ءيا, 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىندەگى كەڭك-كەڭك كۇلكىنى ايتىپ وتىرمىز. الايدا بۇل كۇلكى قۇبىلىس قۇرمانبەكتىڭ «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجان بولىپ كۇلگەن ايگىلى كۇلكىسى ەمەس, كوبىنە ايتىلا بەرمەيتىن, كۇلكىسى تۇگىلى سول كۇلكىنى كۇلگەن ونەرپازدىڭ ەسىمى جىلىمىقتان كەيىن عانا جايلاپ ەستىلە باستاعان جارناماسى از جۇمباق كۇلكى.
بۇل كۇلكى سول ۇلكەن تەاترداعى سالتاناتتى كەشتى اشقان ۇلتتىق بوياۋى قانىق, مىسقىل, ءاجۋادان ادا قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان اقجارقىن العاشقى كۇلكىسى بولاتىن.
دەمەك, اتىشۋلى ونكۇندىكتە قازەكەم قارقىلداپ تۇرىپ, ماسكەۋ تورىندە ەكى مارتە كۇلگەن بولىپ تۇر عوي. سول قوس كۇلكى عاسىرلار بويى ەزگىدە كەلگەن ەلدىڭ ەزۋىندەگى ىزا-كەك, باسقىنشىعا شەككەن ءدوڭايباتتان كەم سوقپاسا كەرەك. شىن مانىندە, بۇل وقيعانى بۇگىن عانا دۇرىلدەپ ايتىپ وتىرعانىمىز بولماسا, كۇنى كەشەگە دەيىن قابىرعامىز قاقساپ, سىبىرلاپ ايتۋدىڭ ءوزى مۇڭ ەدى...
* * *
ءساندى ساحنانى سىرنايىمەن ساندەپ, ساق-ساق كۇلگەن كەيىپكەرىمىز اتاقتى اقىن تايجان-تۇعىن. اقىن تايجان, كەشەگى سال-سەرىلەردىڭ سوڭعى سارقىتى, اتاقتى ۇكىلى ىبىرايدىڭ جيەنى, جازىقسىز جالا جابىلىپ, وتىز جەتىنىڭ ويرانىندا وققا ۇشقان سەرى تايجان! كەراعار ساياسات نەبىر اسىلداردىڭ ارمانىن كوكتەي سولدىرعان جوق پا؟.. سول قاندى ءتىزىمنىڭ ىشىندە ارقانىڭ اتاقتى تايجان اقىنى دا كوگەندەلىپ كەتە بارىپتى.
زوبالاڭ الگى ساحناداعى ساق-ساق كۇلكىدەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ باستالادى. ساحنانىڭ تۇلپارى, ساياساتتىڭ قۇربانى تايجان اقىننىڭ ونەرىن مۇرتتى كوسەمنىڭ ءوزى باعالاي وتىرىپ, كەيىن اتۋ جازاسىنا كەسۋىن ەش اقىلعا سىيعىزا المايسىز...
* * *
جىر الىبى جامبىل باستاعان ءۇش جۇزگە تارتا كىلەڭ مىقتى جيىلىپ كەلگەن قوناقكادەدە اۋىلدىڭ التى اۋىزىن اقيىق اقىنداردىڭ ىشىنەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ اقىن تايجاندى تاڭداۋى كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. سىرنايىن قۇلاشتاپ, انگە باسقان تايجان اقىن, سول ونكۇندىكتىڭ شىمىلدىعىن ءتۇرىپ بولىپ: – ءانىم بار «ساق-ساق» دەگەن باعا جەتپەس, ايگىلى «گاككۋ» انگە بولار تەڭدەس. ماسكەۋدە ونكۇندىكتە ساحنا اشىپ, قۇرداس كوسەم ستالينمەن بولدىم دامدەس, – دەپ اياقتاپتى.
ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان كيەلى ۇلىتاۋدىڭ قىرانى, تالانتى تالايعا ازىق بولعان تايجان قالماعانبەت ۇلىنىڭ ءومىرى ونەگەگە تولى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اتاقتى كەنەكەڭ, كەنەن ءازىرباي ۇلىنىڭ ءوزى «تايجان – اقىندار اراسىنداعى تاماشا تالانت يەسى. وزىنە ساي دومبىراسى, گارمونى مەن قوبىزى دا قوسا سويلەيتىن. ءانى مەن اۋەنى ەرەكشە ەدى. اعىپ ايتاتىن, توگىپ سويلەيتىن» دەپ باعا بەرگەن ءبىرتۋار دارىنعا قازاق بالاسى قارىزدار بولساق كەرەك.
تايجاننىڭ ونەرى تالاپايعا تۇسكەن تار كەزەڭدى اڭگىمەلەۋدىڭ ءوزى اۋىر. اقىن تۋرالى جازبا دەرەكتەرگە ۇڭىلگەندە ونىڭ قارساقپاي كەنتىندەگى تۇرمەدە قابىرعاعا جازىپ قالدىرعان ولەڭدەرىن كەيىن سول بولمەگە قامالعان تاعى ءبىر تۋىسى جازىپ الىپ, ءوزى تۇرمەدەن بوساعاسىن جينالعان جۇرت ورتاسىندا الگى ولەڭدەردى وقىپ وتىرعاندا بىرەۋ قولىنان ج ۇلىپ الىپ, وتقا سالىپ جىبەرگەنىن بىلەسىز. بىلەسىز دە تار قاپاسقا تاڭىلعان تالانت تاعدىرىنا كەشىرىم سۇراي كەمسەڭدەيسىز... كەلمەسكە كەتكەن ونەر كيەسىن ىزدەپ بوزدايسىز...
تايجان فەنومەنى تۋرالى العاش 1972 جىلى جاس تالاپكەر فيلولوگ شامقان راحمەتوۆ ديپلومدىق جۇمىس قورعاپتى. بىرەگەي تۇلعانىڭ كوپ مۇراسى كەرى كەتكەن كەسىر قوعامنىڭ كەسەلىنەن كەلەشەككە كەڭىنەن ناسيحاتتالماي كەلدى. جالپى ءداستۇرلى ءان ونەرىنە قوسار تايجان مەكتەبىنىڭ تابارىگى تاۋداي. ونى سوناۋ سىر بويىنان بەرى قاراي جالعاسقان تايجان اقىننىڭ شاكىرتتەرى نارتاي بەكەجانوۆتار باستاعان ۇلكەن ونەرپازدار لەگى جالعاپ اكەلدى. «ارقادان سىر ەلىنە ەسكەرتكىش دەپ, ءانىمدى مەن نارتايعا تاستاپ كەتتىم», دەپ باتاسىن بەرگەن اتاقتى نارتاي بەكەجان ۇلى تايجاننىڭ ءتول شاكىرتى. كەيىننەن ۇستازى تۋرالى, نارتاي ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «تايجان مەنىڭ ۇستازىم, ونى مەن ءومىر بويى ماقتان تۇتام, ونىڭ اندەرى كەڭ قۇلاشتى, كەربەز, نازىك ليريكالىق, تەرەڭ سىرلى, شىرايلى شىعارمالار. داۋىسى قۇلاققا قونىمدى, اۋەنى اسەرلى دە ءمولدىر, ءۇنى اسقاق, تىڭداۋشىلارىن ءاردايىم ءسۇيسىندىرىپ وتىرادى, ول مەنىڭ ءپىرىم», دەپ اتاپ وتەدى. بۇل شاكىرتتىڭ ۇستازعا ارناعان شىنايى ءىلتيپاتى ەدى.
تايجان ايتقان ولەڭ-جىرلار كوبىنەسە اۋىزەكى تارالعان. تەك كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «ساق-ساق كۇلسىن سىرنايىم» اتتى جيناعى, كەيىننەن «اقىن تايجان» اتتى كىتابى شىقتى. ودان بەرىدە تايجان اقىننىڭ ون ءبىر ءانىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ, «التىن كەسە» دەگەن جيناق شىعارعان, تايجان مۇراسىن تۇبەگەيلى زەردەلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ جەزتاڭداي ءانشىسى, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ءتول شاكىرتى – عالىم مۇحامەدين. ۇستازى جۇسەكەڭ شاكىرتىنىڭ قولىنا جولدامانى تابىستاپ تۇرىپ: «عالىم, اينالايىن, مەن ساعان ارقانىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ اندەرىن قال-قادىرىمشە ۇيرەتتىم. ەندى ساعان ايتارىم, ەل ىشىندە ءالى دە تالاي ءانشى سازگەرلەردىڭ اتتارى اتالماي, ايتىلعان جاعدايدىڭ وزىندە, كەڭىنەن قامتىلماي جاتقانى قانشاما. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ۇلىتاۋلىق ساڭلاق ءانشى-سازگەر, كەشەگى ۇكىلى ىبىرايدىڭ تۋعان جيەنى – اقىن تايجان. ول كىسىنىڭ اندەرى ۇمىتىلۋى مۇمكىن ەمەس, ەلگە بارعان سوڭ تايجەكەڭنىڭ اندەرىن جيناپ جارىققا شىعار», دەپ اماناتتاپتى. ءبىز بۇگىندە سول عالەكەڭدەر تايجان شاكىرتتەرىنىڭ سوڭى بولماسا ەكەن دەپ تىلەيمىز. جوعارىدا اتاپ كەتكەن «التىن كەسە» جيناعىنداعى ەسكى اندەردى نوتاسىمەن بىرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى جارىققا شىعارىپ, رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنان باستاپ, كوللەدجدەرگە تاراتۋدى قولعا الۋ كەرەك.
تايجان اقىننىڭ مەكتەبىن توقىراتپاۋ – ءبىزدىڭ مىندەت. ءبىر ءوزى ءبىر تەاتر ونەر ساڭلاعىنىڭ سان قىرلى تالانتى جاڭا ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەكەنىن استە ەسىمىزدەن شىعارماعانىمىز ءجون.
تايجاننىڭ اندەرى جيناقتالعان ۇنتاباقتاردى ءۇيدى-ۇيگە تاراتىپ شىقساق تا ارتىقتىق ەتپەيدى. سەبەبى ول اندەردە قازاقتىڭ قاتپار-قاتپار قازىنا تاريحىنان بولەك, قايماعى بۇزىلماعان قۇنارلى ءتىلى, سەزىم سيمفونياسى, باي مادەني مۇراسى مەنمۇڭدالايدى.
