رۋحانيات • 04 ماۋسىم، 2020

تاريح تارازىسىنداعى ءتورت جايت

75 رەت كورسەتىلدى

(جالعاسى. باسى 106-نومىردە)

حالىقتى سوۆەت وكىمەتىنە قارسى قويۋ ءۇشىن جەر-جەردەگى تروتسكيشىلدەرگە باي-كۋلاكتاردى قولداعى بايلىقتارىن قورعاۋعا، بيلىككە باعىنباۋعا استىرتىن ۇگىتتەۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرىلگەنى ءسوزسىز. بۇلاي دەۋ سەبەبىم: جۋرنالشى جولىم باستالعان جىلدارى «اشارشىلىق»، «حالىق جاۋى» تۋرالى جازۋدى ويلادىم. ول سۇمدىقتار جايىندا سان قيلى سوزدەردى مەن دە ەستىپ ءوستىم عوي. جازۋدى اۋىلىمىزدىڭ كونەكوز، كارىقۇلاق اقسا­قالدارىمەن اڭگىمەلەسۋدەن باستادىم. بەس قارت بار ەدى، سولاردان ەستىگەندەرىم: ءبىز­دىڭ وڭىردە «كولحوزداستىرۋ» جۇرگىزىلە باستاعان 1931 جىلدىڭ جازىندا اۋىلعا جوعارى جاقتان «ۇجىمداستىرۋدى قولداۋ ناسيحاتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن» كەلگەن قاراتاياق قازاق جىگىت جۇرتتى جيناتىپ، «سوۆەت وكىمەتىنىڭ كوللەكتيۆيزاتسيا ساياساتى حالىققا جاقسى بولاتىنى» جايىندا قۇلشىنا سويلەيدى دە، جينالىستان كەيىن، ىڭىردە، جامابەك بايدى جانە التى ورتاشارۋانى وڭاشالاپ الىپ، ولارعا: «سوۆەت وكىمەتىنىڭ بەتى جامان! مەن مۇنى سىزدەرگە عانا ايتىپ وتىرمىن، كوپشىلىككە ايتۋعا بولمايدى، سوتتالىپ كەتەمىن. بۇل وكىمەت «كولحوز بولۋ دۇرىس» دەگەن الداۋمەن مالدارىڭدى تۇگەلدەي تارتىپ الىپ، ورتاعا سالادى. كونبەگەندەرىڭدى جەر شەتىندەگى يتجەككەن دەگەن، مۇز باسىپ جاتقان ايدالاعا ايداپ سورلاتادى! ول ول ما، دۇنيە-م ۇلىكتەرىڭە قوسا قاتىندارىڭ مەن قىزدارىڭدى ورتاق ەتىپ الادى! سول قياناتتى ەستىگەن قازاقتار «سابەتكە بۇ­يىرعانشا، يت-قۇسقا بۇيىرسىن!» دەپ، مالدارىن ساي-سالاعا اپارىپ قىرىپ سالعان، وزەنگە تاستاپ، اعىزىپ جىبەرگەن. «ادامنىڭ تىلىنەن اسپانداعى بۇلت اينالادى» دەگەن – سول. سوۆەتكە ىشتەي قارسى ارانداتۋشىلار تابيعاتتىڭ تارىنۋىنان باستالعان اشارشىلىقتى سولايشا اسقىندىرىپتى.

 

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

سول ءبىر زوبالاڭ، الاپات زاماننىڭ ءوزىم ەستىگەن وسى شىندىعى «حالىق جاۋى» دەپ تۇتقىندالعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1937 جىلى شىلدە ايىنىڭ 3-ءى كۇنى تەرگەۋشى نەيماننىڭ: «ديرەكتيۆى، كوتورىە ۆى پولۋچيلي وت رىكوۆا، ۆى ناچالي وسۋششەستۆ­ليات؟» دەگەن سۇراعىنا قايتارعان جاۋابىنان دا كورىندى. ول جاۋاپ: «دا. ۆو-پەرۆىح، ۆ تسەلياح سرىۆا كوللەكتيۆيزاتسي كرەستيانسكوگو حوزيايستۆا ي سەيانيا نەدوۆولستۆا سرەدي ماسس ناسەلەنيا پروتيۆ سوۆەتسكوي ۆلاستي، يا وت يمەني رىكوۆا پرەدلاگال ورگانيزوۆات چەرەز كۋلاتسكو-بايسكيە ەلەمەنتى رياد پەرەگيبوۆ، وسوبەننو ۆ وتنوشەني بەدنىح ي سەرەدنياتسكيح حوزيايستۆ. يا تاكجە پرەدلاگال ورگانيزوۆات ماسسوۆىي ۋبوي سكوتا، پورچۋ سەميان، سەلسكوگو حوزيايستۆا ينۆەنتاريا. يا دولجەن پريزنات، چتو ەتي پرەدلوجەننىە رىكوۆىم مەروپرياتيا ەتوي چاستي پروۆوديليس نامي ۋجە س كونتسا 1919 گودا. ناشا پودرىۆنايا رابوتا س سەلسكيم حوزيايستۆوم پرودولجالا رازۆيۆاتسيا پو تەم جە لينيام، كوتورىە بىلي ۋكازانى رىكوۆىم» (بولاتبەك ناسەنەۆتىڭ «حالىق جاۋلارى» كىتابىنان).

ا.رىكوۆ قازان رەۆوليۋتسياسىنا قا­تىسىپ، لەنينمەن، ستالينمەن بىر­گە پارتيالىق، ۇكىمەتتىك جوعارى باسشى­لىقتا بولسا دا، كەيىندە تروتسكيدى جاق­تاعان. ت.رىسقۇلوۆ ونىمەن ماسكەۋدە، كسرو ۇلتتار ىستەرى حالىق كوميسسارياتىن­دا بىر­گە قىزمەت ىستەگەن.

سۆەردلوۆ تا، رىكوۆ تا، ولارمەن ام­پەي باسقالار دا «ناعىز رەۆوليۋتسياشىل» تروتسكيمەن ساياسي اۋا رايىنا قاراي اشىق تا، استىرتىن دا كەڭەسىپ جۇر­گەن. سوۆەت وكىمەتىنە، حالىققا قارسى ز ۇلىم­دىقتارى ءۇشىن ەلدەن قۋىلعان تروتسكي رەسەيدەگى پيعىلداستارىنا حات جازىپ، نۇس­قاۋ بەرىپ وتىرعان.

قاستاندىقشىل ترويكيدىڭ دوسى سۆەرد­لوۆقا قاي ماسەلەدە، قانداي «اقىل-كەڭەس» بەرگەنىن دە ءبىلۋ قيىن ەمەس. بۇل ەكەۋى تۋرالى جازىلعان دەرەكتى كىتاپتار جەتكىلىكتى.

سوڭعى جىلدارى «كسرو-دا قولدان جاسالعان اشتىق («گولودومور») بولدى» دەلىنىپ ءجۇر. ول تەرميندى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەڭگەيىندە ءسوز ەتكەن كىسى – تاۋەلسىزدىك العان ۋكراينانىڭ پرە­زيدەنتى ۆ.يۋششەنكو. ول ازىرلەتىپ، قول قوي­عان قۇجات قارالىپ، ۋكراينادا قولدان جاسالعان اشتىق بولعانى بۇۇ ءبولىمى دەڭگەيىندە قۋاتتالادى. ونى اۋەلدە رە­سەي دە، قازاقستان دا قۇپتاعان، بىراق كوپ ۇزاماي، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلارى قويعان قولدارىنان باس تارتتى. ويتكەنى «ول اشتىقتىڭ جاسالۋىنا سوۆەتتىك رەسەي ايىپتى دەلىنگەنىن مويىنداۋى قاتە بولىپتى». جالپى اشارشىلىق جايىندا: بۇۇ، ەۋرووداق، يۋنەسكو، باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىندا «ۋكرايناداعى اشتىق قول­دان جاسالدى» دەگەن رەسمي ۇيعارىم جوق كورىنەدى.

ۆ.شامباروۆقا تاعى دا جۇگىنەلىك:

«...سوۆەتكە جانە ورىسقا قارسى زۇ­لىم­­­دىق ساياسات ۋكراينادا تۋعان جوق. «قول­­دان اشارشىلىق جاساۋ» ءۇشىنشى رەيحتا، گەببەلستىڭ كەڭسەسىندە ويدان شىعارىلدى. ۋكراينا ۇلتشىلدارىنىڭ شەت اۋعان ەكىنشى تولقىنىنداعىلار ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا گيتلەرلىك گەرمانيا جاعىندا بولدى دا، نەمىس ناسىلشىلدەرىنىڭ ينفورماتسيالىق سوعىس تاجىريبەسىن ۇيرەنە باستادى. ولاردى بريتاندىق جانە امەريكالىق ارناۋلى قىزمەت ورىندارى قولدادى. گەرمان ۇلتشىلدارىنىڭ باي تاجىريبەسى باتىس «دەموكراتياسىنىڭ» وكىلدەرىنە ومىرلىك قاجەتتىلىك ەدى، ويتكەنى ولار دا جاڭا دۇنيە جاساۋدى كوزدەدى. سونىمەن بريتاندىق بەلگىلى بارلاۋشى روبەرت كونك­ۆەست «سوۆەتتىك ايۋاندىق جۇيەنى اشكەرەلەۋمەن» اينالىستى. ول 1947 – 1956 جىلدارى اقپاراتتىق-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مي-6 بولىمىندە (جالعان اقپار تاراتۋ ءبولىمى) ىستەدى دە، ودان كەيىن رەسمي جۇمىستى دوعارىپ، سوۆەتكە قارسى كاسىبي «مامان تاريحشى» بولۋعا كىرىستى. امەريكانىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى ونىڭ ادەبي قىزمەتىن بىردەن قولداپ، سونىڭ ناتيجەسىندە ول: «ۆلاست ي پوليتيكا ۆ سسسر»، «سوۆەتسكيە دەپورتاتسي نارودوۆ»، «سوۆەتسكايا ناتسيونالنايا پوليتيكا نا پراكتيكە» جانە باسقا كىتاپتاردى جازدى. ونىڭ اتاعىن دابىرايتقان نەگىزگى كىتابى 1968 جىلى شىققان «بولشوي تەررور: ستالينسكيە چيستكي 30-ح» بولدى. ونىڭ ويىنشا، ستالين بيلىگى جاساعان اشارشىلىقتا 20 ميلليون ادام ولگەن. ول 1986 جىلى «جاتۆا سكوربي: سوۆەتسكايا كوللەكتيۆيزاتسيا ي تەررور گولودوم» دەگەن، 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق تۋرالى كىتاپسىماعىن شىعاردى.

سوۆەت وداعىنا، ورىس حالقىنا جاۋىق­قان كونكۆەست تە، مەيس جانە باس­قا­لار دا دالەل ەتكەن «عىلىمي ءتاسىل» سو­ۆەت وداعىنىڭ ىشكى-سىرتقى وشپەن­دى­لەرى تاراتقان سان ءتۇرلى وسەكتى جانە ورىس­­قا قارسى ا.سولجەنيتسىن مەن ۆ.گروس­س­ماننىڭ كىتاپتارىن پايدالانۋ بولدى. ح.كوستيۋك، د.سولوۆەي سياقتى ۋكراينالىق ۇلتشىلداردىڭ شيمايلارىن دا ەسكەردى. سولايشا «قارۋلانعان» مەيس امەريكا كونگرەسىندە «ۋكرايناداعى قولدان جاسال­عان اشتىقتى زەرتتەۋ كوميسسياسىن» قۇرا الدى، بىراق جولى بولمادى، زەرتتەۋدى ءادىل جۇرگىزگەندەر وزدەرىنە تابىس ەتىلگەن قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ناقتى دەرەكسىز، قۇر عانا ءسوز، اتى-ءجونسىز جالاقورلىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. كانادالىق زەرتتەۋشى دۋگلاس توتتل «فالشيۆكي، گولود ي فاشيزم: ميف وب ۋكراينسكوم گەنوتسيدە وت گيتلەرا دو گارۆاردا» دەپ اتاعان عىلىمي كىتابىندا كونكۆەستىڭ كوپە-كورىنەۋ جالاقورلىعىن باستان-اياق اشكەرەلەگەن.

كونكۆەستەر «ۋكراينادا قولدان جا­سال­­عان اشتىقتا» قىرىلعاندار سانىن ءبىرى 5 ميلليون دەسە، ارقاي­سى­نىڭ «قيالى» ارجاققا تارتىپ، 25 ميل­ليونعا دەيىن جەتكىزىستى. ال ۋكراي­نا مۇراعاتتارىنىڭ سول جىلدارى جيناقتال­عان رەسمي دەرەكتەرىندە 1932 جىلى 668 مىڭ، 1933 جىلى 1 ميلليون 309 مىڭ ادام­نىڭ ولگەنى جازىلعان. دەمەك، جيىنى 5 نەمەسە 25 ميلليون ەمەس، 2 ميلليون شاماسى...

ۋكراينادا اشارشىلىق نەلىكتەن بول­دى؟

اڭىزقۇمارلار «استىقتىڭ بولما­عانىنان» دەگەندى بەتكە ۇستايدى. رەسمي دەرەك ۋكراينادا: 1930 جىلى 1431،3 ميل­­ليون پۇت; 1931 جىلى 1100 ميلليون­ پۇت; 1932 جىلى 918،8 مىڭ پۇت; 1933 جىلى 1412،5 ميلليون پۇت استىق وندى­رىل­­گە­نىن، ودان مەملەكەتكە جوسپارلى تاپ­­سى­رىلعاندى شىعارىپ تاستا­عاندا، ۋكراينا­نىڭ 30 ميلليونعا جۋىق حال­قىنىڭ جان باسىنا 1932-1933 جىلدارى ورتا ەسەپپەن 320-400 كيلوگرامنان اينال­عان.

اشارشىلىقتى تياناقتى زەرتتەۋ­شىلەر ونىڭ نەگىزگى سەبەبى تابيعي قۋاڭ­شى­لىقتىڭ بولۋىندا دەپ تۇجىرىم جاسادى. مىسالى، رەسەيدە استىق شىقپاي قالعان 1891 جىلى 2 ميلليونعا جۋىق، 1900-1903 جىلدارى 3 ميلليون، 1911 جىلى 2 ميل­ليون­ ادام ولگەنىن انىقتادى.

ال 1932-1933 جىلدارداعى اشار­شى­لىققا «ادامنىڭ قاتىسى» بولعانىن ەشبىر زەرتتەۋشى جوققا شىعارعان ەمەس. بىراق تروتسكي مەن سۆەردلوۆ قۇر­عان قىلمىستى توپتىڭ «ەڭبەكتەرىن» ەسكەر­مەيدى. «قولدان جاسالدىعا» جۇگىنسەك، ول زوبالاڭعا ءبىر عانا ءستاليندى، سوۆەت وكىمەتىن كىنالى ەتۋ شىندىققا جاناس­پايتىنىن اڭعارعان بولارسىزدار. سوۆەت وكىمەتى اشارشىلىقتىڭ بەتىن قايتارۋعا مۇمكىن بولعان شارانىڭ ءبارىن قولداندى. بىراق جەرگىلىكتى باسشىلىق كەرەعارلىق جاساپ وتىرعان. كەيىندە انىقتالعانداي، وداقتاس رەسپۋبليكالار پارتيا ۇيىمدارى حاتشىلارىنىڭ كوبى تروتسكي-سۆەردلوۆشىلدار بولعان.

سوۆەت وكىمەتى 1932 جىلى مامىر ايى­نىڭ 6-سى كۇنى ەلدە استىق دايىنداۋ جوس­پارىن تومەندەتۋ جونىندە دەكرەت جاريا­لاعان-دى. كونكۆەست ونى «بىلمەپتى» دە، ونىڭ ەسەسىنە رەسەيدە 1918-1921 جىل­دارداعى اشتىقتا كوشەلەردە، دالادا ءولىپ جاتقان ادامداردىڭ سۋرەتتەرىن «1932-1933 جىلدارداعى سۋرەتتەر» دەپ بەرۋدى ۇمىتپاپتى.

جالپى اشتىق سول جىلدارى كسرو-دا عانا ەمەس، دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىرنەشە ەلىندە: اقش، پولشا، رۋمىنيا، چەحوسلوۆاكيا، يس­پانيا، ۆەنگريادا بولىپتى. مىسالى، 30-شى جىلدارى: امەريكا قۇراما شتاتتارىندا 6،5 ميلليون، انگليانىڭ ءوزى مەن وتارلارىندا 7 ميلليون، ءۇندىستاندا 4 ميلليون ادامنىڭ اشتان ولگەنى تۋرالى دەرەك بار...

ءاۋ باستا تروتسكيشىل بولعان، مەنىڭشە سول پيعىلىن جىلماقايلىقپەن جاسىرىپ وتكەن ن.حرۋششەۆتىڭ: «ستالين اشار­شىلىقتى ادەيى ۇيىمداستاردى، وزى­نە وڭ قاراماعان حالىقتاردى ءسوي­تىپ باعىن­دىر­دى; ستالين ەلدىڭ، پارتيا­نىڭ ومىرىنە قاتىستى وتە ماڭىزدى ماسە­لەلەردىڭ كوبىن ايلاپ ەسكەرمەي، قاراماي وتىرا بەرەتىن»، دەپ لاققانى بار.

ءبىزدىڭ بۇگىنگى جازعىشتارىمىزدىڭ بىرەۋى: ءستاليننىڭ ورىسشا تاربيە العانىن، ورىسشا جازعانىن، ورىسشا ويلاعانىن، ءوزىن ورىسپىن دەگەنىن، ءتىپتى ءتۇستى دە ورىس­شا كورگەنىن بايانداپ ء(سىرا، ەكەۋى ءبىر توسەكتە ۇيىقتاپ، ءبىر ءتۇستى ءبولىپ كورىپ تە جۇرگەن-اۋ؟!)، حرۋششەۆتىڭ ستالينگە قازاق حالقى جايىندا «جاناشىرلىق پىكىر ايتقانىن عاجاپ دەرەك» ەتىپتى. ال الاياق «كوسەمنىڭ جاناشىرشىلىعى» بىلاي ەدى: «مەن ستالينگە: «قازاق حالقىنىڭ ءحالى اۋىر، اشتان قىرىلۋ قاۋپى بار»، دەپ ەدىم، ول: «سول سارى پالەكەتتەردەن ءسويتىپ قۇتىلماي بولمايدى» دەدى». ءوزى دۇلەيلەنە اتىن قويعان تسەلينوگرادقا كەلگەنىندە حرۋششەۆتىڭ كولگىرسىپ كوبەيتكەن كوپ وتىرىگىنىڭ كوبىگى – سول. ال ءبىزدىڭ جازعىش ول كوكەزۋ «كوسەمىنىڭ» سول 1932 جىلى قايدا، كىم بولعانىن ءبىلۋدى كەرەك ەتپەپتى. كەرەك ەتسە، ماسكەۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 2-حاتشىسى، قازاقستاندا بولماعان، قازاقتى كورمەگەن حرۋششەۆتىڭ 1-حاتشىدان اتتاپ ءوتىپ ستالينگە بارىپ، «قازاقتاردىڭ ادۆوكاتى» بولىپ سوي­لەي الماعانىن بىلەر ەدى. ول كەزدە «ناش نيكيتا سەرگەەۆيچ» (حرۋششەۆتىڭ بيلىگى جىلدارى جاعىمپازدار شىعارعان ءفيلمنىڭ اتى) ماسكەۋدىڭ استى-ۇستىنەن «حالىق جاۋلارىن» يتشە تىمىسكىلەپ ىزدەپ، الاسۇرا قارا ءتىزىم جاساۋ­دان قولى بوساماي جۇرگەن. كەيىنگى رەسمي زەرتتەۋ دەرەكتەرى حرۋششەۆ ۋكراينا كومپارتياسىنىڭ باسشىسى، ماسكەۋ وبلىستىق جانە قالالىق كوميتەتتەرىنىڭ 1-حاتشىسى بولعان جىلدارىندا «حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەۋدە» 1-ءشى ورىندا بولىپتى. ونىڭ امىرىندەگى «ۇشتىك سوتى» جيىنى 220 مىڭنان استام «جاۋدى» تۇتقىنداتىپ، ونىڭ تورتتەن ءبىرىن اتتىرعان.

بىلتىر قاڭتار ايىندا ءبىزدىڭ ينتەر­نەت-سايتتاردىڭ ءبىر-ەكەۋىنەن ميرزوياندى ساعىنىپ جۇرگەن رۋحاني شيكىلەردىڭ ءالى دە بار ەكەنىن بايقادىم. جاس مولشەرى نەمەرەممەن شامالاس جۋرناليست جىگىت (اتى-ءجونىن اتاماي-اق قويايىن) قازاق­ستانداعى 1932-1933 جىلدارداعى اشار­شىلىق جايىندا ايتا وتىرىپ، ميرزويان­دى سوناۋ اعالارىنشا «مىرزاجانشىلاپ»: «...قولىنان كەلسە، ودان دا كوپ جاقسىلىق جاسار ەدى» دەپتى. «ودان دا كوپ جاقسىلىعى» نەمەنە ەكەن؟ ول بىزگە ونداعان جەمتىكتەسىن جەتەكتەپ كەلمەي، ۇيىرلەگەن جىلقى، تابىنداعان سيىر، وتارلاعان قوي ايداپ كەلىپ پە؟ الدە گولوششەكين – «قۋجاقتىڭ» استىقتى، سونشا مالدى تىعىپ تاستاپ كەتكەنىن ەستىپ، ىزدەتتىرىپ تاۋىپ، جيناتتىرىپ الىپ پا؟!. «مىرزاجانشىلدار» كرەملدىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالار باسشىلىعىنا كەڭەس بەرۋى ناتيجەسىندە بىزگە جان-جاقتان از-ازداپ بولسىن استىق، مال جەتكىزىلىپ بەرىلگەنىن «بىلمەيدى». ولار سول جىلدارى بىزدە ءالى دە بولسا امان، نامىستى اعالارىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن، تىكەلەي بايلانىسىمەن ماسكەۋ قۇپتاپ ىسكە اسقان كەيبىر يگى ىستەردى دە – «مىرزاجاننىڭ قامقورلىعى» دەسەدى. وي-حوي، اسىرەبىلگىشتىك-اي!..

قاراجۇرەك ميرزويان، ەگەر سۇرقيالىق­تارى ءۇشىن ءوزى تۇتىلىپ قالماعاندا، ءيا، «ودان دا كوپ جاقسىلىق جاساپ»، تۇت­قىنداتتىرعان مەن اتتىرعاندارىنىڭ سانىن ەسەلەپ كوبەيتەر ەدى. ول قازاق­ستاندى بيلەپ-توستەگەن كەزىندە 110 مىڭ­ «حالىق جاۋىن» تۇتقىنداتىپ، ونىڭ 25 مىڭىن اتتىرعانى بەلگىلى. بۇل تسيفر­لاردىڭ دا تياناقتى ەمەسىندەي، 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇربان­دارىنىڭ سانى دا ءالى ناقتىلانعان جوق. ءبىز­دىڭ «زەرتتەۋشىلەر» 2،5 – 4 ميلليون قازاق اشتان ءولدى دەسىپ ءجۇر.

رەسەي 1897 جىلعى وتكىزگەن حالىق ساناعىندا، مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ ەسەبىنشە، قازاقستاندا 6 ميلليون ادام بولعان. ودان: ەلدە اشتىقتا كوز جۇمعان­دار – 1،7 ميلليون.

قىتاي مەن موڭعولياعا اۋىپ كەتكەندەر – 1،2 ميلليوننان استام.

ىرگەلەس رەسپۋبليكالارعا كوشكەندەر – 795 مىڭ.

ياعني ەلدە قالعان حالىق – 2 ميلليون 305 مىڭ.

قازاق سسر حالىق-شارۋاشىلىق ەسەپ باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، 1936 جىلى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى
3،3 ميل­ليونعا جەتكەن (ول اۋىپ كەت­كەندەردىڭ امان-ەسەن قايتىپ ورال­عان­دارى جانە ىشكى ءوسىم ەسەبىنەن جيىن­تىقتالعان بولار).

اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ سوۆەت وداعىنا ايتاقتاعان جالدامالى جازعىشى بولعان كونكۆەستىڭ اش­كەرەلەنۋى «قولدان جاسالعان اشتىق» دەۋ­دى جوققا شىعارماق ەمەس. ال كىمدەر جاسادى دەگەندە، سوڭعى جىلدارى ادەتكە اينالعانداي، سوۆەت وكىمەتىن، ي.ءستاليندى ايىپتاي جونەلەمىز، ءيا، تروتسكي مەن سۆەردلوۆتى اۋزىمىزعا المايمىز. اشار­شىلىقتىڭ «تىسى» قايسى، «استارى» قايسى، ونى اجىراتۋعا ق ۇلىق جوق.

سيونيستەر اسپانداتا ماداقتاپ، كەيدە لەنيننەن دە جوعارى قويىپ جۇرگەن سۆەردلوۆ حالىقتىڭ قاھارىنا ۇشىراپ، ىزالى توپتىڭ ەرەۋىلى كەزىندە تاياقتان قازا تاپتى. ءبىرجارىم ساعاتقا سوزىلعان قاقتىعىستا سۆەردلوۆ مۇز جاپقان الاڭدا ەس-ءتۇسسىز جاتادى. ماسكەۋگە شالاجانسار جەتكىزىلىپ، قانشاما ەمدەلسە دە، دە­نەسىنىڭ قابىنۋى قايتپاي، ءبىر جىلدان سوڭ دۇنيە سالىپ تىندى.

سوۆەت وداعىن، ونىڭ قۇرامىندا بول­عان ەلىمىزدى جايپاپ وتكەن 1932-1933 جىلدار­داعى اشارشىلىق تۋرالى جازۋدا سىڭار­جاقتىلىققا ۇرىنۋدان ساقتانعان ءجون بولار.

3. «قىزىل قىرعىننىڭ» باسى مەن اياعى

بۇگىندە كەشەگى كسرو تاريحىن بۇتار­لاپ، ءوزىنىڭ قالىبىنا سالىپ الىپ، وزگەلەرگە قاي ماسەلەنى قالاي ايتۋ-جازۋ كەرەكتىگىن ۋاعىزداۋشى «تاريحشىلار» كوبەيمەسە، ازايار ەمەس. رەسەيدە دە، شەت ەلدەردە دە. ال رەسەيلىكتەر بىزدەگى ەلىكتەگىش-سولىقتاعىشتارعا كوكە بولىپ الدى. ولار كۆاس ۇسىنسا، ءبىز ونىسىن قىمىزدان ارتىق كورىپ سىڭعىتامىز. حرۋششەۆ-سولجەنيتسىنشىلدار كەز كەلگەن تاقىرىپتا بىردەڭەنى كوڭىرسىتسە: «مىنە-مىنەكي، وسىلاي جازۋ كەرەك!» دەپ جالاۋ­لاتتىق. سول سىڭايدا بۇگىننەن مىسال كەلتىرسەم، بىلتىر رەسەيلىك ءبىر «عۇلامانىڭ» ماقالاسىماعى «جاس الاش» گازەتىنە باسىلدى. اۆتور: «سوعىس­تا قازاقتار مايداننان كەتۋ ءۇشىن اياق-قولدارىن وزدەرى اتاتىن» دەپ جادىگوي­لەنىپتى.

 «وقىمىستىلار» كسرو تاريحىندا «قىزىل قىرعىن» دەگەن اتپەن قالعان 1937-1938 جىلدارداعى ناۋبەتتى دە اۋدا­رىپ-توڭكەرۋدە.

«حالىق جاۋى» دەگەن اتاۋدى 1859 جىلى فرانتسۋز جۋرنالشىسى جان پول مارات شىعارىپتى. كەيىندە: گ.يبسەننىڭ، ۆ.لەنيننىڭ، ل.تروتسكيدىڭ، م.گوركيدىڭ... ايتۋ-جازۋلارىمەن قالىپتاسىپ كەتكەن. تاريحقا ۇڭىلسەك: ەشبىر ەلدە ەشكىم ەشقاشان ءوزىنىڭ حال­قىنا جاۋ بولعان ەمەس، دۇرىسى – «بي­لىك­تىڭ جاۋى». راس، حالىقتى مۇلدە الىم­سىنباعان اۋلەكىلەر دە بولدى، سولاردىڭ ءبىرى – گيتلەر: «ەگەر مەن قۇرىر بولسام، وندا نەمىس حالقى دا قۇرىسىن، ول ماعان لايىق بولا المادى!»، دەپ شابىنىپتى.

ميلليونداعان تاعدىردى تالكەك ەت­كەن ز ۇلىمدىق تۋرالى ايتا بەرۋ وڭاي دا، ونىڭ ۇشىعىن تابۋ قيىن. وسى­نى ويلاعاندا، ماسەلەن، پاتشالىق رەسەي­دىڭ قۇزىرىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىس­تارعا بوستاندىق الىپ بەرگەن، ەڭبەگى قانالۋدان قۇتقارعان ۆ. لەنيننىڭ مىناۋ بۇيرىقتارى «تىم قىزىق» ء(ۇزىندى):

«تىرشىلىك ءۇشىن ەمەس، بايلار مەن ارام­تاماقتاردى، بۋرجۋازيانىڭ ينتەل­ليگەنتتەرىن جويۋ ءۇشىن كۇرەسۋ... ولاردى ءسال-ءپال قىلمىستارى ءۇشىن دە جازالاۋ كەرەك... ءبىر جەردە تۇرمەگە وتىرعىزىپ... ءبىر جەردە دارەتحانانى تازالاتتىرىپ... ءۇشىنشىسىن كارتسەرگە وتىرعىزىپ، ودان سوڭ سارعىلت بيلەت بەرىپ... ءتورتىنشىسىن ۇستاعان جەردە اتىپ تاستاۋ كەرەك... جازالاۋ سان ءتۇرلى بولعان سايىن جالپى تاجىريبە مولايادى...» (1918 ج.، ماۋسىم);

