگەردى. كاراتەنى كوردى. كيوكۋشينكايعا باردى. ونى كەيىن سارسەن ىنىسىنە قالدىردى. سارسەن چەمپيون اتاندى. بەيسەنجان ەندى ايكيدومەن شۇعىلداندى. تەك قارا كۇشىن شىڭداعان جوق. ەرىك-جىگەرىن. اقىل-ويىن! ايتىپ وتىرادى. «اعا, مىناۋ ايكيدو نە دەگەن ونەر؟ قارا كۇشتى ءتىپتى دە قاجەت ەتپەيدى. اقىلعا قۇرىلعان. نە دەگەن مادەنيەت! رۋحتى شىنىقتىرۋعا ارنالعانداي». تيبەت مەديتسيناسىن زەرتتەگەن كەزى بولدى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ءبىر بالاسى سەكىلدى دەدىك قوي. اپكەم نۇرگۇلمەن كوپ اڭگىمەلەسەتىن. مۋزىكا, فيلوسوفيا, تاريح, ادەبيەتتى جاقسى بىلەدى. اپكەم ايتادى: «بەيسەن جاقسى كەلە جاتىر. ورەسى قاتتى ءوستى. ءوزىن قايدا دايىنداپ ءجۇر؟ اقىلدى شىڭداپ كەلەدى. دەنە كۇشىن دە شىنىقتىردى. دەنەنى عانا ەمەس, ءناپسىنى دە شىنىقتىرىپ كەلەدى. بىرنەشە كۇن ۇيىقتاماۋى مۇمكىن. بىرنەشە كۇن اش وتىرا بەرۋى دە. ول قايدا دايىندالىپ ءجۇر؟» ول سۇراقتى تىكە قويماساق تا, بەيسەنجانعا ايتام. ء«ىنىم! ءبىر باعىتقا دەندەپ ەنىپ كەتپە. توقتايتىن تۇسىڭدى ءبىل. دەر كەزىندە تەجەلۋ دە ورەنىڭ دەڭگەيىنە ولشەم. قازاقى قالىپتان اجىراماۋ كەرەك. اناۋ ۇلىس بىلاي اۋقاتتانادى, مىنا ۇلتتىڭ قورەگى وسىنداي ەكەن دەپ, ءسۇتتىڭ قادىرى مەن ەتتىڭ قۋاتىن ۇمىتپا». ءىنىم ك ۇلىپ قويادى. «اعا, ءبارى باقىلاۋدا. كۇمانىڭىز بولماسىن».
ستاروستا بەيسەن ستۋدەنت كەزىندە-اق كۋرسقا قامقور ەدى
– بەيسەكەڭدى العاش رەت 1993 جىلى كازگۋ-گە قۇجات تاپسىرىپ جۇرگەندە كوردىم. ۇستىنەن اق كوستيۋم-شالبارىن تاستامايتىن ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ءوز-ءوزىن ۇستاۋى اسا سەنىمدى كورىنگەندىكتەن بولار, ونى جاس مۇعالىمدەردىڭ ءبىرى ەكەن دەپ قالعانىمىز راس. ال ساباق باستالعاندا ارامىزداعى جاسىنىڭ ۇلكەندىگى بار, ءارى سول كەزدىڭ وزىندە «سپورت» گازەتىندە ءتىلشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن بەيسەندى بارلىعىمىز ءبىراۋىزدان ستاروستا ەتىپ سايلاپ الدىق. مەكتەپتى ەندى عانا بىتىرگەن ءبىز ءۇشىن اسكەردە بولىپ قايتقان كۋرستاستان باسقا كانديداتۋرا قاراستىرىلعان دا جوق. سودان ول كۋرستاعىلاردى ءبىلۋ, تانۋ, قورعاۋ مىندەتىنە بىردەن كىرىستى. گرۋپپالاستاردىڭ ارقايسىسىمەن سويلەسە كەلە, كىمنىڭ نەگە اۋەستەنەتىنىن ءبىلىپ العاننان كەيىن ءار گرۋپپالاسقا جەكە-دارا قۇرمەت كورسەتىپ, ءساتى كەلگەن جەردە قولپاشتاي سويلەيتىن ادەتى بار بولاتىن. كەيىن ويلاپ قاراسام, بەيسەكەڭ ءار قازاققا قانات ءبىتىرىپ, كوتەرمەلەپ سويلەۋدى سول كەزدىڭ وزىندە-اق ومىرلىك ميسسياسى ەتىپ العان ەكەن, دەيدى داۋرەن قۇدايبەرگەن.
...ءيا, مەن دە ەل قاتارلى قارالى حابار تاراعان ساتتەن-اق قولىما قالام الىپ, ونىڭ ازاماتتىعى, ىسكەرلىگى مەن جاناشىرلىعى جايىندا ەستەلىكتەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جازىپ وتىرۋىما بولار ەدى. بىراق مەن ولاي جاساي المادىم, ءداتىم بارمادى. وعان ءۇش سەبەپ بار. ءبىرىنشى. دوسىمنىڭ ومىردەن وتكەنىنە سەنە المادىم, ناقتىسىن ايتقاندا سەنگىم كەلمەدى. ولاي دەيتىنىم بەيسەكەڭدى بىلگەلى ونىڭ بىردە-ءبىر رەت ەڭسەسى ءتۇسىپ, تىعىرىققا تىرەلگەنىن, ءال-دارمەنى قۇرىپ, بولدىرىپ, شارشاعانىن كورگەن ەمەسپىن. سەبەبى ونىڭ قاشاندا مەرەيى ۇستەم, ءجۇزى جارقىن جۇرەتىن. جانە ول باستاعان ءاربىر ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ قانا قويماي, تىڭعىلىقتى ىستەيتىن. ال ونىڭ ناتيجەسى بارىمىزگە بەلگىلى «ايتۋعا وڭاي», «قارەكەت» سەكىلدى باعدارلامالار ارقىلى زامانداستارىمىزدىڭ رۋحاني الەمىنە ولجا بولىپ ورالىپ جاتتى. جانە ول جەڭىل-جەلپى اۋرۋلاردان ءوز ءوزىن يوگا تاسىلىمەن ەمدەپ الىپ وتىراتىن. امال نەشىك, ۋاقىت ۇزاعان سايىن اسىل ازاماتتىڭ بۇل ومىرمەن قوش ايتىسقانىنا كوزىم تولىقتاي جەتكەندە بارىپ, ەسىمدى جيعانداي بولدىم. ەكىنشى. سوڭعى 27 جىلدا ونىڭ جاساعان جاقسىلىقتارىن سارالاپ شىعۋىما ماعان ءبىرشاما ۋاقىت قاجەت بولدى. سەبەبى دوسىمنىڭ الدىنداعى قارىز مەن ءۇشىن تىم كوپ ەدى. «سول قارىزىمدى ەندى قالاي وتەيمىن, قالاي جەڭىلدەيمىن» دەگەن ويدىڭ شىرماۋىنان شىعا المادىم. ءۇشىنشى. وتكەن جىلى «جەتىسۋ» تەلەارناسىنىڭ 20 جىلدىعىندا سوڭعى رەت كورگەندەگى بەينەسى جاتسام دا, تۇرسام دا كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. جانە سول بەينە ماعان الدەنەنى ايتقىسى كەلەتىندەي اسەردە ءجۇردىم. كۇتتىم. تۇسىمە كىرەر, ايان بەرەر دەدىم. بىراق ەشتەڭە دەمەدى...
سوڭعى التى جىل بەيسەنگە اۋىر بولدى
– سوڭعى التى جىل بەيسەكەڭە وتە اۋىر بولدى, – دەيدى «جەتىسۋ» تەلەارناسى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, دوسى دوسان قىزايبەك ۇلى. – تالدىقورعاندا «جەتىسۋ» ارناسىنىڭ جۇمىستارى, الماتىدا «ايتۋعا وڭاي», كەيىن «قارەكەت» حابارىنىڭ تۇسىرىلىمدەرى, اراسىندا باسقا دا جوبالار مەن شارۋالاردى رەتتەپ كوپ شاپقىلادى. وزگەسىن ايتپاعاندا, ءبىر عانا «ايتۋعا وڭاي» توك-شوۋى قاتتى قاجىتتى. جىلىنا ەفيرگە 235 حابار شىعادى, سۇزگىدەن وتپەي, ارحيۆكە كەتكەنى قانشاما. وسى حاباردى تولىق سەگىز جىل جۇرگىزدى. ەندى ەسەپتەي بەرىڭىز... حابارعا جىلاپ كەلگەن قانشا مىڭداعان كەيىپكەردىڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ, بىرگە ەگىلدى, سۇيىنشىلەپ كەلگەن قانشا مىڭداعان جۇرتپەن بىرگە قۋاندى. ادامنىڭ جۇرەگى – تاس, جانى تەمىر ەمەس قوي. كۇندەردىڭ كۇنىندە ول دا شارشايدى. ء«بىر ادامعا بولسا دا پايدامىز ءتيسىن» دەپ, ەل ءۇشىن, قازاق ءۇشىن تىنىم تاپپاي جۇرگەن باۋىرىمىزعا قۇرعىر كەسەلدىڭ جابىسقانىن بايقاماي دا قالىپپىز.
ء«بورى ارىعىن بىلدىرمەس...» توعىز اي جانى قينالىپ, ادام توزگىسىز ازاپقا تۇسسە دە, سىر بىلدىرمەي كەتتى عوي. كەرىسىنشە, كوڭىلىن سۇراي بارعان جۇرتقا باسۋ ايتىپ, جۇباتىپ جاتاتىن. قايران, بەيسەكە! «سەكە, دوسەكە, بۇل دەرتتى ءالى-اق جەڭەمىز! ۇشەۋىمىز زەينەتكە شىققاندا كورشى بولامىز, شىعارماشىلىقپەن اينالىسامىز. نەمەرە باعامىز» دەگەن ارمانى بار ەدى. سول ارمانىنا قاتتى اسىقتى. اۋىرىپ جۇرسە دە, بولاشاق ءۇيىمىزدى سالاتىن جەردى دە جىلدامداتىپ الدىرعان ەدى. اتتەڭ! ەندى, مىنە, ءىشىمىز كۇيىپ, جانىمىز جەتىمسىرەپ قالدى. ەڭىرەپ جىلاساق تا, يەن دالاعا كەتىپ ايعايلاساق تا, ىشتەگى شەردەن جۋىق ارادا ارىلا قويماسپىز.
«جىلى جۇرەكتىڭ يەسى ەدى»
بۇل تۋرالى ەۋروپا بيرانكاي حالىقارالىق ايكيدو فەدەراتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, كريس مۋني بىلاي دەيدى: «بەيسەندى جوقتاپ سويلەسۋ تىم اۋىر. ءبىز العاش رەت 2001 جىلى كەزدەستىك. سودان بەرى وتكەن جيىرما جىلدا مەن ونى تانىعان ۇستىنە تاني ءتۇستىم. مەن ونى ساياسي جۋرناليست رەتىندە ەمەس, قاراپايىم بەيسەن رەتىندە تانىدىم. ايكيدو ونەرىنە قۇمارتقان شاكىرت رەتىندە ءبىلدىم. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ بويىندا ەرەكشە ەرىك-جىگەر, اسقاق رۋح بارىن سەزدىم. ول ماعان – شاكىرت, مەن وعان ۇستاز ەدىم. بىراق كەيىن ارامىز بۇدان دا جاقىنداي ءتۇستى, ول مەنىڭ سەرىگىمە, دوسىما اينالدى. ول جومارت ەدى, جۇرەگى, جان دۇنيەسى كەڭ ەدى. مەنىڭ قازاقستانعا ەندىگى ساپارىم مۇلدەم باسقاشا بولادى, ويتكەنى بەيسەن جوق. ءبىز ەندى جولىقپايمىز. بىراق مەن ونى ۇمىتپايمىن, ونىڭ بەينەسى ماڭگى جادىمدا ساقتالادى. ول ايكيدو قاۋىمداستىعىن قازاقستاندا قۇرىپ, ونى دامىتۋ ءۇشىن وراسان ەڭبەك ءسىڭىرىپ, كوپ كومەك قىلدى. مەن ومىرىمدە وسىنداي اداممەن كەزدەسكەنىمە, ونىمەن دوس بولعانىما ريزامىن».
كۇن سايىن كوز الدىمىزدا بيىكتەي بەردى
بەيسەندى الەۋمەتتىڭ ءجۋرناليسى رەتىندە تانىتقان «ايتۋعا وڭاي» توك-شوۋىنىڭ پروديۋسەرى, قارىمدى جۋرناليست قارىنداسى ءاليا قۇدايبەرگەننىڭ دە ەستەلىكتەرىن كەيىنگە قالدىرساق تا, مىنا جولداردان اتتاپ وتپەۋ پارىز.
«سىزدەي ادام جوق ەكەن, وسىعان كۇن وتكەن سايىن كوزىم جەتە تۇسۋدە.
بىردە, اعانىڭ اتىن اتاپ, قولايسىزداۋ ءبىر جازبالار جازىپ, سىرتىنان ءبىراز ءسوز ايتقان ادامدى جەردەن اپ, جەرگە ساپ, شىر-پىرىمىز شىعىپ وتىرعانبىز. اعا كىرىپ كەلدى. «تۋىسقاندار, قالايسىڭدار!» دەپ. ارقاسىنداعى زىلدەي ء(ىشى تولى كىتاپ) ريۋكزاگىن تەرەزەنىڭ الدىنا قويا سالدى دا, بۇرىشتاعى ديۆانعا بارىپ جايعاستى. ايتقىمىز كەلىپ وتىر, الگى جازبا جايلى. ايتا المايمىز. ءبىر كەزدە ايتەۋىر, ەبىن تاۋىپ ايتتىم-اۋ. جانە ء«دال قازىر وزىنە حابارلاسىپ ايتىڭىز, ەكىجۇزدىلىگىن» دەيمىن عوي, زىلدەنىپ.
اعا تۇك تاڭعالماستان, تۋرا سۋرەتتەگىدەي جىميىپ قانا: ء«ووي, الەك-ە-ە, كوردىم ونى. ەرۋندا. جاقسى جىگىت ول, ءالى-اق تۇسىنەدى قاتەسىن. وعان بولا كوڭىلدەرىڭ تۇسپەسىن» دەي سالدى. بولدى, تاقىرىپ جابىلدى.
تاعى بىردە جاپ-جاس بوپ اعاعا نەشەتۇرلىنى ايتىپ, سىرتىنان ءبىراز نارسە ۇيىمداستىرماق بوپ, كوڭىلىن اۋىرتقان ادامعا ارادا بىرەر جىل وتكەندە اقشا بەرىپ جۇرگەنىن بايقادىم. «اعا, بۇل نە سوندا؟ نە دەگەن ۇياتى جوق ادام اناۋ؟» دەگەنىمە: «الەكە, قينالىپ ءجۇر ەكەن. جاعدايىن ايتىپ, كومەك سۇرادى. جارايدى, الەكە, باقىتتى بولسىن» دەگەن ەدى.
«اعانىڭ الدىندا ءبىر ادامدى جامانداپ, سىرتىنان ءسوز ەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبارىبىر قوسىلمايدى. تۇك ەستىمەگەن ادامداي مونتيىپ وتىرا بەرەدى» دەپ كۇلەتىنبىز. راس! ادام دەگەن سولاي دا تاربيەلەيدى ەكەن عوي, جان-جاعىن. ءبىر ادام تۋرالى ءبىر اۋىز جامان ءسوز ايتپاستان, ەشكىمدى ءسوز ەتپەستەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن بە, جالپى دەپ, تاڭعالام! اعاعا سىرىن ايتپاعان, مۇڭىن شاقپاعان ادام كەمدە-كەم شىعار؟! سونىڭ ءبىرىن دە سىرتقا شىعارمايتىن. اينالاسىنا كەكتەنۋ, تىستەنۋ, بىرەۋدەن قارىمتا قايتارۋ, ءجون-جوسىقسىز وكپە-رەنىش دەگەن اتىمەن جوق ەدى عوي, اعادا», دەيدى ءاليا قۇدايبەرگەن.
ءولدى دەمەيىن, بايىرعى قازاقتارشا, قايتتى دەيىنشى
ءاۋ باستان بەيسەنمەن بىرگە كەلە جاتقان يدەيالاس جان دوسى, «جەتىسۋ» تەلەارناسىنىڭ ەندىگى ديرەكتورى, جۋرناليست سەرىك ابىكەن ۇلى نە دەيدى؟
«بەيسەكە: ء«ومىردىڭ سوڭى – ءولىم. كىمنىڭ كىم ەكەنى ولگەن سوڭ بەلگىلى بولادى» دەپسىڭ. ەكىۇداي ويعا قالدىراتىن ءسوز... ءولدى دەمەيىن, بايىرعى قازاقتارشا قايتىس بولدى, قايتتى دەيىنشى. مىنا عالامدى دوڭگەلەك كيىز ۇيىندەي كورەتىن قازاق ءار ادام شەڭبەر-سۇرلەۋى اياقتالعاندا ءوز باستاۋىنا قايتا ورالادى دەيدى. سەنىڭ جاساعان جاقسىلىق پەن جاماندىعىڭ دا سول شەڭبەردى اينالادى, وزىڭە تيمەسە ۇرپاعىڭا بۇيىرادى, جاقسىلىق بولسا شاپاعاتقا بولەيدى, جاماندىق بولسا ماڭدايىن جارادى. بابالاردىڭ وتكەن مەن بولاشاققا تاس اتۋدان قورىققانى سودان ەدى. سەنىڭ بىرەۋگە تاس اتقانىڭ ەسىمدە جوق, باۋىرىم. ال جاساعان جاقسىلىعىڭدى, توككەن مەيىرىڭدى مىڭداپ ايتا الامىن. دەمەك سەن ءوز بابالارىڭنىڭ, قالتىراعان ساۋساقتارىن جايىپ بار ادامعا جاقسىلىق تىلەيتىن قارت اناڭنىڭ ىزىنەن جاڭىلماي ۇرپاعىڭا جارقىن, ىقىلاس پەن شاپاعاتقا بولەگەن جول سىلتەدىڭ. اكە ءۇشىن, ازامات ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت بار ما؟! شاڭىراعىنا قۇت قوندىرعان ەر عانا كوپكە شۋاق شاشا الادى.
ايتارىم كوپ ەدى, ءدال وسىلاي سوزدەن قىسىلام, توسىلام دەپ ويلاماپپىن. لىقسىپ كەلىپ قىسىپ تۇر. وسى شاق پەن كەلەر شاقتان باستالاتىن ءسوزدىڭ بىردەن وتكەن شاققا ءوتىپ كەتكەنى تىلگە كۇرمەۋ بولدى ما؟ ء«اي, تۋىسقاندار, قالايسىڭدار؟» دەگەن قامشىلار لەبىزىڭنىڭ جەتپەي تۇرعانى-اي. ءتىلدىڭ ءسوزى توقتاپ, جۇرەكتىڭ ءسوزى توگىلەر ساتتە قىسىلعانىم... ەسبولات ايدابوسىن دا تىلگە شەشەن عوي: «كوڭىلىمنىڭ كوشەسى بوس قالعانداي, ەكى دوسىڭىز سول كوشەدە تەرەكتەي باسى تەڭسەلىپ بارادى», دەپتى سەنىڭ قارالى جۇرت تارقاپ, قۇلازىپ قالعان «ارايلىڭدا» تۋ سىرتىمىزدان قاراپ تۇرىپ. راس...
ە, بەيسەكە, ازاماتتىعى ءبىر بيىك, ادامدىعى ءبىر بيىك, ادالدىعى ءبىر بيىك, كۇرەڭبەلىڭدەي اسقاق جىگىت ەدىڭ عوي. تاۋدىڭ كوك تاسىنداي مىقتى ەكەنسىڭ, مورت كەتتىڭ, ۇگىلمەدىڭ. شىنتاعىڭنان دەمەپ ءار دارىگەردىڭ بوساعاسىنان بىرگە اتتاپ جۇرگەن ەرمەك داۋتوۆ دوسىڭ «ايكيدودان العانى عوي, سىر بەرمەدى» دەدى. راس, سپورتتىڭ بەكزاداسى – ايكيدونىڭ شەبەرى, بيرانكاي ايكيدو فەدەراتسياسىنىڭ وكىلى, اتاقتى كريس ءمۋنيدىڭ شاكىرتى, ءبىرىنشى دان يەگەرى ەكەنىڭدى كوپ ادام بىلە بەرمەدى. جاۋىنگەر ونەردىڭ ساردارى, تالاي جەكپە-جەكتە مەرەيلى بولىپ ەدىڭ. اقىرعى ايقاستا دا سەن جەڭدىڭ. باتقان كۇنمەن كەتكەن جوقسىڭ. اردا ۇلعا قۇرمەت كورسەتەيىك دەپ اعىلعان جۇرتقا ەشكىم بوگەت بولمادى. سونىسى ءۇشىن وبلىس باسشىسى اماندىق عابباس ۇلى باتالوۆقا كوپ راحمەت! تۇتاس الەمدى تۇنشىقتىرعان ۆيرۋستىڭ الەگىنە قاراماستان ازاماتتىق جاساپ, قارالى جيىن وتكىزدى. ەگىلىپ تۇرىپ ءسوز سويلەدى. جۋرناليسكە بۇلاي قۇرمەت كورسەتىلگەنى ارىپتەستەرىڭە, قازاعىڭا, ماماندىعىڭا مارتەبە بولدى. جاناربەك ءاشىمجان ءىنىڭ «انا تىلىنە» جاريا ەتىپ, جۋرناليستەر ۇيىنە ەسىمىڭدى بەرۋدى سۇرادى. التى الاش تۇتاس قولداپ جاتىر. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ءدال وزىڭدەي ەل سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ازامات از. ءبىر كەزدەرى ساۋدىراعان قاڭقاسى عانا تۇرعان جاڭا عيماراتتىڭ ىشىنە ءار كىرىپ, تەلەارنا دەكوراتسيالارىنىڭ ۇزدىك ۇلگىدە جاسالۋىنا, ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ارنالار تامساناتىنداي دارەجەگە جەتۋىنە سەنىڭ قوسقان ۇلەسىڭ ولشەۋسىز.
ءومىرىڭنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن اينالاڭنىڭ اماندىعىن تىلەپ جاتتىڭ. حالقىڭمەن باقۇلداسقاندا سوڭعى ءسوزىڭ «ريزامىن» بولىپتى. سەن اعايىن تۋىس, سۇيگەن جار, ەلىڭە رازى بولساڭ, ولار ساعان رازى. ءبارىمىز الاقانمەن قالقالاپ, جانتالاسا قورعاعان ءۇمىتتىڭ ءالسىز شىراعى جالپ ەتىپ ءسوندى. بىراق ونىڭ ساۋلەسى تالاي جۇرەكتە قالىپ قويدى, قايتا مازدايدى, بەيسەكە. شىراعىڭ سونبەسىن».
* * *
بۇل جۇلدىزداي جارقىراعان بەيسەن قۇرانبەك تۋرالى ماقالانىڭ باسى دا سوڭى دا ەمەس. بۇل جولدار – تالانتتى ءجۋرناليستىڭ تاعدىرىن تۇگەل قامتي الماسى دا انىق. ەستەلىك ايتقان, ايتار جانداردىڭ ءالى دە وكىنىشى مەن وكسىگى تارقاماعاندىقتان قازىرگە ارىپتەستەرى ايتار ءسوز سيپاتى وسىنداي بولارىن, بولمىسىڭدى ءبىر ماقالاعا سىيدىرا الماسىمىزدى سەزگەن دە ەدىك.
شىراعىڭ سونبەسىن!
الماتى
