قاي زاماندا دا قالىڭ جۇرتقا قامقور بولعان قازاق ابىزدارىنان قالعان ءسوز: «ەڭ الدىمەن ەلىمدى امان قىل دە. امان ەلدىڭ ازاماتى كوپ بولادى». وعان ءسوز بار ما. دەسەك تە, بۇگىندە قالاي؟ از با, كوپ پە؟ ويلانىپ قالاتىن شارۋا. دەسەك تە, مەيلى ول ازداۋ بولسىن, مەيلى كوپتەۋ بولسىن, قالاي بولعان كۇندە ارالارىندا سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ بار ەكەندىگىنە ەش كۇمانىم جوق. سەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ تاعدىرىمىزدا ءبىر قىزىق ۇقساستىق بار. ول سەگىزىنشى سىنىپتان كەيىن وقۋىن تاستاپ, الاتاۋدىڭ باۋرايىندا اققاينار اۋىلىندا سيىر قايىرىپ كەتسە, مەن دە سەگىزىنشى كلاستان كەيىن مەكتەپتى جايىنا قالدىرىپ, اڭىراقاي دالاسىندا قوي باعىپ كەتتىم. ءتامسىل بار عوي, ءبىر: «تاعدىر – ارقان بولسا, ءبىر ۇشى جاراتۋشىنىڭ, ءبىر ۇشى سەنىڭ قولىڭدا تۇرادى» دەگەن. ءومىرىڭنىڭ ءمانى – سول ارقاننىڭ قولىڭداعى ۇشىنان كوزى تىرىدە ايىرىلىپ قالماي العا جىلجي الۋىندا. سولاي ەتە العاندار عانا جاقسىلىققا, ار-ۇياتقا, ابىرويعا, جەڭىسكە اقىر سوڭىندا جاراتۋشىعا جاقىنداي تۇسەدى»...
سيىر قايىرىپ ءجۇرىپ ارقاننىڭ ءوز قولىنداعى ۇشىنان ايىرىلماعان سەرىك ۇمبەتوۆ كەيىن الماتى مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ اكىمى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءمينيسترى دارەجەسىنە جەتتى. قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى. ياعني مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. حالىقتىڭ قادىرىنە جەتۋدى قاپەرىنەن شىعارمايتىن قازاقتىڭ كىسىلىك كەلبەتىنە يە ازامات. سولاي بولماسا قازاقتىڭ قايراتكەر, ايتۋلى ازاماتى م.قۇل-مۇحاممەد وعان قاراتىپ:
ۇشىرعان الاتاۋدىڭ قىرانى ەدىڭ,
تامسانىپ ءبىر وزىڭە تۇرادى ەلىڭ.
جەتىسۋداي جانناتقا بيلىك قۇرعان,
اتادان ءالىپ ۇستاعان قۇلاگەرىم.
جاستىققا تيمەي ءجۇرىپ جار قۇلاعىڭ,
جوقتىڭ ءوزىن قيسىنمەن بار قىلاسىڭ.
جان تۇسىرمەي الدىنا دارا شاپقان
ءوزىڭسىڭ اسىل تەكتى ارعىماعىم.
سىباعاسىن تىرلىكتىڭ الىپ ءجۇرىپ,
قاناتىڭدى راحاتقا مالىپ ءجۇرىپ.
جۇزگە جەت, ءاز بابالار جولىمەنەن
تاعدىردىڭ بيىگىن تەك باعىندىرىپ, – دەپ ولەڭ جولدارىن ارناسا سول الگى قايسىبىرەۋلەرگە بىتە بەرمەيتىن قازاقى كىسىلىكتىڭ كەلبەتىنە ريزاشىلىعى شىعار. ازاماتتىڭ بەلگىسى – كىسىلىك كەلبەتىڭ ءتۇپ-تامىرى تەكتە عوي. سەرىگىمىز كىندىگىنەن تالاي ۇرپاق تاراپ, سونىسىمەن قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىندا زور ۇلەسى بار, ءبىر شەتى سوناۋ قىتايعا دەيىن جەتىپ جاتقان, كەزىندە ءامىر تەمىردىڭ تاپسىرماسىمەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەسكەرتكىش كۇمبەزىن تۇرعىزۋعا قولعابىس جاساعان تاريحي قاسيەتتى تۇلعا بايدىبەكتىڭ ءۇرىم-بۇتاعىنان عوي. ءسۇيىمباي مەن جامبىل سياقتى اسا اتاقتى اقىندار مەن ۇلتقا قورعان بولعان سۇرانشى, ساۋرىق, ناۋرىزباي سەكىلدى قاھارمانداردىڭ قانداسى ول. س.ۇمبەتوۆتىڭ قازاقى كىسىلىك كەلبەتىن ەجەلگى ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, ەرىك-جىگەر مەن ار-نامىستىڭ, ابىرويدىڭ بىرتۇتاسقان تامىرىنان, تاعىلىمنان ىزدەۋ ءلازىم. ونىڭ دالەلى سەكەڭنىڭ قىزمەت بولمەسىندەگى ۇستەلىنىڭ بەر جاعىندا جاڭاعى اتى اتالعان اتادان اسىپ تۋعانداردىڭ شاعىن مۇسىندەرى تۇراتىن قاز-قاتار. ول جامبىل وبلىسىن باسقارعان جىلدارى ءبىز اي سايىن دەرلىك كەزدەسىپ, ءبىر ۋىس قازاقتىڭ بۇتىندىگى تۋرالى كوپ اڭگىمەلەسەتىن ەدىك. ول سوندا ءيسى قازاققا تەڭدەي تيەسىلى قابانباي, بوگەنباي, رايىمبەك, يساتاي, ماحامبەت تاعى تاعىلارىنىڭ تاعدىرلارىن تاراتىپ ايتىپ وتىراتىن. «ابىلاي مەن كەنەسارىسىز نە بولاتىن ەدىك, كەگەن, نارىنقول, بالقاشتىڭ سولتۇستىك شىعىسى, الماتى, قورداي, مەركى, تاراز ءبىر جاعى قىرعىز, ءبىر جاعى سارتتاردىڭ باۋىرىندا قالاتىن ەدى عوي. سولاي ما؟ دەر ەدى, سەكەڭ. جانە ايتاتۇعىن: كوكتە قۇدىرەتتى جاراتۋشىنى, جەردە ۇلىلاردىڭ رۋحىن قاستەرلەۋدەن اسقان كىسىلىك جوق...».
مەن ونعا تارتا اۋدان, وبلىس باسشىلارىمەن سىرلاس, پىكىرلەس بولعان اداممىن. سولاردىڭ بەسەۋى وبلىس اكىمدەرى بولدى. امالبەك تىشانوۆ تارازدىڭ ەجەلگى اتىن قايتارىپ (ارينە ەلباسىنىڭ ماقۇلداۋىمەن) بەرە الۋىمەن, اسقار مىرزاحمەتوۆ تارازدى از ۋاقىتتا مۇلدە وزگەرتىپ, ەشكىمنىڭ قاپەرىنە كەلمەگەن تاريحي-رۋحاني ورتالىعىن, «داڭق» مۋزەيىن تۇرعىزىپ, اتاۋسىز وبلىستىق دراما تەاترعا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى اسقار توقپانوۆتىڭ, فيلارمونياعا ۇلى كومپوزيتور كەنەن ازەرباەۆ ەسىمىن الىپ بەرۋىمەن, سەرىك ۇمبەتوۆ قالانىڭ ورتالىعىنداعى «كۇن كوسەم» لەنيننىڭ ەسكەرتكىشىن الىپ تاستاپ, بايدىبەكتىڭ الىپ ەسكەرتكىشىن ورناتىپ كەتۋىمەن بۇقارانىڭ جادىندا قالدىرىپ كەتتى. سەكەڭنىڭ تاريحي تۇلعالارعا تاعزىم كىسىلىگى شىمكەنت پەن تالدىقورعانعا دەيىنگى ارالىقتاعى قويدىرعان قانشاما ەسكەرتكىشتەرمەن ەرەكشە ەسكەرىلەدى.
قازاقتىڭ كىسىلىك ءداستۇرى, «قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا» دەگەن ۇردىستەن الىستاپ كەتە الماس, ءسىرا. مەن سونى سەكەڭنەن كوپ كوردىم. جامبىل وبلىسىنا اكىم بولىپ جۇرگەنىندە قاراۋىنداعى كەيبىر لاۋازىم يەلەرىنىڭ تايازدىعىنا كوڭىل قالىپ, اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ: «وسىلار تىم قالتاڭ-سەلتەڭ عوي» دەسەم, ايتاتىنى: «قايتەسىڭ, جۇرە بەرسىن, بالا-شاعالارى بار عوي, كىسى بولىپ كەتەر...» كەيىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ بارعاندا الگىلەردىڭ ءبىرازى سوڭىنان بارىپ, قولتىعىنا تىعىلدى. جالپى س.ۇمبەتوۆتى كىمدەر جاعالامادى. سولاردىڭ ىشىندە, ارقيلى قىزمەتتە جۇرگەندەردى بىلاي قويعاندا, اقىن-جازۋشىلار دا از بولعان جوق. سەكەڭنىڭ جىل سايىن اتا-اناسىنىڭ رۋحىنا ارناپ داستارقان جاياتىنى بار. الماتى وبلىسىنا اكىم بولىپ جۇرگەندە كوزىم كوردى, تالاسا-تارماسا كەلىپ جاتاتىن. جارىسا ماقتاساتىن. وڭاشالاپ الىپ شىعىپ سويلەسىپ قالۋعا جانتالاساتىن. سونداعىلارى ارينە شارۋالارىن ايتىپ قالۋدىڭ اڭگىمەسى. ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز: س.ۇمبەتوۆ وبلىس اكىمى قىزمەتىنەن اۋىسقان سوڭ كۇنى كەشەگى ات-كوپىر ازاماتتار جىل سايىن ازايا ءتۇستى. نە وزگەردى, سوندا؟ قىزمەت پە؟ بولسا شە. ازاماتتىق, كىسىلىك قايدا؟! سوناۋ كەزدە جالباقتاپ تەلەفونعا مازا بەرمەيتىندەردىڭ سانى دا ازايا باستاعانى وتىرىك ەمەس. «لاۋازىم يەسى وعان اۋەل باستان دايىن ءجۇرۋى كەرەك», دەيدى سەكەڭ. – مۇسىلمانشىلىق كىمدە جوق, تىلدە بار دا, دىلدە جوقتى قازاق بەكەر ايتپاعان. ەگەر, يمان دەگەندى – كىسىلىك مادەنيەت دەسەك, قايتەسىڭ, ول ءبارىمىزدىڭ بولمىسىمىزدا بىردەي بولمايتىندىعىنان شىعار. وعان وكپەلەۋ ورىنسىز. اڭگىمە, وكىنىشتە. ول وكىنىش – ۇلتتىق مادەنيەتتەگى كىناراتتا. كىم قانداي قىزمەتتە, لاۋازىم يەسى مە, جۇمىسشى ما, كاسىپكەر مە, دارىگەر مە, مەيلى كىم بولسا دا ول – ادام! ءبارىنىڭ ءبىر مەزگىلدە قادىرىنە جەتۋ, سىيلاسقاندارىڭمەن اياعىنا دەيىن سودان ايىرىلمايتىن مادەنيەت كەرەك بىزگە قازىر.
سەكەڭ ءوزىنىڭ عۇمىر جولىنا ءجيى-ءجيى ورالىپ وتىرادى. سولاردىڭ ىشىندە «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋزىڭنان كەتپەيدى» دەگەن سىندى اڭگىمەلەرگە ۇيىرسەك. كراسنوگور سوۆحوز تەحنيكۋمىندا وقىعان جىلدارى قارا ناندى ءبولىپ جەپ, قارا سۋدى ءبولىپ ىشكەن كۋرستاستارىن ۇنەمى ەرەكشە سەزىممەن ەسكە الىپ وتىرادى. اتقا مىنگەن جىلدار, الىپ-ۇشقان ۋاقىت, تالاي كۇندەر سولارمەن كەزدەسۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. «اۋىلداسىڭ عوي, وسى تۇرسىنباي مامىتوۆتىڭ جاي-كۇيى قالاي؟ – دەگەن بىردە – جۋاس, جانى تازا, مەيىرىمى اسىپ-توگىلىپ تۇراتىن ازامات ەدى». ونى ءوزىم دە ءبىراز جىلدار كورمەگەن ەدىم. مال باعادى, بالا-شاعاسى كوپ دەپ ەستيتىنمىن. سونى ايتتىم. «كورسەڭ سوعان سالەم ايتشى. كەلىپ كەتسىن. كومەگىم كەرەك پە... قاجەتسىنسە, نەسيە الىپ بەرەر ەدىم, پايىزى ارزانىنان» – دەدى. بىردە, ايتەۋىر تۇرسىنبايدى كورىپ قالدىم. سەرىكتىڭ سالەمىن ايتتىم. «وبلىس اكىمىنە... – وزىنەن ءوزى جامان قىسىلدى. – راحمەتىمدى ايت. قايدا جۇرسە دە, امان ءجۇرسىن». سەكەڭە ايتقانىمدا, «اينالايىن-اي» دەپ قالدى. ءسويتىپ قانا قالعان جوق, اۋدان باسشىلارىنا جاعدايىنا قارايلاسىپ ءجۇرۋدى ەسكەرتكەنىن ەستىدىم, كەيىنىرەك.
قاراپايىم حالقىمىز بولماسا ءبىز كىمگە كەرەكپىز, كىممەن ءوسىپ-ونەمىز... سەكەڭنىڭ ۇستانىمى وسىنداي.
كىسىلىك كەلبەتتىڭ كەمەلدەنگەن كەزەڭى قالىڭ بۇقارانىڭ اراسىندا قالىپتاسار. ەل-جۇرتپەن ەتەنە ءجۇرۋ ەرەكشە مەكتەپ. وسىنداي عۇمىر سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان. جۇمىسشى, ۆەتتەحنيك, بولىمشە باسقارۋشىسى, شارۋاشىلىق ديرەكتورى, اۋدان, وبلىس اكىمى. باستان-اياق بۇقارانىڭ اراسى. سولاردىڭ اماندىعىن تىلەدى, سولاردىڭ جاعدايى دەپ قابىرعاسى قايىستى. ول الماتى وبلىسىنا اۋىسىپ كەتكەننەن كەيىن قايسىبىردە ماعان جولىعىپ تۇراتىن ارداقتى اقساقالداردىڭ ءبىرى – كوپ جىلدار اۋدان باسقارعان ارداگەر وتەۋلى دوسىبيەۆ كەلدى. قاريانىڭ قاباعى سالىڭقى ەكەن. – سەرىك باۋىرىمىز كوپ شارۋا تىندىرىپ ەدى-اۋ – دەدى سالعان جەردەن – جەر قاۋىپ قالعان حيميا ونەركاسىبىنىڭ ەڭسەسىن قايتا كوتەردى. بەرەكەسى قاشقان اۋىل شارۋاشىلىعىن مۇلدە ازىپ-توزۋدان امان الىپ شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىن قايتا قۇردى. قارجى تاپشىلىعى دەگەن جەلەۋمەن جابىلىپ قالعان مادەنيەت وشاقتارىن, باسقارمالارىن جەدەل ىسكە قوستى. كىشىلىگىن ايتساڭشى. كىسىلىگىن ايتساڭشى. وبال, ساۋاپ, توباسى قانداي.
ءيا, سەكەڭ وبلىستى باسقارعان 5 جىلدا قىرۋار شارۋانىڭ سۇرىنگەنىن سۇيەدى, قۇلاعانىن تۇرعىزدى. سولاردىڭ ىشىندە «امانگەلدى گازى»... جەرگىلىكتى جەردەگى كەيبىر جەلوكپەلەر س.ۇمبەتوۆتىڭ تىكەلەي ايتىپ جازعىزعان ءبىردى-ەكىلى ماقالالارىن كولدەنەڭدەتىپ, «امانگەلدى گازىنىڭ اشىلۋىنا ءوزى سەبەپ بولعانداي «ايدى اسپانعا شىعارىپ» اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدانىڭ كەبىن كيدى. سولاردىڭ دالباساسىنا جۇرت ءالى سەنىپ ءجۇر. س.ۇمبەتوۆتىڭ سول نىساندى اشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتى بىلاي قوعاندا پرەزيدەنتكە بىرنەشە جولى كىرىپ, ماسەلەنى شەشكەنىن, ياعني «امانگەلدى گازى» سەكەڭنەن قالعان «مۇرا» ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازانىڭ ايتقانى بار: «مارقۇم قاراتاي تۇرىسوۆ ەكەۋمىز «امانگەلدى گازىن» اشۋ ءۇشىن تالاي دوكەيدىڭ الدىنا بارىپ, تالاي تەر توككەنبىز. بىراق ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ عانا قولىنان كەلدى»...
رەتى كەلگەن ايتاتىنىم – سەكەڭنىڭ ۇلتتىق رۋحاني الەمىنە دەگەن كەز كەلگەن باسشىلىق قىزمەتتەگىلەردەن بايقالا قويمايتىن وزىندىك ونەگەلى كوزقاراسى. وبلىستا, ۇلى بابامىزعا قويىلعان رۋحاني ەسكەرتكىش – «جامبىل» ادەبي-كوپشىلىك, تانىمدىق جۋرنالىنىڭ سەكەڭسىز دۇنيەگە كەلۋى نەعايبىل ەدى. مەن باستادىم, ول قوستادى. 14 جىلدان بەرى جارىق كورىپ كەلە جاتىر. قازاقتىڭ ات بەلىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان, كورگەنى مەن كوكىرەگىنە تۇيگەنى كوپ, ۇلت ءۇشىن ۇلاعاتتى ىستەرگە جانى جاقىن, جايساڭ ازامات بەردىبەك ساپارباەۆقا بۇل ارينە قۇلاققاعىس.
الاتاۋدىڭ باۋىرىندا «اققاينار» دەگەن اۋىل جاتىر. سەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەن. بالا سەرىكتىڭ ءشوپ شاۋىپ, سيىر قايىرىپ وسكەن اتاقونىسى. بارلىق كوشەسى اسفالتتالعان. زاماناۋي سپورت كەشەنى, كوك-جاسىل ستاديونى, مەشىت, پارك, ءدارىحانا, بالاباقشا... ءبارى دە سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ تابان اقى, ماڭداي تەرى. ءوزىنىڭ 70 جاسىنا ءبىز جارىلا ايتقان جانە شاعىن ماقالاعا سىيعىزۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس مەملەكەتشىل پارمەنىمەن جاساعان قاي-قاي شارۋالارىمەن كەلىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعىنىڭ بيىگىندە قايدا جۇرسە دە قازاقى قالپىن ساقتاعان كىسىلىك كەلبەتى تۇر. بۇل مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, ەڭ باستى باقىتى. سونىڭ باياندى بولا بەرۋىنە تىلەكتەسپىز!
نەسىپبەك داۋتاي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
