پىكىر • 03 ماۋسىم، 2020

ارىستار رۋحىنا قۇرمەت

31 رەت كورسەتىلدى

قازاق – ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋىر تراگەديانى باستان كەشكەن حالىق. سوناۋ 1921 جىلداردان باستاۋ العان اشارشىلىق، ودان كەيىنگى كامپەسكەلەۋ مەن ۇجىمداستىرۋ سەكىلدى زۇلماتتىڭ شىندىعى ءالى دە اشىلا قويمادى. اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىننەن تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىراپ، قايتىس بولعان، قۋدالاۋعا ۇشىراپ، اتىلىپ كەتكەن قازاقتىڭ ءتىزىمى تولىق جاسالعان جوق. ءتول تاريحىمىزدا بۇل ماسەلە جەتە زەردەلەندى دەپ ايتا المايمىز.

ەندى مىنە، سول ولقىلىقتىڭ ورنى تولعالى وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇندەۋىندە تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماقساتىندا ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلاتىنىن ءمالىم ەتتى. بۇل – ارحيۆتەردە شاڭ باسقان تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتىن ارشىپ الۋىمىزعا، ءسويتىپ وتاندىق تاريحىمىزدى قايتا قالىپتاستىرۋعا جاسالعان وڭ قادام. ەندى ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتارىپ قانا قويماي، جازىقسىز جاپا شەككەن تۇلعالاردى اقتاپ الۋىمىزعا جول اشىلعالى وتىر.

وسى تۇرعىدان ايتقاندا، جاڭادان قۇرىلاتىن مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى كەزگە دەيىن اقتالماعان، اسىرەسە، قىلمىستىق كودەكستىڭ 59-بابىمەن باندى اتانىپ، 107-باپپەن سوتتالعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى اقتالۋى قاجەت دەگەن شەشىم شىعارۋى ءتيىس. ماسەلەن، ازامات سوعىسى كەزىندە الاشوردانىڭ وفيتسەرى بولعان ايتقالي ابىلاەۆ دەگەن ازامات – بۇگىنگە دەيىن اقتالماعان ارىستاردىڭ ءبىرى. وسىنداي ازاماتتاردىڭ دەرەگىن ارحيۆتەن ىزدەپ-تاۋىپ، كىنالى ەمەستىگىن دالەلدەۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ۇلت كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن ارىستارىمىزدىڭ كوبى ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماي وتىر. سولاردىڭ قاتارىندا مۇستافا شوقاي دا بار. ءبىز ونىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان قايراتكەرلىك بولمىسىن ايتامىز دا، ونى اقتاۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەرمەيمىز. نەگە؟

ال ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىزعا 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق پەن 1937 جىلى باستالعان ساياسي رەپرەس­سيا­نىڭ تيگىزگەن زاردابى دا تولىق زەرتتەلمەي ءجۇر. شىندىعىن ايتقاندا، بۇل ناۋبەتتەر قازاقتىڭ سانىن ەداۋىر ازايتتى. وعان قوسا تۇرمىسىن تۇرالاتتى. شارۋاشىلىعىن كۇيرەتكەنى ازداي، مادەنيەتىن دە، ۇلتتىق سانا-سەزىمىن دە كۇرت وزگەرتكەنى داۋسىز. بۇعان قوسا دەموگرافياسى مەن رۋحانياتىنا، ەكونوميكاسى مەن ەكولوگياسىنا تيگىزگەنى اۋىر زاردابى دا تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. دەمەك، الداعى جىلى باستالعانىنا عاسىر تولاتىن زۇلماتتى كەزەڭنىڭ زاردابى بىرنەشە باعىتتا زەرتتەلگەنى ءجون دەپ ويلايمىن. سوندا ۇلت تاريحىنىڭ اشىلماي كەلگەن پاراعى تەرەڭ زەردەلەنەر ەدى.

تەگىندە بۇل ءبىزدىڭ زۇلمات جىل­دار­دىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ارقىلى قۇر­بان­دىققا شالىنعان ارىستارىمىزدىڭ رۋحىنا كورسەتكەن قۇرمەتىمىز بولارى انىق. وتكەندى ءبىلۋ، تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى.

 

اققالي احمەت،

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قحل اڭىزدارىنىڭ قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 07:56

«اباي اندەرى» اسقاقتايدى

اباي • بۇگىن، 07:46

وڭىرلەردەگى جاعداي باقىلاۋدا

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:37

قوعامدا سەنىم پايدا بولدى

قوعام • بۇگىن، 07:16

قاجەت سوزدەر ۋاقىتىندا ايتىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:10

ءموبيلدى توپ باقىلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

ۇپايدان شاشاۋ شىقپايدى

تەننيس • بۇگىن، 07:01

كوڭىلگە مەدەۋ بولعان ۇندەۋ

قوعام • بۇگىن، 06:59

انتيبيوتيك كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن

مەديتسينا • بۇگىن، 06:57

COVID-19: كۇرەس شارالارىنا قارجى ءبولىندى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:45

بەيقامدىقتان ارىلار ەمەس

قوعام • بۇگىن، 06:39

ءوندىرىس كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىردى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:36

ەرەكشە دارىن يەسى ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:35

ساقتىقتا قورلىق جوق

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:30

ۇقساس جاڭالىقتار