تانىم • 04 ماۋسىم، 2020

قازىناسى ۇرپاققا مۇرا

139 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە ساپالى ءبىلىم، اقيقاتقا قۇرىلعان اقپارات جيناۋ، كەيىنگى بۋىنعا كىتاپ وقىتۋ دا كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا شىققانىن كورىپ ءجۇرمىز. «دۇنيە ەمەس، كىتاپ جينادىم» دەگەن ءسوزدى بۇرىنعى ۇلت زيالىلارىنان ءجيى ەستىپ وستىك قوي. عۇمىر بويى كىتاپ جيناعان ەلجاندى اعالاردىڭ الدىندا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تە بار ەكەنىن، ول كىسىنىڭ بۇكىل وسى رۋحاني بايلىعىن ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالدىرعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ەگەر ماماندىعىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ مەموريالدى كىتاپ كوللەكتسياسى وقۋ زالىنىڭ سەكتور جەتەكشىسى قىزمەتىن بۇيىرتپاعاندا، بۇل جايت بالكىم ماعان دا بەيماعلۇم بولىپ قالار ما ەدى؟!

ابىز اعا حالىقارالىق «تۇركىستان» گا­زە­تىنە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: «كەزىندە ءبىز دۇنيە جيمادىق، ونىڭ ورنىنا كىتاپ جي­نادىق. ول كەزدە دۇكەنگە جاڭادان كىتاپ تۇس­كەنىن ەستىسەك، قول جەتكىزگەنشە جانتالاساتىن ەدىك. ءسويتىپ تىرنەكتەپ ءجۇرىپ جيناعان دۇ­نيەم قازىر كىتاپحانادا تۇر. ەل-جۇرت مەندە كىتاپتىڭ كوپ ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سودان مەنىڭ كىتاپحانامداعى بايلىعىمدى سۇراۋشىلار كوبەيدى. بار جيعان كىتابىڭدى قيىپ بەرە سالۋ وڭاي دەيسىڭ بە؟! كوپ ويلاندىم. بىردە وسى كىتاپحاناعا ءۇمىتحان مۇڭالباەۆا باسشى بولىپ كەلدى دە: «اعا، كىتاپحانا وزىڭىزگە كوپتەن قولقا سالىپ ءجۇر ەكەن، كىتابىڭىزدى كوپشىلىككە قيساڭىز قايتەدى؟!» دەدى. ءوتىنىپ تۇرعاسىن بەتىن قاي­تارا المادىم، اقىرى كەلىسىمىمدى بەردىم. سوناۋ ەرتە كەزدەن وزىممەن بىرگە كەلە جاتقان كىتاپتار ءبارى. مەن وسى كىتاپتارمەن وي تولىستىردىم، ءبىلىم جينا­دىم، عىلىمعا بەت الدىم، عالىم بولدىم. سىرلاسىم، مۇڭداسىم بولعان، تالاي جەتىستىگىمە سەبەپكەر بولعان كىتاپتارىمدى قا­لاي قيايىن؟! قيا المادىم. ۋادە بەرگەننەن كەيىن ءۇش كۇن ۇيىقتاي المادىم. بىراق ۋادەمدە تۇردىم. ءسويتىپ، كىتاپتارىمنىڭ ءبارىن وسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناعا تاپسىردىم. ءبارى جانىما جاقىن. بار بايلىعىم – وسى كىتاپتارىم. بۇل زال – مەنىڭ ەكىنشى ءۇيىم. ۋاقىتىمنىڭ ءبىراز بولىگىن قازىر وسىندا وتكىزەمىن. مۇمكىندىگىم بولسا، وسى جەرگە كەلەمىن. اياعىم تارتىپ تۇرادى» – دەيدى.

ەڭسەلى كىتاپحاناداعى ەڭ ۇلكەن زالداردىڭ ءبىرى سانالاتىن «مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ مەموريالدى كىتاپ كوللەكتسياسى» وقۋ زالى­نىڭ تۇساۋى 2015 جىلدىڭ 22 قاڭتارى كۇنى كەسىلدى. وقىرمانىنا ەسىگىن ايقارا اشقان كۇننەن وقىرمانى ۇزىلمەگەن وقۋ زالى. تالاي تاريحتىڭ كۋاسى بولارلىق كىتاپتار كوپ. ونى كىتاپتار ءىشىنىڭ شيمايلارىنان اڭعارۋعا بو­لادى. تالاي جىلدار قولىنان تۇسپەگەن كى­تاپ­تارىنىڭ مۇقابالارى سويلەپ تۇر. قازاق تاريحى، رەسەي تاريحى تۋرالى كىتاپتار وتە كوپ. ورىس تاريحشىلارى سولوۆەۆ، كليۋ­چەۆسكي، كارامزيننىڭ شىعارمالارىنىڭ تو­لىق جيناعى، «ماناس» جىرىنىڭ بارلىق نۇسقاسى بار. ساياقباي قارالاەۆتىڭ تولىق نۇسقاسىن دا تابا الاسىز.

ەسىمى قازاق حالقىنىڭ ارداقتى ۇلدارى وزبەكالى جانىبەكوۆ، تەمىربەك جۇرگەنوۆ، ءىلياس وماروۆ سىندى قازاق مادەنيەتىنىڭ قارا­نارلارىمەن قاتار اتالاتىن، تۋمىسىنان شەشەن، قاشان دا ەل مۇددەسى مەن ۇلتتىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن ەل اعاسىنىڭ اتى بۇگىندە بۇكىل قازاقستان جۇرتشىلىعىنا جاق­­سى تانىس. سانالى عۇمىرىن ۇلت مۇددەسىن ۇلىق­تاۋعا، قازاقتىڭ جوعىن جوقتاۋعا، مەم­لەكەت مەرەيىن كوتەرۋگە، حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارناپ كەلەدى. ونەر، ادەبيەت قازىناسىنىڭ قامقورشىسى، شىراقشىسى ەكەنىن عالىمنىڭ تانىمدىق، شەجىرەلىك باعدارلامادا جا­زىلعان تاماشا ەڭبەكتەرى-اق دالەلدەسە كەرەك. كەزىندە جارىق كورگەن «اسىل ارنالار»، ء«جۇز جىل جىرلاعان جۇرەك»، «توقسان تولعاۋ»، «اسىل ءسوزدىڭ اتاسى» دەگەن كىتاپتارىن قالىڭ جۇرت قىزىعا وقىدى. سونىمەن قاتار «شەجىرەڭ انىق بولسىن دەسەڭ، ۇزىلمەسىن دەسەڭ، ءومىرىڭ كەلەشەك ۇرپاققا دا ۇعىنىقتى بولسىن دەسەڭ – كۇندەلىك جاز»، – دەگەندەي، «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» اتتى كىتابى ءبارىن دە ەسىڭدە ساقتايتىن، ۇمىتتىرمايتىن قۇدىرەت – كۇندەلىك بولىپ جا­رىق كورىپ، قالىڭ وقىرمانىنا جول تارتتى.

بۇگىندە تاڭدا جەكە كىتاپحانا اقپاراتتىق، مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ مىندەتتەرىن ورىنداپ وتىر. پايدالانۋشىلارعا، سول قاتاردا عالىمدارعا، ماگيسترانتتارعا اقپاراتتىق-بيبليوگرافيالىق قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنىپ كەلەدى. 2015 جىل كىتاپ قورىن وتكىزۋ بارىسىندا، 6 641 دانا (5685 اتالىم) كىتاپ بولسا، سول قاتارداعىلاردىڭ – 1041 داناسى قالامگەرلەر مەن اقىندار جانە ديپلوماتتاردىڭ قولتاڭ­بالارىمەن بەرىلگەن. ونىڭ 773 داناسى (690 اتالىم) ورىس تىلىندە، 415 مەموريالدىق ەكسپونات (كادەسىيلار، پورترەتتەر، ديپلومدار، سەرتيفيكاتتار مەن مەدالدار، مونەتالار، ت.ب.)، 908 (368 اتالىم) اۋديو، بەينەماتەريالدار، گرامپلاستينكالار مەن قۇتتىقتاۋ حاتتارى جانە 692 مەرزىمدى باسىلىم تىگىندىسى، جالپى ەسەپتە بارلىعى – 9 426 دانادان (8162 اتالىم) تۇراتىن مول قازىنا جيناقتالعان.

«كىتاپ – رۋحاني قازىنانىڭ قاينار بۇ­لاعى» دەي كەلە، مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قولىنا قانداي كىتاپ تۇسسە دە، ەل يگىلىگىنە جاراسىن دەپ، كىتاپحاناعا وتكىزگەنشە اسى­عادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە جەكە كىتاپحانا قورىنىڭ جالپى سانى 10410-عا جەتىپ وتىر. ءتىپتى، سيرەك رەپرينتتى باسىلىمدار قاتارىنان «اتلاس درەۆنوستي مونگولي» يزداننىي پو پورۋچەنيۋ يمپەراتورسكوي اكادەمي ناۋك ۆ.ۆ.رادلوۆىم. (سانكت-پەتەربۋرگ، 1892)، «بولشايا يستوريا يسكۋسستۆا ۆ 16 توماح» (موسكۆا، 2009)، «يستوريا درەۆنەگو ميرا» (موسكۆا، 1956، راحماناليەۆ ر.)، «يمپەريا تيۋركسكيح ۆوي­نوۆ. يستوريا ۆەليكوي تسيۆيليزاتسي». (موسكۆا، 2015) باسىلىمدارىن دا كورىپ، وقۋعا زور مۇمكىندىك جاسالعان. حالقىمىزعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك سەزىنىپ، ونىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن مىنەز-قۇلقى مەن ادامدارعا جاساعان جاقسىلىقتارى جونىندە بىلگىڭىز كەلسە، كىتاپحاناداعى وزۋ زالىنا بارساڭىز جاڭا مالىمەتتەر الىپ، عالىم الەمىنىڭ قىر-سىرىنا قانىق بولاسىز. ويتكەنى عاسىرلار كۋاسى بولعان كىتاپتار مەن قۇندى دۇنيەلەر سويلەپ تۇر.

بۇل ازاماتتىق، مەملەكەتتىك ۇستانىمدى كورسەتۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسىنە اينالاتىنىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. جىلدار بويى جيناقتاعان جازبا بايلىعىن كىتاپحاناعا تابىستاۋى ەل-جۇرتتى ەلىكتىرىپ، قوعامدىق كوزقاراستى قا­لىپتاستىرىپ، ءارى ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىمەن جالعاسىن تابۋى ءۇشىن تاماشا ۇلگى بولا ءبىلدى. ءسىز بۇل قازىنا اراسىنان مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ جەكە ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىنە (1960-2014 جىلدار ارالىعىنداعى) ارنالعان بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن عىلىمي-تا­نىمدىق جيناقتارى جانە ءباسپاسوز بەت­تە­رىندە جاريالانعان ماقالالارى مەن شىعار­مالارىن (381)، سونداي-اق ورىس ءتىلدى باق بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارىن (1986-2014 جىلدار ارالىعىندا – 64)، جازۋشى جاي­لى قۇجاتتار مەن ارىپتەستەرىنىڭ وي-تول­عام­دارى، لەبىزدەرى (286)، باق-تاعى جازۋشى جانە ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى زەرت­تەۋلەر مەن ەستەلىكتەر، وچەركتەرىن (31)، ءوزى­نىڭ قۇراستىرۋىمەن جانە جەتەكشىلىگىمەن جا­رىق كورگەن كىتاپتار مەن جيناقتارىن (74) كورىپ، وقي الاسىز. بارلىعى حرونولوگيالىق تارتىپپەن، الىپبيلىك جۇيەمەن وقىرمانىنا ۇسىنىلعان. قازاقستاننىڭ ادەبي ومىرىندە ايشىقتى ورىن الاتىن مىڭنان اسا ماقالا جازىپ قانا قويماي، كوپتەگەن كىتاپتىڭ دا اۆتورى اتاندى. تارلاندار قاتارىنا ەرتە ىلىنگەن مىرزاتاي اعامىز شىن مانىندە تۇركى وركەنيە­تىنىڭ جارشىسى بولدى. جازعاندارى جاس ۇر­­پاققا ءنار بەرىپ، دامۋىنا ىقپال جاساپ، قا­لامگەرلىگى مەن قايراتكەرلىگى ۇندەستىك تاۋىپ، تۇركى دۇنيەسىنىڭ تەگەۋرىندى تۇلعاسىنا اينالدى. بۇگىندە ونەگەلى ءومىرى كىمگە دە بولسىن ۇلگى، جۇرتى مەن ۇلتىن ۇلىقتاعان ەلىنىڭ ارداقتى اقساقالى، ۇلت رۋحانياتىنىڭ ابىزى. قادىرىن ءبىلىپ، قاسيەتىن ۇعايىق.

 

كۇلاش ورازوۆا،

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ مەموريالدى كىتاپ كوللەكتسياسى وقۋ زالىنىڭ سەكتور جەتەكشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرى الىستان كەلمەپتى

ايماقتار • بۇگىن، 10:15

شاشتان شاحمات تاسىن جونادى

تانىم • بۇگىن، 07:44

ونلاين-سورەدە – ويلى كىتاپتار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

دارىگەرلەرگە كولىك سىيلادى

وقيعا • بۇگىن، 07:17

سوڭعى پاتسيەنت ۇيىنە قايتتى

قوعام • بۇگىن، 07:05

جامانتاۋدى جوعالتىپ المايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:50

سەنات دەپۋتاتتارى سايلاندى

سايلاۋ • بۇگىن، 06:48

ادەپتى ادەمى ۇستاز

رۋحانيات • بۇگىن، 06:47

ۇقساس جاڭالىقتار