كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
جاڭا زامانداعى زەرتتەۋشىلەر لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ «مونا ليزاسىندا» وتىز قابات بوياۋدىڭ بار ەكەنىن ايتۋدا. وتىز قابات بوياۋ – وتىز قاتپار ماعىنا. ول ءبىر ءتۇستى, ءبىر ماعىنالى دۇنيە ەمەس. كەيدە ءتىپتى دجوكوندا باسقا سۋرەتتىڭ ۇستىنە سالىنعان دەگەن دە پىكىر بار. سيمۆول-وبرازدى بىرجاقتى تۇسىنە المايتىنىمىزدىڭ دا, تۇسىنۋگە بولمايتىنىنىڭ دالەلى وسىندا سياقتى.
ماسەلەن, بايعۇس ءنارتسيستى الايىق. جانىنان بەزىپ ىڭكار بولعان جاڭعىرىق قىزدىڭ سەزىمىن تارك ەتىپ, كەك الۋشى نەميزيدانىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, سۋدان كورگەن ءوز بەينەسىنە ىنتىق بوپ, ىرىقتان ايىرىلادى. وسىنى كلاسسيكالىق تۇسىنىك وزىمشىلدىكتىڭ, ءوزىن عانا ءسۇيۋدىڭ سيمۆولى رەتىندە كورسەتەدى. شىن مانىندە سولاي ما؟
بۇل اڭىزدىڭ سان نۇسقاسى, الۋان ءتاپسىرى بار. وۆيديدەن ء(بىر نۇسقا) وسى اڭىزدى وقىعاندا, ويعا بىردەن كەلەتىنى – تاڭداۋ ەركى, نارتسيستە تاڭداۋ ەركىنىڭ بولماعاندىعى. وي-ساناسى تولىق قالىپتاسپاعان, سەزىمى ءالى جەتىلمەگەن ون بەسكە شىققان بوزبالانى قالاي جازعىرۋعا, جازالاۋعا بولادى؟ ول نەگە وزگەنىڭ سەزىمى ءۇشىن جازالانۋى كەرەك؟ ءارى-بەرىدەن سوڭ ول نەگە جاڭعىرىقتى ءسۇيۋى كەرەك؟ ءماجنۇننىڭ سەزىمى ءۇشىن ءلايلى ايىپتى ما؟
وۆيدي ايناسىنا – نارتسيسس قاراعان سۋعا ءبىز دە قاراساق نە كورەمىز؟ مەن ءۇشىن نارتسيسس – تاكاپپارلىق پەن ءوزىن عانا ءسۇيۋدىڭ سيمۆولى ەمەس, ەركىنەن تىس (مەيلى دۋا مەن سيقىر, مەيلى يدەولوگيا ارقىلى) ءوزىن سۇيۋگە ماجبۇرلەنگەن بەيباق. بىرەۋدى وزىڭە نەمەسە بەلگىلى ءبىر يدەياعا, قۇندىلىققا كۇشپەن عاشىق ەتۋگە بولا ما دەگەن سۇراق بولسا, جوق دەر ەدىك. ونى ءتىپتى ماحاببات يدەياسىن مانسۇقتاۋشى يدەيا كەيپىندە تانىر ەدىك. وندا نەگە ءنارتسيستى ءوزىن سۇيۋگە ءماجبۇر ەتىپ, كەيىن ونى «ول ءوزىن ءسۇيدى» دەپ ايىپتايمىز؟
شەكسپير ايناسى
نارتسيسس بەينەسىندە ەرىكسىز ءوزىن سۇيۋگە ءماجبۇر بولعان وبرازدى تانىساق, ءوزىن ءوزى ەرىكسىز جەك كورۋگە ءماجبۇر بولعان مۇڭلىقتى كاليبان بەينەسىنەن كورەر ەدىك.
«داۋىل» («بۋريا») – شەكسپيردىڭ سوڭعى شىعارماسى. كاليبان بەينەسىنەن اركىم قيلى سيمۆول, قيعاش ويلاردى, ءتۇرلى قيسىندى كورەدى. ال مەن ءوزىن ەرىكسىز جەك كورۋگە ءماجۇر بولعان بەيشارانى كورەمىن.
ميلاننان قۋىلىپ, كاليباننىڭ ارالىنا تاپ بولعان دۋاگوي پروسپەرا مەن ونىڭ بالدىرعان قىزى, كەيىن كەلىپ ولارعا قوسىلعان پاتشا اۋلەتىنىڭ بار قايماعى كاليباندى بىردەن قۇبىجىق دەپ شەشەدى. ادامنان ازعان با, بالىق پا, ايتەۋىر قۇبىجىق. ونى قۇلعا اينالدىرادى.
ال ولار كەلگەنشە, كاليبان ارالىنا – ونىڭ عاجايىپ الەمىنە ەنگەنشە كاليبان سۇلۋلىق پەن ۇسقىنسىزدىق, ازاتتىق پەن قۇلدىق, بايلىق پەن كەدەيلىك, جاقسىلىق پەن جاماندىق جايلى بىلگەن دە جوق ەدى. سول ارالداعى بۇجىر-بۇجىر قارا تاس تا, قيسىق وسكەن قاراعاش تا, جىبىرلاعان قۇرت پەن قوڭىز دا, ءتىپتى تەڭىزدەگى دۇلەي داۋىل دا وسى كەلىمسەكتەر الىپ كەلگەن كاتەگوريالاردان بەيحابار ەدى. ولار ءوز الەمىندە سۇلۋ ەدى. ولار دا, كاليبان دا ءتىپتى ءوزىن سۇلۋمىن با, ۇسقىنسىزبىن با, اداممىن با, قۇبىجىقپىن با دەپ تە ويلاعان جوق.
كەلىمسەكتەر كاليباندى قۇبىجىق دەپ اتاۋ ارقىلى ونى قۇبىجىق ەكەنىنە سەندىردى. كاليبان اۋەلى ءوزى تاڭىلعان قۇلدىقتى, كەيىن ءوزىنىڭ بولمىسىن, تابيعاتىن, قۇندىلىقتارىن جەك كورە باستادى. ول ءوز قۇندىلىقتارىن جيىستىرىپ, وزگەلەردىڭ قۇندىلىقتارىن ءسۇيدى.
شەكسپير ايناسى – جان دۇنيەسىن ساتقىندىق پەن ز ۇلىمدىق بيلەگەندەردىڭ كاليبان بەينەسىنەن ءوزىن كورۋى. ولاردىڭ جان دۇنيەسى – كاليبان. بىراق ولار ونى وزدەرىنىڭ جان دۇنيەسى دەپ ەمەس, كاليباننىڭ ياعني باسقانىڭ جان دۇنيەسى دەپ تانۋعا بەيىل. سەبەبى بۇل جەڭىل. سونىڭ ءبارىن وزىنە العان, وزىنە كوشىرگەن كاليباننىڭ ءوزىن قۇبىجىق دەپ تانۋدان باسقا شاراسى دا جوق ەدى.
ءبىز كەيدە وزگەلەرگە ەكى مىسالداعىداي ءوز كوزقاراسىمىزدى, پىكىرىمىزدى, بولمىسىمىزدى تاڭۋ, ارتۋ ارقىلى ولاردى ءوزىن نە شەكسىز سۇيۋگە, نە شەكتەن شىعا جەككورۋىنە الىپ كەلەمىز دە, كەيىن تاڭ بولامىز.
مۇقانوۆ ايناسى
بوتاگوزدىڭ اينا الدىندا ءوز كوركىن ءوزى قىزىقتاپ وتىرعان ءساتى, ءبىر قاراعاندا, رومانعا ليريكالىق كوڭىل كۇي بەرەتىن جاي عانا كىرىسپە رەتىندە كورىنۋى مۇمكىن, بىراق, بۇنىڭ باسقاشا ءبىر ءمانى بار سەكىلدى.
اينا الدىندا وتىرعان بوتاگوز بىرەسە تەڭىزدەي تولقىعان كولگە, بىرەسە نايزاداي شانشىلعان وقجەتپەسكە قارايدى. جانە اعاسى سىيلاعان جىبەك لەنتالاردى شاشىنا ءبىر-بىرلەپ تاعادى. تاعا وتىرىپ بىلاي دەيدى: «مىناۋ, – دەدى, ول جاسىل لەنتانى سۋىرىپ اپ, – قاراعاي! مىناۋ, – دەدى, ول اق لەنتانى سۋىرىپ اپ, – قايىڭ! مىناۋ, – دەدى, ول سارى لەنتانى سۋىرىپ اپ, – قايىڭنىڭ جاپىراعى! مىناۋ, – دەدى, ول قىزىل لەنتانى سۋىرىپ اپ, – تەرەكتىڭ جاپىراعى! مىناۋ, – دەدى, ول كوك لەنتانى سۋىرىپ اپ, – تەرەكتىڭ ءوزى! مىناۋ, – دەدى, ول سۇر لەنتانى سۋىرىپ اپ, – تاۋدىڭ تاسى!».
ءتۇس پاليتراسى – وي پاليتراسى سەكىلدى قۇبىلىپ, وقىرمانعا وزگەشە اسەر سىيلايدى, بوتاگوزدىڭ جانىندا تۇرعانداي, سول ءساتتى بىرگە كەشكەندەي سۇلۋ سەزىمگە بولەيدى. وسى كورىنىستى جازۋشى مۇقانوۆتىڭ اقىندىق كوزقاراسى, ليريكالىق شەگىنىسى رەتىندە قاراۋعا دا بولار ەدى, ەگەر روماننىڭ باسىنداعى مىنا ءبىر ءسوز بولماسا: «كۇزدى كۇنى قايىڭنىڭ جاپىراعى سارعايادى, تەرەكتىكى قىزارادى, جاسىل ءتۇسىن وزگەرتپەيتىن قاراعاي عانا». وسى ءبىر بايقالا بەرمەس دەتالدار روماندى وقۋ بارىسىندا بوياۋى قانىعىپ, انىق ءبىر ماعىنا الا باستايتىنداي. مۇنىڭ ءبارى ءبىر بوتاگوزدىڭ شاشىنا تاعىلاتىن لەنتالار عانا ەمەس, باسىنان وتكەرەتىن يدەيالار, كەزەڭدەر, وقيعالار, تاپ كۇرەسى, تاپ كۇرەسىنە تاڭىلعان تۇستەر. ولاي بولماۋى دا مۇمكىن, بۇل ءبىزدىڭ عانا پىكىرىمىز.
ءبىز وسى رەتتە مۇقانوۆ ايناسىنا قاراعاندا نە كورەمىز؟ مۇقانوۆ «كۇزى» – رەۆوليۋتسيا (اقپان, قازان) بولسا, ماڭگى وزگەرمەس قاراعاي, قاراعايدىڭ جاسىل ءتۇسى – حالىق, حالىقتىڭ ولمەس رۋحى, كوك تەرەك – كوك وسكىن, ءار زاماندا ومىرگە كەلەر جاس تولقىن – امانتاي, بوتاگوز, اسقار, كۋزنەتسوۆ, قىزىل ءتۇس – ولاردىڭ يدەيالىق مۇراگەرلەرى, اق قايىڭ – يتباي مەن كۋلاكوۆتار, سارى ءتۇس – ولاردىڭ يدەيالىق مۇراگەرلەرى, سۇر ءتۇس – جات سانالعاندار.
ەندى وسى روماننىڭ يدەولوگيالىق بوياۋىن شايىپ تاستاساق, ءوز ءومىرى, ءوز ماقسات-ارمانى, ءوز باقىتتارى ءۇشىن كۇرەسكەن وبرازدار عانا قالادى. ال مۇقانوۆ ايناسىنان جۇمباق جالاۋ عانا كورىنەدى.