«پەنزا. گۋبەرنيا اتقارۋ كوميتەتىنە: ...كۋلاكتارعا، پوپتارعا جانە اقگۆارديا­شىلارعا قارسى جاپپاي اياۋسىز قىرعىن جۇرگىزىلسىن; كۇدىكتىلەر قالا سىرتىنداعى كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەرگە قامالسىن» (1919 ج.، جەلتوقسان);

«...مەنىڭ كۇمانسىز تۇجىرىمىم بو­يىن­شا، ءبىز ءدال قازىرگى ساتتە ءدىني قارا­جۇزتىك­تەرگە شەشۋشى دە اياۋسىز سوققى بەرىپ، قارسىلىعىن جانىشتاۋعا ءتيىسپىز، ولار ونى ونداعان جىلدار بويى ۇمىتا المايتىن بولسىن... رەاكتسياشىل ءدىن وكىلدەرى مەن رەاكتسياشىل بۋرجۋازيا وكىل­دەرىن قانشاما كوپ قىرساق، سونشاما جاقسى بولادى» (1920 ج.، تامىز);

«...عاجاپ جوسپار! دزەرجينسكي ەكە­ۋىڭ جەرىنە جەتكىزىڭدەر. «جاسىلدار» بو­لىپ (كەيىن سولارعا جابا سالامىز)، 10-20 شاقىرىم ىلگەرىلەپ، كۋلاكتار مەن پوپتاردى، پومەششيكتەردى دارعا اسامىز. بىرەۋىن دارعا اسقانعا 100 000 سوم سىيلىق بەرەمىز...» (رەسپۋبليكا رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.سكليانسكيگە.1920 ج.، تامىز);

ءبىر «قىزىق» جايت: لەنين دە، تروتسكي دە «اياۋسىز» دەگەن ءسوزدى ءجيى قولدانىپتى. لەنين­نىڭ بۇل جارلىقتارى بۇكىل كەڭەس وداعى شەگىندە جۇزەگە اسىرىلىپ، مىسالى، بىزدە مەشىتتەر جاۋىپ تاستالىپ، مولدالار قۋعىندالدى.

كەيىنىرەك جەر-جەردە ءدىني سالادا ءتۇر­لى بۇرمالاۋشىلىق بولىپ جاتقانىنا كوزى جەتكەن ستالين 1939 جىلى قاراشا ايى­نىڭ 11-ءى كۇنى لەنين جارلىعىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىم جاساعان (پ.ءدورو­حين­نىڭ «ستالين ي رەليگيا» كىتا­بىنان).

«قىزىل قىرعىن» دەگەن ءسوزدى العاش ەسەر ز.كونوپلياننيكوۆا ايتىپتى. 1906 جىلى سوتقا تارتىلعانىندا: «ۇكىمەتتىڭ قاندى اق قىرعىنىنا ءبىزدىڭ پارتيا قىزىل قىرعانمەن جاۋاپ بەرۋدى ۇيعاردى»، دەپتى. تروتسكي 1917 جىلى جەلتوقساننىڭ 17-ءسى كۇنى كادەتتەرگە ۇندەۋ جازىپ، رەۆو­ليۋتسيا جاۋلارىنا قارسى قىزىل قىر­عىندى اياۋ­سىز جانە ەسەلەپ كۇشەيتىپ جۇر­گىزۋ كەرەك­تىگىن ەكىلەنە ايتىپتى. ال قىزىل قىرعىندى زاڭداستىرعان كۇش يەسى بۇكىل­رەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يا.سۆەردلوۆ ەكەن. ول لەنينگە جاسالعان قاستاندىققا جانە پەتروگراد توتەنشە ىستەر كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۋريتسكيدىڭ ولتىرىلۋىنە جاۋاپ رەتىندە قىزىل قىرعىن جاساۋ تۋرالى 1918 جىلى 2 قىركۇيەكتە قاۋلى شىعارعان.

 

عابباس قابىش ۇلى

 

    (جالعاسى بار)

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار