چەحوۆتىڭ «سىبىزعىسىندا» ءبىر كەيىپكەر بار عوي. باقتاشى, سول باقتاشى كەشەتىن كۇي بار ەدى – قۇلازۋ كۇيى. ول ماڭايىنداعىنىڭ ءبارىن, اسپان مەن جەردى, كول مەن ءشولدى, تاس پەن گۇلدى, قۇس پەن قۇمىرسقانى – ءبارىن-ءبارىن اياۋشى ەدى. بۇرىنعى – جاستىق شاعىنداعى ءساتىن, بەينەسىن, كورىنىسىن, يدەياسىن تابا الماي الاسۇرۋشى ەدى. اۋىلعا بارعاندا, سول سەزىمدى كەشتىم.
قالاعا ورالعاندا, وسى جايلى دوس-جارانعا ايتتىم. قاسىرەت, دەدى ءبىرى. ءومىر عوي, دەدى ەندى ءبىرى. ال ءبىرى ءۇنسىز قالدى. كورشى وتىرعان ءبىر اعامىز سوزگە ارالاسا كەتتى. ءبارى ءبىتتى, دەدى. بۇرىن ءومىر قانداي ەدى, شىركىن! اسپان كوكپەڭبەك ەدى, دالا جاپ-جاسىل ەدى, سۋدىڭ ءدامىن ايتشى, بال تاتيتىن. قازىر نە, ءبارىنىڭ قوسپاسى بار, ءبارى ازعان, توزعان. ال بۇرىنعىنىڭ ادامدارى قانداي ەدى؟! ولار دا كەتىپ قالدى. قازىر ادامدار دا وزگەرگەن. ساتقىندار! ز ۇلىمدار! ءومىر عوي, دەدىك, ءبىز – كۇرسىنبەڭىز, اعا. سول كىسى دە چەحوۆتىڭ باقتاشىسىنا ۇقساپ كەتتى.
ءار ادام – ءوز زامانىمەن. ءوز ەستەلىگىندە ءومىر سۇرەدى. مەنىڭ قۇلازۋىم – بالالىق ءۇيىنىڭ بۇزىلىپ كەتكەندىگى جايلى. مەن ءوز ءومىرىمنىڭ جاڭا ءۇيىن تۇرعىزىپ جاتىرمىن. بالالارىمنىڭ ءۇيىن. ال كورشى ۇستەلدەگى كىسىنىڭ – ءومىر اتتى ءۇيى بۇزىلىپ كەتكەن. ءۇيدىڭ دە ەسىمى بولادى. ول سونىڭ ورنىن سيپاپ وتىر.
چەحوۆتىڭ سىبىزعىسى سىڭسىپ ەستىلەدى, الىستان-الىستان.
دەلەددا
جىراقتا تۇرعان جالعىز ءۇي, جالعىز ءۇيدى جالداعان جابىققان, باقىتسىز ايەل, جاسىل ورماننان ەستىلگەن سىبىزعىنىڭ سۇلۋ اۋەزى, جول بويىندا تۇرعان جارلى – زاعيپ, كەرەڭ تىلەنشى, اتقا جەڭىل البا-جۇلبا, جالاڭاياق بالا جانە كوپ وتكىنشى, جۇرگىنشى.
ءبىر قاراعاندا ءبىر-بىرىمەن ەشتەڭە بايلانىستىرماس وسى ساناۋلى كەيىپكەرلەردى سىبىزعى بايلاپ تۇرعانداي. ورماننىڭ تۇكپىرىنەن بىردە قىزدىڭ سىڭسۋىنداي, بىردە كەكتى جىگىتتىڭ ىزالى داۋىسىنداي, بەيباقتىڭ وكسىگىندەي, عاشىقتىڭ سىبىرىنداي بولىپ, سان قۇبىلىپ ەستىلەر سىبىزعىنىڭ سۇلۋ اۋەزى, سيقىرلى سازى ءبارىن ەلىتىپ, ءبارىن باۋرايدى. اركىم سىبىزعىدان ءوزىنىڭ جانىنىڭ جابىققان كۇيىن تىڭداعانداي بولادى, سىبىزعى تەك سونىڭ, جالعىز ءوزىنىڭ سىرىن ايتىپ جاتقانداي, جالعىز سونى عانا جۇباتىپ تۇرعانداي ەدى. جالعىز ادامعا ارنالعان كونتسەرت سەكىلدى, بەيمالىم ديريجەر سول ادامنىڭ ءومىر كىتابىن نوتا داپتەرى سەكىلدى الدىنا جايىپ, سونىڭ ىرعاعى, سونىڭ رەتىمەن زارلاپ تۇرعانداي ەدى.
كوشە بويلاپ كەلە جاتقاندا ءار بۇرىشتان كەزدەسەر كوپ قايىرشىعا قايىرىلا بەرمەس جۇرت, سول سىبىزعىنىڭ سىرىن, سونى تارتىپ تۇرعان جاننىڭ كىم ەكەنىن تىلەنشى بىلەردەي, سودان سۇرايدى. الاقانىنا اقشا سالادى. ءوزى زاعيپ, ءوزى كەرەڭ قايىرشى نە سىبىزعىنىڭ سازىن, نە ودان كەلىپ ول جايلى سۇراپ جاتقانداردىڭ جايىن دا ەستىمەيدى, بىلمەيدى. جالاڭاياق بالا بولسا, جۇگىرىپ كەلىپ قايىرشىنىڭ قالتاسىنان دەمبىل-دەمبىل تيىن الىپ كەتەدى.
ال سىبىزعى اۋەنى ءالسىن-ءالسىن جەتىپ, ەمىس-ەمىس ەستىلىپ, كەيدە قايتا كۇشەيىپ, ايتەۋىر ۇزدىكسىز ويناپ تۇر. ونى ورمان ىشىندە سايتان ويناپ وتىر, جالاڭاياق بالانىڭ باۋىرى.
گراتسيا دەلەددانىڭ (نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى) «سىبىزعىسىنىڭ» نە ايتقىسى كەلەتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن. سىبىزعىدان شىققان سيقىرلى اۋەزدى دە ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەستىگى سەكىلدى. ونى تەك تىڭداۋ كەرەك. ال اڭگىمەنى تەك سەزىنۋ كەرەك.
نەگە ەكەنىن, دۇنيەدەگىنىڭ ءبارىنىڭ ءمانى مەن سىرىن ءبىلىپ العىمىز كەلەدى عوي. تۇسىنىكسىز نارسە – ۇرەيلى, قورقىنىشتى. ءبىز ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز نەگە بىلمەۋىمىز كەرەك؟!. بالا كۇنىمىزدەن جۇمباقتى شەشە الماعاندى جەك كورەتىن ءبىر عادەت بار. قينالامىز. ءبىر ادامداردىڭ مىنەزىن, ويىن, ارەكەتىن تۇسىنە الماساق تا, ىزالانامىز. سول تۇسىنبەۋدى جەك كورگەندىك سول ادامدى دا جەك كورە باستاۋعا الىپ كەلەدى. كەيدە... جاي عانا سەزىنۋ كەرەك شىعار. كۇننىڭ ساۋلەسىن, سۋدىڭ سىلدىرىن, ادامداردىڭ سەبەپسىز ارەكەتتەرى بولاتىنىن. كەز كەلگەن ءسوز بەن ءىستىڭ ارتىندا جىمىسقى, جاسىرىن, ز ۇلىم, پايداكۇنەم, قياناتشىل وي تۇرا بەرمەيتىنىن. جاي عانا سەزىنۋ – قانداي عاجاپ سەزىم.
الىمقۇلوۆ
الىمقۇلوۆتىڭ ءتىلى قانداي-دى, ايازدى كۇنى ارقاڭنان شىققان تەردەي, دەگدىمەيدى. جاي سويلەمدەرى جاۋ قولىنداعى سەمسەردەي, قالاي سىلتەرىن بولجاپ بولمايسىڭ. توسىلتىپ, توقىراتىپ, ەندى بىردە تۇرا ۇمتىلادى. بۇل تۇستا, سەمسەردى كىساپىر ۇستايدى, مەنىكى – ساپى دەر مە ەدى ونىڭ مالكەسى؟!.
«تۇزدىكتەردىڭ ۇتىلىپ سويلەيتىن» ادەتىنە باسىپ, ءار قيىردان ءبىر شالىپ, ءار جورتاققا ءبىر سالىپ, كارى ارقاسى قوزىپ, دۇشپان باققانداي الگى ءۇش مەيماننىڭ اڭىسىن اڭدىپ ۇزاق جاتار ما ەدى ونىڭ مالكەسى؟..
جاپان تۇزدەگى جالعىز ءۇيدىڭ ءتۇتىنى دە ۇرلانىپ شىعادى. جاپانعا كىم قونار, جالعىزدىق كىم كەشەر, ونىڭ سىرى – قارا كۇيەلەش قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان ساپى مەن سىبىزعىدا. شەرلى قامىستىڭ توزىندىسىن «ۇزاق ومىردەن قالعان ءبىر بەلگى» دەر مە ەدى, وسى سىبىزعىنى كەسىپ العان كولدىڭ تابانىنا كەلىپ, تاعدىر كەشىپ جاتقانىنا تولقىماسا, تومسارماس ەدى تاكەننىڭ مالكەسى.
ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ كىسىلەردىڭ اۋىزىندا سوعىستان ورالعان سولداتتىڭ كەرزىسىن ۇرلاعان اعاشاياقتى جىگىتتىڭ ءانى بار بولاتىن:
«ەتىگىڭدى مەن الدىم, قورجىنىما ءام سالدىم, وتانىمدى قورعاعان, سولداتىمنان اينالدىم»...
سول سەكىلدى مالكە دە: «جانعا كىرىپتارلىعىم جوق, ساداعاڭ كەتەيىن كەڭەستىڭ زامانىنا ارقا سۇيەپ, ءوز قىزىعىممەن ءوزىم بوپ ءجۇرمىن» دەيدى. جورتۋىلشىلاردىڭ ءجون سۇراسقانىمەن, ەسىم سۇراسپايتىنىنا باققاندا, بۇل ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى قايدان ءبىلسىن دەپ تە ويلارسىز...
الىمقۇلوۆتىڭ سىبىزعىسى – باقتاشىنىڭ سىبىزعىسى ەمەس, جالپى قوي باققان قارا قازاقتىڭ قۋراي قۇشاقتاعانى نەكەن-ساياق. بۇل سىبىزعى – سىبايلاستاردىڭ سىر تارتىسقان, بەلگى بەرىسكەن قۇرالى بولىپ تۇر. مالكە – كوپ باۋكەسپەنىڭ ءبىرى ەمەس, سونى ونەر دەڭگەيىنە كوتەرگەن, «ساحارا – ۇزىن دا, سىبىزعى – قىسقا» دەگەندەي, سالدىعى – سالاقۇلاش, باتىرلىعى – باسىنا سور, قاراقشىلىعىنان قارا ءتۇن تارتىنار, ونەرپازدىعى – ولكەنىڭ شاتتىعى بولعان ەرەكشە وبراز. مۇنشا ونەردى جيعاندا نەگە يمان جىيا المادى ەكەن دەگەن دە وي تۋادى. «جەتى يمانسىز» اتانعانداردىڭ جايىن ايتقاندا بارىپ, ونىڭ بۇل مىنەزى – ءوزى ارقا سۇيەيتىن قوعامعا دەگەن ىشكى قارسىلىقتان ەكەنىن اڭعاراسىز. تۇزدەگى ۇنسىزدەر سىبىزعى ارقىلى ۇعىسادى ەكەن. ولاردىڭ سىرى سول سىبىزعىعا عانا ءمالىم. ونىڭ ءتىلىن تۇسىنەر تاعى دا وزدەرى.
P.S: وسى ءۇش سىبىزعىدان دا رۋمي سىبىزعىسىنىڭ زارلى ءۇنى ەستىلەدى...
