پىكىر • 03 ماۋسىم، 2020

اقتاڭداقتار اقيقاتى اشىلۋى كەرەك

50 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي ۇندەۋ جاريالاپ، تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىردى. ەندى بۇل كوميسسيا زۇلمات جىلدارىندا جازىقسىز زارداپ شەككەندەردى بارىنشا اقتاۋعا كۇش سالادى.

كەزىندە 90-جىلداردىڭ با­سىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­­باندارىن اقتاۋمەن اينا­لىس­قان ارنايى كوميسسيا بولدى. ونىڭ قازىرگى كوميسسيادان ءبىر ايىر­ماشىلىعى، پارلامەنتكە قاراعان ەدى. ال قازىرگى كوميسسيا تىكەلەي اتقا­رۋشى بيلىككە قا­رايدى. بۇ­رىنعى كوميسسيا ءبىراز جۇ­مىس اتقاردى، ارينە. بىراق سول تۇستا پروكۋراتۋرا مەن سوت كىم­نىڭ اتىنا قاعاز بولسا، سولار اقتالادى دەگەن. ياع­ني قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان­دار­دىڭ وتباسى نەمەسە ولاردان تاراعان ۇرپاعى اقتاۋ تۋرالى ارنايى ءوتىنىش جازۋى كەرەك. الايدا «حالىق جاۋى» اتانعانداردىڭ كوبى اتىلىپ، وتباسىلارى دا قاسىرەت كورىپ، ءبىرازىنان ۇرپاق تا قالماعان. قۋعىن-سۇرگىن كورگەن قازاق زيالىلارى سوتتالىپ، جاۋاپقا تارتىلسا، ولاردىڭ ايەل، بالا-شاعاسى لاگەرلەرگە ايدالدى. ءبىز «نكۆد» دەپ اتاپ كەت­كەن ىشكى ىستەر حالىق كوميس­سارياتى جازىقسىز وپات بول­عانداردىڭ وتباسىلارىن دا وپا تاپتىرماعان. ايتالىق، تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا ونىڭ ءۇش قى­زىن بالالار ۇيىنە وتكىزىپ جىبەر­گەن. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى ۇلكەن تراگەدياعا اينالدى.

سونىمەن قاتار كەزىن­دە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرا­عان­داردىڭ كوبى باس ساۋعالاپ شەكا­را استى. ولاردىڭ سانىن ناق­تى ايتۋ قيىن، 500 مىڭعا جۋىق دەپ ايتىلادى. سولاي ەل­دەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان­داردى ۇرپاقتارى بۇگىندە ەلگە ورا­لىپ جاتىر. ال ولاردان قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى سياق­تى قىزمەتكە تۇراردا اتا-بابا­لارىنىڭ قايدا تۋىپ، قاي­دا جاساعانى تۋرالى سۇرا­لا­دى. ياعني جازىقسىز جازالان­عان­داردىڭ ۇرپاعى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى ءبىر قولايسىزدىقتارعا تاپ بولادى.

مەنىڭ «قازاق تۇتقىنى» دەگەن كىتابىم بار. سوندا باسقا دا مالىمەتتەر قام­تىل­دى. مىسالى، سوعىس كەزىن­دە تۇتقىنعا تۇسكەندەر، تۇركىس­تان لەگيونىندا بولعاندار 1946-1947 جىلدارى 10-15 جىل­عا سوتتالدى. سودان ولاردى 1955 جىلى تۇرمەدەن بوسات­تى، بىراق اقتالعان جوق. تەك ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العان­نان كەيىن عانا اق­تالدى. وسى ارالىقتاعى قان­شاما جىلدار بويى اقتالماعان ولاردىڭ كوپ­تەگەن قۇقى شەك­تەلدى: جۇ­مىس­قا تۇرا المادى، شەتەلگە شىعا المادى، داۋىس بەرە المادى، پاتەر الما­دى. تاۋەل­سىزدىكتى كورە الماعان­دارى اقتالماستان باقيلىق بولىپ كەتتى. ەگەمەن ەل بولىپ، ەسىمىزدى جيىپ، تاريحي ادىل­دىك­تى قالپىنا كەلتىرۋ بويىن­شا جۇمىستار قولعا الىندى. دەگەنمەن بۇل باعىتتا اتقا­رىل­ماعان ءالى تالاي شارۋا بار.

ەندى قازىرگى مەملەكەتتىك كو­ميسسيا پروكۋراتۋرا مەن سوتقا بايلانباي، ارحيۆتەردى كەڭىنەن اقتارىپ، سونداعى دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە اقتاۋ جۇ­مىستارىنا ەكپىن بەرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى رەت­تە وبلىستىق، قالالىق ارحيۆ­تەرگە قوسا ىشكى ىستەر مەن شە­كارالىق ارحيۆتەردى دە قارا­عان ما­ڭىز­دى. زۇلمات جىل­دار­دىڭ زاردابىن تاپقانداردىڭ ناقتى سا­نىن انىقتاۋ قيىن بولار، بىراق 3-5 جىلدىڭ ىشىندە جالپى كولەمىن شاما­لاۋعا بولادى. بۇل دەگەن ۇلكەن كۇش-جىگەر، ۋاقىت، ەڭ­بەكتى قاجەت ەتەدى. سون­دىق­تان مەملەكەتتىك كوميس­سيا مۇ­شە­لەرىنە ارنايى گرانت بولىنسە، دۇرىس بولار ەدى.

 

بۇركىتباي اياعان،

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلگە كەرەك ەكى كىتاپ

رۋحانيات • بۇگىن، 08:52

حالىقارالىق فورۋم ءوتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:50

العاشقى عارىش ايلاعى

وقيعا • بۇگىن، 08:48

تاريحي جەرلەردىڭ تاعىلىمى بولەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

عىلىم • بۇگىن، 08:01

ۇلتتىق ۇردىستەر ۇزىلمەيدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار