كەزىندە 90-جىلداردىڭ باسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋمەن اينالىسقان ارنايى كوميسسيا بولدى. ونىڭ قازىرگى كوميسسيادان ءبىر ايىرماشىلىعى, پارلامەنتكە قاراعان ەدى. ال قازىرگى كوميسسيا تىكەلەي اتقارۋشى بيلىككە قارايدى. بۇرىنعى كوميسسيا ءبىراز جۇمىس اتقاردى, ارينە. بىراق سول تۇستا پروكۋراتۋرا مەن سوت كىمنىڭ اتىنا قاعاز بولسا, سولار اقتالادى دەگەن. ياعني قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ وتباسى نەمەسە ولاردان تاراعان ۇرپاعى اقتاۋ تۋرالى ارنايى ءوتىنىش جازۋى كەرەك. الايدا «حالىق جاۋى» اتانعانداردىڭ كوبى اتىلىپ, وتباسىلارى دا قاسىرەت كورىپ, ءبىرازىنان ۇرپاق تا قالماعان. قۋعىن-سۇرگىن كورگەن قازاق زيالىلارى سوتتالىپ, جاۋاپقا تارتىلسا, ولاردىڭ ايەل, بالا-شاعاسى لاگەرلەرگە ايدالدى. ءبىز «نكۆد» دەپ اتاپ كەتكەن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى جازىقسىز وپات بولعانداردىڭ وتباسىلارىن دا وپا تاپتىرماعان. ايتالىق, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا ونىڭ ءۇش قىزىن بالالار ۇيىنە وتكىزىپ جىبەرگەن. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى ۇلكەن تراگەدياعا اينالدى.
سونىمەن قاتار كەزىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ كوبى باس ساۋعالاپ شەكارا استى. ولاردىڭ سانىن ناقتى ايتۋ قيىن, 500 مىڭعا جۋىق دەپ ايتىلادى. سولاي ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعانداردى ۇرپاقتارى بۇگىندە ەلگە ورالىپ جاتىر. ال ولاردان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سياقتى قىزمەتكە تۇراردا اتا-بابالارىنىڭ قايدا تۋىپ, قايدا جاساعانى تۋرالى سۇرالادى. ياعني جازىقسىز جازالانعانداردىڭ ۇرپاعى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى ءبىر قولايسىزدىقتارعا تاپ بولادى.
مەنىڭ «قازاق تۇتقىنى» دەگەن كىتابىم بار. سوندا باسقا دا مالىمەتتەر قامتىلدى. مىسالى, سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەندەر, تۇركىستان لەگيونىندا بولعاندار 1946-1947 جىلدارى 10-15 جىلعا سوتتالدى. سودان ولاردى 1955 جىلى تۇرمەدەن بوساتتى, بىراق اقتالعان جوق. تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا اقتالدى. وسى ارالىقتاعى قانشاما جىلدار بويى اقتالماعان ولاردىڭ كوپتەگەن قۇقى شەكتەلدى: جۇمىسقا تۇرا المادى, شەتەلگە شىعا المادى, داۋىس بەرە المادى, پاتەر المادى. تاۋەلسىزدىكتى كورە الماعاندارى اقتالماستان باقيلىق بولىپ كەتتى. ەگەمەن ەل بولىپ, ەسىمىزدى جيىپ, تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىندى. دەگەنمەن بۇل باعىتتا اتقارىلماعان ءالى تالاي شارۋا بار.
ەندى قازىرگى مەملەكەتتىك كوميسسيا پروكۋراتۋرا مەن سوتقا بايلانباي, ارحيۆتەردى كەڭىنەن اقتارىپ, سونداعى دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە اقتاۋ جۇمىستارىنا ەكپىن بەرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى رەتتە وبلىستىق, قالالىق ارحيۆتەرگە قوسا ىشكى ىستەر مەن شەكارالىق ارحيۆتەردى دە قاراعان ماڭىزدى. زۇلمات جىلداردىڭ زاردابىن تاپقانداردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ قيىن بولار, بىراق 3-5 جىلدىڭ ىشىندە جالپى كولەمىن شامالاۋعا بولادى. بۇل دەگەن ۇلكەن كۇش-جىگەر, ۋاقىت, ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرىنە ارنايى گرانت بولىنسە, دۇرىس بولار ەدى.
بۇركىتباي اياعان,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
