ەلباسى • 05 ماۋسىم، 2020

داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان شارالار ءتيىمدى مە؟

59 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسى ءوتتى.

 

«سامۇرىق-قازىنا» وتاندىق وندىرىسكە قۋاتتى قولداۋ كورسەتتى

كەڭەستە «سامۇرىق-قازىنا» اك­تسيو­نەرلىك قوعامىنىڭ قازىرگى قىز­مەتى، شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى قولداۋ بويىنشا قابىل­دانىپ جاتقان شارالار، سونداي-اق كەڭەستىڭ وتكەن وتىرىسىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى قارالدى. جيىندا ءسوز باستاعان ەلباسى «سامۇرىق-قازىنا» قورى ەل دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. «بيىل ءبىز اۋىر سىناقتارعا تاپ بولدىق. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىسقا اكەپ سوقتى. الەمدىك ەكونوميكا مەن ساۋدا ءوسىمى توقتادى. بۇل فاكتورلاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وسى ورايدا قالىپتاسقان كۇردەلى احۋالعا تەز بەيىمدەلۋگە جانە داعدارىستى ەڭسەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن ەكونوميكانىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىن ايقىنداۋىمىز ءتيىس. ءساۋىر ايىندا ءبىز داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەكونوميكامىزدى قالاي كوتەرۋ كەرەك ەكەنىن تالقىلادىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ناقتى شارالار جونىندە مالىمدەمە جاسادى. ۇكىمەت ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارىن بەكىتتى. بۇل شارالار دەر كەزىندە قابىلداندى جانە قازىرگى احۋالعا ساي ورىندالىپ جاتىر.

ەكونوميكامىزدى ءارى قاراي دامىتۋدا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى باستى ءرول اتقارادى. قازاقستاننىڭ بارلىق نەگىزگى كومپانيالارى وسى قوردىڭ قۇرامىنا كىرەدى. قور كومپانيالارىنىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى 28 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل – ءىجو-ءنىڭ 40%-ى. مۇندا 300 مىڭ قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. قيىندىقتارعا قاراماستان كومپانيالاردىڭ ءبارى جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر. وتكەن جىلعى قور كورسەتكىشتەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بيىل رەزەرۆ قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن بايقاپ وتىرمىز. ەندى كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت»، دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

كەڭەس وتىرىسىندا قوردىڭ قازىرگى جۇمىسى مەن جاڭا باستامالارى، وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءىس-شارالارى، تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋى جان-جاقتى قارالدى. اتالعان ماسەلەلەر جونىندە الدىمەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق-نىڭ باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ بايانداما جاسادى. «الەمدىك ەكونوميكادا ورىن العان رەتسەسسيا مەن قاۋىپتى ىندەتتىڭ كەڭىنەن تارالۋى قورعا كىرەتىن كومپانيالاردىڭ اعىمداعى جۇمىسىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. وسىعان وراي كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارالار قابىلدانىپ، ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. Covid-19 پاندەمياسى، مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى، ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋى تەرىس اسەرىن تيگىزدى. قوردىڭ تازا كىرىسى بيىل 1،2 ترلن-نان 167 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەندەمەك. ەڭ كوبى «قازمۇنايگاز» 80%-عا دەيىن كىرىسىن جوعالتادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. اۋە جانە تەمىر جولدارىنىڭ جولاۋ­شىلار اينالىمى كولەمى 40%-عا دەيىن ازايماق. وسىعان بايلانىستى بىرقاتار شارالار قولعا الىندى. قارجى رەزەرۆى قۇرىلدى، 8 ملرد سىرتقى قارىز وتەلدى. قازىرگى جاعدايدا كومپانيانىڭ كۇردەلى وپەراتسيالىق شىعىندارىن 429 ملرد تەڭگەگە وڭتايلاندىردىق. مۇنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر قارجى رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ەنەرگەتيكا، مۇناي-گاز، ۋران، تەلەكوممۋنيكاتسيا، پوشتا جانە باسقا دا سالالار كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن، وندىرىستىك پەرسونالدى قىسقارتۋسىز ساقتاۋدى جانە قىزمەتكەرلەرگە جالاقىنى ۋاقتىلى تولەۋدى قامتاماسىز ەتەدى»، – دەدى ا.ەسىموۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق ەكونوميكانى جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بىرىنشىدەن، ساتىپ الۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قولعا الىندى. بۇل – ءبىر كوزدەن اشىق تەندەرگە ءوتۋ. وسى ۋاقىت ىشىندە قور ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ كولەمىن 5 ەسەگە تومەندەتىپ جانە اشىق تەندەرلەردىڭ كولەمىن 5،5 ەسەگە ارتتىرىپتى. مۇنداي قادامدار 376 ملرد تەڭگەنى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. كەلەسى باعىت حولدينگ ىشىندەگى ساتىپ الۋدى وڭتايلاندىرۋ بولدى. بۇرىن حولدينگ ىشىندە 4،5 مىڭ پوزيتسيا بولسا، ول 21 ەسە تومەندەگەن. ال ساتىپ الۋ كولەمى اقشالاي 1،9 ترلن بولسا، قازىر – 0،5 ترلن تەڭگە. بۇل باسەكەلى ورتاعا 819 ملرد تەڭگە بەرۋگە جاعداي تۋعىزدى. مۇنداي ساتىپ الۋلارعا 17 مىڭ بيزنەس سۋبەكتىسى قول جەتكىزدى جانە قور كومپانيالارى 52 ملرد تەڭگە ۇنەمدەدى.

ەكىنشىدەن، «سامۇرىق-قازىنا» وسى جىلدى قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جىلى دەپ جاريالاپ، بىرقاتار شارالاردى ناقتىلاعان. ولاردىڭ ءبىرى وفف-تەيك كەلىسىمشارت مەحانيزمى مەن يمپورتتى الماستىراتىن ءونىم تاپسىرىسىنا كەپىلدىك بەرۋ قۇرالى بولدى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ ەلدە وندىرىلمەيتىن، بىراق كومپانيالار ءۇشىن قاجەت تاۋارلارعا تالداۋ جاسالىپ، ءبىراز جۇمىس اتقارىلعان. قور «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قاراستىردى. ەندى ەكەۋى بىرگە 3-5 جىلعا ۇزاقمەرزىمدى وفف-تەيك كەلىسىمشارت جاساسپاق. جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا كولەمى 218 ملرد تەڭگەنى قۇراپ، 2 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلماق.

بيىل نازاردا بولاتىن ءۇشىنشى باعىت – جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى قولداۋ. بۇگىنگى تاڭدا قورعا قاراستى كەيبىر كومپانيالار كۇردەلى قارجىلىق جاعدايعا بايلانىستى تاپسىرىس بەرگەن قاجەتتى تاۋارلارىنىڭ قۇنىن تولەي الماي وتىر. سوندىقتان «سامۇرىق-قازىنا» پورتفەلدىك كومپانيالارعا 50 ملرد تەڭگە ءبولدى. ال ول كومپانيالارعا تاۋاردى ءوزىمىزدىڭ كاسىپورىندار جەتكىزىپ بەرەدى ەكەن. بىراق قور پورتفەلدىك كومپانيالارىنا قارجىنى قايتارىمدى نەگىزدە بەرگەن.

سونىمەن قاتار ا.ەسىموۆ بىرقاتار ءىرى كومپانيالاردىڭ احۋالىنا توقتالىپ، ينۆەستيتسيالىق باعىتتاعى جۇمىستاردى دا ءسوز ەتتى. «كوروناۆيرۋسقا، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە قاتىستى جاعداي كەيبىر مۇمكىندىكتەردى انىقتادى. ىقشامدى ءارى ءتيىمدى اپپاراتتاردى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا باسقارۋ دەڭگەيىن 6-دان 3-كە دەيىن قىسقارتۋ ارقىلى بارلىق كومپانيانىڭ ۇيىمداستىرۋ قۇرىلىمدارى قايتا قارالدى. باسقارۋشى ديرەكتورلار سانى 89-دان 44-كە دەيىن ەكى ەسەگە قىسقاردى. دەپارتامەنت ديرەكتورلارى 308-دەن 255-كە دەيىن، ال ءبولىم باسشىلارى 259-دان 65-كە دەيىن قىسقارتىلدى. قازىر «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىندا ءتيىمسىز شىعىستاردى وڭتايلاندىرۋ جانە قىسقارتۋ بويىنشا كوپ جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ۇقساس كومپانيالاردىڭ وڭ تاجىريبەسى زەردەلەنۋدە. كومپانيا باسشىلىعى كەيبىر اكتيۆتەردى قوردىڭ كورپوراتيۆتىك ورتالىعىنا تىكەلەي باعىنۋعا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەدى. ءوز تاراپىمىزدان بۇل تاسىلدەردى دۇرىس دەپ سانايمىز»، دەدى ا.ەسىموۆ.

بۇدان كەيىن ءسوز العان پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ۇكىمەت قورمەن بىرلەسىپ كەشەندى جوسپار ازىرلەگەنىن اتاپ ءوتتى. «جالپى كەشەندى جوسپاردا كوزدەلگەن شارالار 6 ملن-نان اسا ادام قامتىلعان بىرقاتار سالالاردىڭ قالپىنا كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇكىمەت پەن قوردىڭ كەشەندى جوسپارى اياسىندا بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى باعىتى – ونەركاسىپ، كولىك پەن لوگيستيكانى، تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ، يمپورت الماستىرۋ مۇمكىندىگىن ىسكە اسىرۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىن كۇشەيتۋ»، دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ونىڭ ايتۋىنشا، جاھاندىق ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ الەۋەتىنىڭ كۇرت قىسقارۋى، الەمدىك ساۋدا جانە سىرتقى سۇرانىس كولەمىنىڭ رەكوردتىق تومەندەۋى، ساۋدا-ونەركاسىپتىك پروتەكتسيونيزمنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇسىنىپ وتىرعان ءىس-شارالار وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ اجەپتاۋىر تەتىگىنە اينالادى.

«بۇل رەتتە قوردىڭ «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن قولداۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان شارالارىنا بولەك توقتالعىم كەلەدى. وسى سالالار بويىنشا ىشكى الەۋەتتى كۇشەيتۋ – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋىن جانە ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ شەڭبەرىندەگى نەگىزگى مىندەت. اتالعان سانات بو­يىنشا قوردىڭ ساتىپ الۋلارىنداعى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى وتكەن جىلعى 75%-دان بيىل 94%-عا دەيىن ارتتى. اسىرەسە جەڭىل ونەركاسىپ، تاماق، حيميا ونەركاسىبى، قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ سالالارى بويىنشا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر بەلسەندىلىك تانىتتى. بۇگىندە ماشينا جاساۋداعى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىندە ۇلكەن ءوسىم بايقالدى»، دەدى اسقار مامين. بۇعان قوسا پرەمەر-مينيستر ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋ مەرزىمىن نەعۇرلىم قولايلى كەزەڭگە اۋىستىرۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن قولدادى، سونداي-اق قوردىڭ ىندەت قاۋپى ءتونىپ تۇرعان كەزدە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىنە وڭ باعا بەردى.

 

146 ميلليارد تەڭگە ۇنەمدەلدى

بۇدان كەيىن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-نىڭ باسقارما توراعاسى اليك ايدارباەۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالدى. «بىرىنشىدەن، داعدارىسقا قارسى ستراتەگيا ازىرلەندى. ولار ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ باستى ءۇش باعىتىن قامتيدى. ءبىرىنشى، قارجى قىزمەتى: «قازمۇنايگاز»-دىڭ قارجىلىق اعىنىن ارتتىرۋ مەن قارىزدىق مىندەتتەمەلەردى باسقارۋ. ەكىنشى، وپەراتسيالىق قىزمەت: قىزمەتتى شىعىنسىز كورسەتۋ ءۇشىن ءوندىرىستىڭ ءتيىمدى دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ. ءۇشىنشى، داعدارىستان كەيىنگى دامۋ: داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە اكتيۆ پورتفەلدەرى قۇرىلىمىن وزگەرتۋ مەن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

بۇل باعىتتاعى العاشقى قادام ورتالىق اپپاراتتىڭ سانى مەن قۇرىلىمىن وزگەرتۋ، كومپانيا باسشىلارىنىڭ جالاقىسىن قىسقارتۋ بويىنشا جۇرگىزىلدى. سونداي-اق شىعىندارىمىزدى وڭتايلاندىرۋعا كىرىستىك. سونىڭ ارقاسىندا 2020 جىلى جالپى شىعىنداردى 146 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ال الداعى 5 جىل كولەمىندە ونى 730 ميلليارد تەڭگەگە تومەندەتۋ كوزدەلگەن. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسا بەرمەك، ءالى دە وڭتايلاندىراتىن سالالار بار دەپ ەسەپتەيمىز. كومپانيانىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جەكەشەلەندىرۋ، ديۆەستيتسيا جانە باسقا دا شارالار جوسپارىن قايتا قاراستىرىپ جاتىرمىز»، دەدى بايانداماشى.

ا.ايدارباەۆ ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە كوپتەگەن مۇناي-گاز قۇبىرلارى سالىنعانىن اتاپ ءوتىپ، ولاردىڭ قىزمەتىن جۇرگىزۋ «قازترانسگاز» بەن «قازترانسويل» كومپانيالارىنا تيەسىلى بولعانىنا توقتالدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، وسى ەكى كومپانيانىڭ قىزمەتىن ورتالىقتان باسقارۋدى «قازمۇنايگاز»-عا جۇكتەۋ ءوز جەمىسىن بەرگەنىن جەتكىزدى. قازىرگى تاڭدا ەكى كومپانيا دا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداپ، دەربەس جۇمىس ىستەۋگە ابدەن توسەلدى. «وسىعان بايلانىستى، «قازترانسگاز» كومپانيا­سىن «سامۇرىق-قازىنا» مەنشىگىنە بەرۋدى ۇسىنامىن. بۇل قادام باسقارۋ دەڭگەيلەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق «قازمۇنايگاز» IPO-عا شىققاندا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى مەملەكەتكە قالدىرادى. ءۇشىنشى، «قازمۇنايگاز»-دىڭ مۇناي مەن گازدى بارلاۋ، قازۋ جانە قايتا وڭدەۋگە، سونداي-اق مۇنايگاز حيمياسى بويىنشا جۇكتەلگەن مىندەتتەرگە نازار اۋدارۋعا جاعداي جاسايدى»، دەدى ا.ايدارباەۆ.

بۇدان كەيىن ا.ايدارباەۆ وپەك ەلدەرى داعدارىسقا بايلانىستى مۇناي ءوندىرىسىن ازايتقانىن، بۇل باستامانى قازاقستان دا قولداعانىن ايتا كەلە، «قازمۇنايگاز» قارجىلىق تۇرعىدا تۇراقتى. جاقىندا جۇمىس ءتارتىبىن قايتا قالىپتاستىرىپ، جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى قولدانۋدى قولعا الدىق. داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز جەتكىلىكتى»، دەدى ا.ايدارباەۆ.

بايانداماشىنىڭ ءسوزىن مۇقيات تىڭداعان ەلباسى استانانى گازداندىرۋ ماسەلەسىن سۇرادى. ا.ايدارباەۆتىڭ ايتۋىنشا، ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى بىلتىرعى جەلتوقساندا اياقتالعان. قازىرگى تاڭدا قۇبىر دايىن. بيىل جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعانعا دەيىن گاز قالاعا كىرگىزىلمەك.

پرەمەر-مينيستر ا.ءماميننىڭ سوزىنە قاراعاندا، ەلورداداعى جەس-2-ءنى گازعا كوشىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. «گاز جەتكىزۋ جەلىسىن سالۋ باستالىپ كەتتى. ەلورداداعى كوپتەگەن نىساندار گازعا اۋىسادى. تەمىرتاۋدى، ءىشىنارا قاراعاندى مەن جەزقازعاندى گازعا كوشىرۋ بويىنشا دا جۇمىس جاسالىپ جاتىر. ياعني قۇبىر بويىنداعى قالالار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەر گازعا كوشىرىلەدى»، دەدى ا.مامين.

بۇدان كەيىن ءسوز العان «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-نىڭ باسقارما توراعاسى ساۋات مىڭباەۆ ءبىر جىلداعى جۇمىس قورىتىندىسىنا توقتالدى.

«بىلتىر جۇك تاسىمالى 2018 جىلعا قاراعاندا 1،8 پايىزعا، ترانزيتتىك تاسىمال 3،7 پايىزعا، كونتەينەردەگى ترانزيت 23،7 پايىزعا، وپەراتسيالىق كىرىسى 33 پايىزعا ارتتى. بۇل ناقتى اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى. وپەراتسيالىق قىزمەت بويىنشا كەرى ناتيجە بار. ول كۋرستىق ايىرماشىلىققا بايلانىستى. كرەديتتىك قارىزدى 17 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وسىلايشا، قازىرگى مىندەتتەمە بويىنشا «قازاقستان تەمىر جولى» وزىنە قويىلعان مىندەتتى 100 پايىز ورىنداپ وتىر»، دەدى س.مىڭباەۆ.

جيىندا ودان ءارى الەمدەگى قازىرگى احۋالعا بايلانىستى اۋە تاسىمالىنىڭ جۇمىسى جونىندە ءسوز قوزعالدى. وسى ورايدا Air Astana كومپانياسىنىڭ باسشىسى پيتەر فوستەر: «كۇردەلى داعدارىستىق كەزەڭگە قاراماستان، جاڭا باعىتتار اشىلىپ جاتىر. قازىرگى جاعدايدا اۋە جۇك تاسىمالى سۇرانىسقا يە جانە Air Astana وسى باعىتقا بەت بۇردى. باستاپقىدا تەك جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن كومپانيا ەدىك. قازىر جۇك تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن قاراستىرىپ جاتىرمىز»، دەدى.

قور جۇمىسىن جوعارى باعالادى

بايانداماشىلار ءسوزىن تىڭداعاننان كەيىن ەلباسى ن.نازارباەۆ قور كوم­پا­نيالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ءارى قاراي ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قور كومپانيالارىن جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەلەرىنە، ساتىپ الۋلار جانە وتاندىق تاۋار ون­دىرۋ­شىلەردى قولداۋدا جەرگىلىكتى ۇلەستى ارتتىرۋ بويىنشا قابىلدانىپ جات­قان شارالارعا توقتالدى. «سامۇرىق-قازىنا» قورى دۇنيەدەگى ەڭ ۇزدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ جاسالدى. نەگىزگى ماقسات – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ، ۇلتتىق كومپانيالار اكتيۆتەرىنىڭ باعاسىن كوتەرۋ. قور ءوزىنىڭ ميسسياسىن ورىنداپ كەلەدى، اسىرەسە كەيىنگى جىلدارى. قيىن كەزەڭدەردە ەكونوميكامىزدىڭ ناقتى قولداۋشىسى بولىپ، زور ۇلەس قوستى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا «سامۇرىق-قازىنا» قورى قۇرىلعاندا وعان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اكتيۆتەر ەندى. بۇل قادام ولاردىڭ قۇنىن قىمباتتاتىپ، كىرىستى ارتتىرىپ، وسى كومپانيالارداعى ءونىم شىعارۋ كولەمىن كوبەيتتى. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا، قور بۇكىل ونەركاسىپتىك جانە قارجىلىق باعىت بويىنشا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزدى. بىلتىرعى تابىس كولەمى 1،2 تريلليون تەڭگەنى قۇراسا، بيۋدجەتكە تولەم 1،1 تريلليون تەڭگە. جالپى، 2018-2019 جىلدارى قور مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسىن سالىقتىق تولەم رەتىندە 2،2 تريلليون تەڭگەگە ارتتىردى. مىندەتتەردى تولەۋ بويىنشا ۇلتتىق قورعا 460 ميلليارد تەڭگە اۋدارىلدى. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى، جولاۋشىلار جانە جۇك تاسىمالىنىڭ ازايۋى، ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدىڭ تومەندەۋى قور كومپانيالارىنىڭ وندىرىستىك جانە قارجىلىق كورسەتكىشتەرىنە كەرى اسەر ەتتى.

«سامۇرىق-قازىنا» باسشىلىعى كوتەرگەن وپەراتسيالىق جانە اكىمشىلىك شىعىنداردى جەتىلدىرۋ جونىندەگى باستامالاردى قولدايمىن. مۇنىڭ قانشالىقتى دۇرىس جانە ءتيىمدى ەكەنىن وزدەرىڭىز كوردىڭىزدەر. ونىڭ ۇستىنە، بۇل ەلىمىزدەگى IT يندۋسترياسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كارانتيندىك شەكتەۋ­لەر الىنعاننان كەيىن دە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرۋعا قاتىستى قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. بۇل وفيسكە، ترانسپورتتىق، تەحنيكالىق پەرسونالعا تولەنەتىن جانە باسقا دا شىعىندى ازايتۋعا كومەكتەسەدى»، دەدى ن.نازارباەۆ.

ەلباسى قابىلدانعان شارالارعا بايلانىستى قور وندىرىستىك باعىتتاعى قىزمەتكەرلەردى جاپپاي قىسقارتۋعا جول بەرمەگەنىنە توقتالدى. «بۇعان دەيىن 1998 جىلعى داعدارىستى دا، 2008-2009 جىلدارداعى الەمدىك داعدارىستى دا ەڭسەردىك. مەن بۇكىل كومپانيالاردان جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالۋدى سۇرادىم. ءتىپتى، ولارعا اقشا تولەمەسەك تە، جۇمىس ورنىڭ ساقتالادى دەپ ايتساڭ، بۇل وعان سەنىم ۇيالاتادى. ول قايتا ورالىپ، كومپانيادا جۇمىسىن جالعاستىراتىنىن بىلەدى. بۇل مىسالدار باسقالارعا دا ۇلگى بولۋى ءتيىس. وسى ءتاسىلدى بۇكىل جەردە قولدانۋ كەرەك. كەيىنگى ەكى جىل كولەمىندە قور 8 ميلليارد تەڭگەنىڭ سىرتقى قارىزىن مەرزىمىنەن بۇرىن تولەدى. بۇل قادام ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جوعالۋى مۇمكىن 1 تريلليون تەڭگەنى ۇنەمدەۋگە كومەكتەستى. جوعارىدا ايتىلعان شارالار ۇكىمەتكە 120 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ديۆيدەند تولەۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل 2017 جىلعا قاراعاندا 10 ەسەگە كوپ.

«قازمۇنايگاز»-دى قايتا قۇرىپ، «قازترانسگاز» بەن «قازترانسويل»-دى «سامۇرىق-قازىنانىڭ» ەنشىلەس كوم­پانيالارى رەتىندە ءبولۋ جونىن­دەگى ۇسىنىستى قولدايمىن. بۇل «قاز­مۇنايگاز»-دىڭ باستى جۇمىسى – مۇ­ناي­دى بارلاۋ، قازۋ جانە قايتا وڭدەۋگە باسىمدىق قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال جەتكىزۋمەن اينالىساتىن كومپانيا­لار ترانسپورتتىق مارشرۋتتى ارتاراپ­تاندىرۋعا جاعداي جاسايدى. قوردىڭ باسشىلىعىنا وسى ماسەلەنى تەز ارادا قاراپ، شەشىم قابىلداۋعا تاپسىرما بەرەمىن»، دەدى ەلباسى.

بۇدان كەيىن ن.نازارباەۆ قور كومپانيالارىن جەكەشەلەندىرۋ بويىنشا بىرقاتار تاپسىرما بەردى. ء«بىز «قازاتوموندىرىس»-ءتىڭ اكتسيالارىن جەكەشەلەندىرۋ جۇمىسىن 25 پايىزعا ورىندادىق. سوندىقتان ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولدىق. «قازپوشتا» قىزمەت­ى­نىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى كومپانيا ستراتەگيالىق ينۆەستورعا تىكەلەي اتاۋدى ساتۋ ارقىلى بەرگەن ءجون. مۇنى ۇكىمەتپەن بىرگە انىقتاپ، بۇل ماسەلەگە بايىپپەن قاراۋ كەرەك. «سامۇرىق-ەنەرگونى» جەكەشەلەندىرۋ بويىنشا ايتار بولساق، مۇنى مەملەكەتكە ءتيىمدى بولاتىن جاعدايدا قاراستىرىپ، بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. «قازاقتەلەكوم»-دى جەكەشەلەندىرۋ بويىنشا ونىڭ 10 پايىزىن «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا» ساتۋدى قولدايمىن. بۇل – ازاماتتارىمىزدىڭ كومپانيا اكتسيو­نەرى بولۋىنا، ال قوردىڭ باس­تى اك­تسيونەرى رەتىندە قالا بەرۋىنە مۇمكىن­دىك بەرەدى. ال قالعان كومپانيالار بويىنشا الەمدەگى جاعدايدى ەسكەرىپ، ولار­دى قايتا قاراپ، جەكەشەلەندىرۋ بويىن­شا جوسپاردى، ستراتەگيالىق اكتيۆ­تەردى قورعا قولايلى كەزەڭگە دەيىن كەيىنگە شەگەرۋ قاجەت. وسىعان بايلا­نىستى قورعا ۇكىمەتپەن بىرگە جەكەشە­لەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن، «سامۇرىق-قازىنانى» ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى باعدارلامانى قايتا قاراۋدى تاپسىرامىن.

مەن قوردىڭ ساتىپ الۋلاردى جەرگىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جونىندەگى جۇمىسىن قولدايمىن. بۇل – وتە ءتيىمدى جۇمىس. كەلىسىمشارتتىڭ «وفف-تەيك» قۇرالى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ كەپىلدى تاپسىرىسى سەكىلدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى وزگە دە حولدينگتەردە بارىنشا قولدانىلۋى ءتيىس. بۇل شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋداعى ءتيىمدى ءادىس. قازىرگى تاڭدا جاڭا تاۋارلاردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا بىرقاتار وسىنداي كەلىسىمشارت جاسالعان. وسىنىڭ اسەرىنەن ەكى مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇل قادام قازاقستاندىق ءوندىرىستىڭ «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» بويىنشا ۇلەسىن 2019 جىلى
70 پايىزعا، بيىل 94 پايىزعا ارتتىردى»، دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

ەلباسى ءوزىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس، كەلەشەك بۋىنعا ارنالعان «بولاشاق» قورى قۇرىلعانىنا ەكپىن بەردى. «بۇعان العاشقى 100 ميلليون تەڭگە سالىندى. 2019 جىلى قارجىلىق پورتفەل بويىنشا كىرىس 11 پايىزدى قۇراسا، قازىر اكتيۆتەر 180 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. سوندىقتان قورعا ەسەپتەلگەن باعىت بويىنشا جۇمىسىن جالعاستىرىپ، قاجەت جاعدايدا اگرەسسيۆتى ينۆەستيتسيالىق ارەكەت قابىلداپ، پايدا مەن تاۋەكەلدى ەسەپتەپ ارەكەت ەتۋ كەرەك. «سامۇرىق-قازىنا» قورىن قۇرۋداعى ماقسات – ەل بايلىعىن ەسەلەپ، جوعارى تەحنولوگيا مەن ءتيىمدى كومپانيا قالىپتاستىرۋ ەدى. مەن سىزدەردىڭ ۇكىمەتپەن بىرگە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ، قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداپ جاتقاندارىڭىزدى كورىپ وتىرمىن. بۇل جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسى دە وسى تاسىلدەردى قولدانۋى كەرەك. ءبىز جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. كاسىپورىندار كۇردەلى احۋالعا قاراماستان، جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر. قىزمەتكەرلەر قىسقارعان جوق. جالاقى ۋاقىتىلى تولەنۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر وسى»، دەدى ەلباسى.

كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا ەلباسى «سامۇرىق-قازىنا» باسشىلىعىنىڭ داعدارىسقا قارسى قابىلداعان شارالارىنىڭ ناتيجەسىن اتاپ ءوتىپ، بۇل تاجىريبەنى باسقا دا قۇرىلىمداردا قولدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. «قور باسشىلىعى دەر كەزىندە قابىلداعان شارالاردى قولدايمىن جانە وڭ باعالايمىن. ولار ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. داعدارىس كەزىندە مەملەكەت ەكونوميكانى قولداۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان قىرۋار قارجى ءبولدى. الايدا وسى جاعدايدا «سامۇرىق-قازىنا»، كەرىسىنشە، ۇلتتىق قورعا 100 ملرد تەڭگە باعىتتادى»، دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.

 

ورىنبەك وتەمۇرات،

اباي اسانكەلدى ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار