پروۆينتسيالىق ادەبيەت
ءبىز بۇگىن تەكتى جىرلارىنىڭ تۇعىرى بيىك بولعانىمەن, عۇمىرى قىسقا قايىرىلعان اقىن الەمىنە ۇڭىلمەكشىمىز. ول – تۇرسىن جۇماش الەمى. سوناۋ ارقانىڭ قيىر شىعىسىنداعى قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانى, ەگىندىبۇلاق اۋىلىندا جاتىپ-اق, جاسىنداي جىرلارى قازاق پوەزياسىنىڭ كوزى ءتىرى كلاسسيكتەرى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, ەسەنعالي راۋشانوۆتى جالت قاراتقان اقىن بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي.
اقىنعا مىنا تىرشىلىكتە جالعىزدىق ءھام دوس ءھام دۇشپان بولىپ شىعادى. اقىن ءولتىرۋدىڭ ەڭ وڭاي ءتاسىلى – ەلەمەي قويۋ بولسا كەرەك. ول ءادىس جانە مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسادى. ەسەنعاليدىڭ ەسكەرگەنى, اقسۇڭقار ۇلىنىڭ اقىلى اقىن جانىن قاشانعى جۇباتادى. تالانت نە جان-جاعىن جۇتادى, نە ءوزىن ءوزى جۇتادى. تۇرسىن اقىن سولاي جۇتىلعان تالانت بولدى. سونداي-اق عۇمىرى تىلسىمعا تولى اقىننىڭ اسپانمەن بەيسانا قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ءوز تاعدىرىن ءوزى شيمايلاي باستاعانى بىزگە ءالى كۇنگە تۇسىنىكسىز. ايتپەسە, ءوزىنىڭ ەرتە ومىردەن وتەتىنىن قاي بولجامعا سىيعىزۋعا بولادى؟
«جىر جيناعىم جارقىراپ,
شىقپاسا دا باسپادان...
مەنى ءبىر كۇنى ءتۇسىنىپ,
ويلانادى استانام.
الاتاۋدا ءبىر شىڭ بار,
ەشكىم اياق باسپاعان,
مەن سول شىڭعا شىعامىن,
شىعا المايدى باسقا ادام», – دەپ جىرلاعان اقىن, شىنىمەن, كىتابى جارىق كورمەي, مۇشەلىندە فانيدەن باقيعا وزدى. قايتىس بولعاننان كەيىن 2 جىل وتكەندە, ياعني 1997 جىلى حالىقتىڭ قولداۋىمەن «پەرىشتە» اتتى كىتابى جارىق كورەدى.
تۇرسىن جۇماشتىڭ اپاسى كلارا جۇماشەۆانىڭ ءبىر ەستەلىگىنەن بىلگەنىمىزدەي, اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى ەمشىگە بارعان كورىنەدى. بۇل 1995 جىلدىڭ 7-ءشى ماۋسىمى ەكەن, ياعني دۇنيەدەن وتەرىنەن 4 كۇن بۇرىن. تۇرسىن ەمشىدەن ءوڭى بوزارىپ ورالىپتى. ءولىمى جايلى ايتىلسا كەرەك... توعىزىنشى ماۋسىم كۇنى تۋعان كۇنىنە بارعان اپكەسى ونىڭ ونشا كوڭىل كۇيى بولماعانىنا قاتتى الاڭداعان. «11-ءى كۇنى اسىعىس جۇمىسقا بارا جاتىپ, ۇيىنە قايتا-قايتا قارادىم, بىراق كىرمەدىم. كەلىنشەگى «تۇرسىن اۋىرىڭقىراپ جاتىر», دەدى. جۇرەگىم ءبىر جاماندىقتى سەزگەندەي بولدى. سول كۇنى «تۇرسىن ومىردەن وزدى!..» دەگەن حابار كەلدى. سول ءبىر وكىنىش ءالى وزەگىمدى ورتەيدى. سوندا ۇيىنە كىرگەندە, دارىگەر شاقىرتىپ, امان الىپ قالار ما ەدىم... ايتەۋىر, قاراپ وتىرماس ەدىم عوي, ءبارى باسقاشا بولار ما ەدى...», دەپ ەسكە الادى. ارتىندا اڭىراپ اقىننىڭ جارى ايناگۇل, پەرزەنتتەرى ءلايلا مەن مەدەت قالادى.
تۇرسىن جۇماش – اۋىلدا ءجۇرىپ-اق ادامزاتتى جىرلاعان اقىن. ءاربىر ولەڭى مىنا عۇمىردىڭ وتكىنشى جالعان ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ماڭگىلىكتىڭ كىلتىن ىزدەيتىندەي اسەر قالدىرادى. ءتىلدىڭ كيەسى كەز كەلگەن اقىننىڭ جانىمەن ۇندەسە بەرمەيتىنى انىق. تەگىنىڭ اسىلدىعى, كوكىرەك كوزىنىڭ اشىقتىعى, ءتىلىنىڭ ورامدىلىعى – بارلىعى ابايدىڭ اقىنعا قويعان تالاپتارىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, قۇدىرەتتى كۇش يەسى تۇرسىن اقىنعا الاپات قۋات سىيلاپتى.
اقىننىڭ ارقا تۇتار اعاسى س.اقسۇڭقار ۇلى كەيىن «اسپان جاققا اسىقپاشى, باۋىرىم» («ورتالىق قازاقستان», 1995 جىل 17 قاڭتار) دەپ, تۇرسىن جايلى ماقالا جازادى. تۇرسىننىڭ سوڭعى حاتى دا سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنا ارنالعان ەكەن. «قىمباتتى سەكە! ءۇي ءىشىڭىز تەگىس امان با؟ دەنساۋلىعىڭىز جاقسى ما؟ شابىتىڭىز بابىندا دەگەن كامىل سەنىمدەمىن. قىمباتتى سەكە! جىر كەشىڭىزدىڭ ءساتتى وتكەنىنە وتە قۋانىشتىمىن! اللا جازسا, وسى جازدا ارنايى بارىپ قايتامىن. «قورلانعا حات» دەگەن مىنا ءبىر توپتاما ولەڭدى وتكەن كۇزدە جازىپ ەدىم. بالقان (احمەتوۆ) كەلىپ قايتقان, سالەم ايتىپ جىبەرگەم. ءبىر جيناق دايىنداپ جاتىرمىن, قاراعاندىدان شىعارتپاق ويىم بار, ەگەر دە قارجى ماسەلەسى شەشىلسە… تولەۋبايعا, باسقا دا جىگىتتەرگە سالەم ايتارسىز. مەنىڭ شىعارماشىلىعىما دەگەن اق ادال كوڭىلىڭىزگە كوپ راحمەت. ايتار سىر, شەرتەر مۇڭ جەتەدى… ماعان قازىر وتە قيىن, بىراق مەن ەشبىر مويىمايمىن. ءبىر ءسىزدىڭ مىنا جارىق دۇنيەدە بارىڭىز – ماعان زور مەدەۋ. ءسىز مەنى ءۇمىت دۇنيەسىنە, جارىققا جەتەلەپ كەلەسىز… ساۋ بولىڭىز! ىنىلىك ىزەتپەن, تۇرسىن». وكىنىشتىسى, بۇل حات سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنا جەتكەنشە اقىن جالعان دۇنيەنى تارك ەتكەن بولاتىن...
ونى جوعارى باعالاعان اقىنداردىڭ ءبىرى ەسەنعالي راۋشانوۆ تا «بۇل جىگىتتىڭ ەكى «ايىبى» بار. ءبىرى – استانادان شالعاي اۋداندا تۇراتىندىعى. ەكىنشىسى – مىناداي زاماندا ولەڭ جازىپ جۇرگەندىگى. ايتپەسە, ايدارىنان جەل ەسىپ تۇرعان مىنا ولەڭدەردىڭ ارقاشان-اق ايى وڭىنان تۋاتىن ءجونى بار ەمەس پە؟», دەگەن ەكەن.
«ول كىم بولىپ جۇمىس ىستەمەدى؟ ول مونشادا وت جاعۋشى دا بولدى. ول كۇزەتشى دە بولدى. ول اۋداندىق گازەتكە ءتىلشى بولىپ قابىلداندى. بىراق كورە الماۋشىلاردىڭ «ساسىق قۋلىعىمەن» قۋىلدى. ول جۇمىسسىزدىق كسرو-دا اتىمەن جوق دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتقان توقىراۋ كەزىندە كەرەكسىز بولىپ كوشەدە قالدى», دەپ ەسكە الادى بەلگىلى جۋرناليست ايتباي ساۋلەبەكتەگى.
كەيىپكەرىمىز كەلىستى, كەسەك بولماسا س.اقسۇڭقار ۇلى «ولەڭدەرىن سۇيسىنە وقىپ, اللا اماندىعىن بەرسە, ءبىر جۇزدەسەرمىز دەپ جۇرگەندە, ول باقيدان فانيگە اتتانىپ كەتتى», دەپ ەسكە الىپ, «پروۆينتسيالىق ادەبيەت» دەگەن ولەڭىندە:
«جۇرەگىمدە سول سەمەيدىڭ وتى ۇرىپ,
ءومىر ءسۇرىپ كەلەم وكسىپ, وكىنىپ.
اقىنداردىڭ تۋاتىنى راس اۋىلدا,
استانادا ولەتىنى – وتىرىك», – دەپ جىرلاماس ەدى.
قورلان
اقىننىڭ جارى ايناگۇل قايىربەكوۆا دا اقىن جانىن كوزى تىرىسىندە ايالاپ وتكەن اياۋلى جان. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن جاس اقىن اقەركە اسان جەڭگەمىزدەن سۇحبات العان بولاتىن. «كىتابىمدى شىعارۋ كەرەك دەپ ايتا باستادى. ءوزى ولەڭ جازسا الدىمەن ماعان كورسەتۋشى ەدى, سول كۇندەرى دە ماعان بارلىق ولەڭدەرىن رەتتەپ كورسەتىپ كەتتى. ولەڭدى قالاي جازعانىن, قانداي ويدا جۇرگەنىن ءبىرىنشى ماعان ايتۋشى ەدى. ولەڭدەرىن ءتۇن اۋا, تاڭعا قاراي جازىپ وتىراتىن. تۇنگى 3-4-تە ولەڭ جازسا, تاڭعى 5-تە وياتىپ الىپ, سول ولەڭدەرىن وقىپ بەرۋشى ەدى. تۇرسىن ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن. سودان ولەڭ جازسا ماعان ارىپتەرىن تەكسەرتىپ «قاتە كەتىپ جاتسا, ۇيات بولار» دەپ ايتۋشى ەدى. بىراق ونىڭ ءسوز بايلىعى مەن ساۋاتتىلىعى قازاقشا وقىعان ادامداردان كوپ ارتىق بولاتىن», دەيدى اقىننىڭ جارى.
قىزى ءلايلا دا اكەسى جايلى ءار كەزدە ساعىنىشتى سىرلارىن اقتارىپ كەلەدى. قارىمدى قالام قۋاتىنىڭ ۋاقىتقا باعىنار جەرى بار ما؟ تۇرسىن جازارىن جازا الماي كەتكەن اقىن دەر ەدىك. اقىننىڭ باسقا مىندەتى بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. اقىن – تاعدىردى تاسقا باسۋشى عانا شىعار.
«قازاق ءتىلىنىڭ تىلسىم سىرلارى مەن ونىڭ شىعار تۋماسىن كوكىرەك كوزىمەن تانىپ, سودان بار ساناسىمەن, بولمىسىمەن قىزىعا دا, ەمىرەنە سۋسىنداعان قازاق اقىندارىنىڭ ءبىرى – مەنىڭ اكەم تۇرسىن جۇماشەۆ ەدى. اكەمنىڭ:
بۇلاقتارعا قىزىعىپ تاسىپ اققان
تابانىنا تاۋلاردىڭ تاسى باتقان,
قازىبەك بي اۋىلىندا ءبىر اقىن بار,
سەنى ويلاۋمەن كۇنى-ءتۇنى باسى قاتقان,
– دەگەن ولەڭ جولدارىن وقىسام, ءتىل كيەسىن ساناسىمەن ءتۇسىنىپ, سوعان بارار جولدى تاۋىپ, قيىن دا قاستەرلى قاسيەتىنەن سۋسىنداۋ ءۇشىن ءوز ءومىرىن قۇربان ەتۋگە انت بەرگەن ەرتەگىدەگى باتىردى كوز الدىما ەلەستەتەم», دەيدى اقىننىڭ اياۋلى پەرزەنتى. قىزىنا ءلايلا دەپ ەسىم بەرۋىنىڭ ءوزى قۇدىرەتتى پوەزياعا دەگەن قۇرمەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءيا, جۇماتايدىڭ ءلايلاسى بولسا, تۇرسىننىڭ قورلانى بولعانىن بىلەمىز. قيال-ارۋدىڭ بۇل ومىردە بار-جوعىن ەشكىم بىلگەن ەمەس. مۇمكىن ءبىزدىڭ بۇل ماقالانى سىزبەن بىردەي ۋاقىتتا ارۋ قورلاننىڭ دا وقىپ وتىرۋى مۇمكىن...
«قاتىپ قالعان قاعيدانىڭ
قالپىن بۇز,
ماحابباتتىڭ كەرەمەتىن بول, ۇقتىر.
قورلانىما جولىقتىرساڭ,
التىن كۇز,
مىنا جارىق دۇنيەدە جولىقتىر!
مەنى ىزدەپ جۇرگەن شىعار ول-داعى,
ساعىنىشى تۇندە كىرپىك ىلدىرمەي.
قولدارىما ءتيىپ كەتسە قولدارى,
جىلار ەدىم ءتىرى جانعا بىلدىرمەي…» دەپ جىرلاعان اقىن مۋزاسى قورلاننىڭ سۇلۋ بولعانىنا ەش كۇمان كەلتىرە المايمىز. ءتىپتى تۇرسىن اقىن ءوزىنىڭ قويىن داپتەرىنە: «ميىمداعى قيالىمنىڭ قولىمەن» (ج.جاقىپباەۆ) مەن سەنى وسىناۋ جارىق دۇنيەگە وتكەن جىلدىڭ التىن كۇزىندە تۋدىرعان ەدىم, اياۋلى قىز-قورلان…» – دەپ جازىپ قويعان ەكەن.
«استانا الىس, اسپان الىس, الىس قىر,
سىرلاساتىن كورىنبەيدى-اۋ
تانىس ءبىر.
ەي, التىن كۇز,
سەرى تۇرسىن مەن بولام,
بالقانتاۋدىڭ قورلانىمەن
تانىستىر!» –
نەمەسە,
«بالقانتاۋدا قىز تۋماسا
قورلانداي,
بۇل توپىراق قالاي تۋدى اقىندى؟!», دەپ وقىرمانعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ سۇراق, سۇراق قويا وتىرىپ جاۋاپ بەرەدى قالام يەسى. ءبىز بۇدان كەيىن قورلاننىڭ بۇل ومىردە ماڭگىلىك عۇمىر كەشەتىنىن, وسىنداي ماڭگىلىك جىرلاردان كەيىن قورلاننىڭ پەرىشتە ەكەنىنە, اقىننىڭ پەيىشتە ەكەنىنە كۇمانسىز سەنەتىندەيمىز.
* * *
وتىز التى جىل – شارتتى ۇعىم. ول ءبىزدىڭ ولشەمىمىزبەن از ۋاقىت بولۋى مۇمكىن. ماڭگىلىك ولمەس جىرلاردىڭ عۇمىرى باردا اقىندى ءولدى دەۋگە حاقىمىز دا جوق. تەك, اقىننىڭ ارتىندا قالعان وتتى جىرلاردىڭ ەل نازارىنا ىلىگە بەرمەيتىنى جانىمىزعا باتادى. اقىنعا كوزى تىرىسىندە قولۇشىن سوزعاندار ءبىردى-ەكىلى بولسىن بار ەدى. قاناتتاس تا قالامداس دوستارى ق.اسانوۆ, ءا.جانپەيىسوۆ, ە.بالتاشەۆ, م.جاپەك, ءا.جاقانوۆ تۇرسىننىڭ ولەڭدەرىنىڭ جارىققا شىعۋىنا كوپ كومەكتەسكەن. الايدا شامالى عانا تيراجبەن جارىق كورگەن «پەرىشتە» اتتى جىر جيناعىن قازىر كىمنىڭ قولىنان تابا الامىز. تۋما تالانتتىڭ شىن دارىنىن ەلەپ-ەسكەرەتىن كۇن تۋعان سىڭايلى. ەسىل اقىننىڭ جاڭا جىر جيناعىن جارىققا شىعارىپ, ونى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ءاربىر كىتاپحاناعا جەتكىزەتىن ۋاقىت ابدەن جەتكەن. جالعىز تۇرسىن ەمەس, ناسيحاتتالماي جۇرگەن اقىنداردىڭ قاتارى ءالى دە كوپ. ارتىعالي ىبىراەۆ, ساعات ابدۋاليەۆ, سەرىك تومانوۆ, مارات وتاراليەۆ, داۋلەت (قارا داۋلەت) ساتىبەكوۆ سىندى اقىندار دا ناسيحاتتالماي جاتىر.
اقىننىڭ ءوز سوزىمەن ماقالامىزدى تۇيىندەر بولساق:
قىراندار عانا ۇشاتىن بيىك بار,
قارعالار ۇشادى تومەندە.
تاڭدايدا ءشول, كەۋدەمدە – كۇيىك بار,
ايتپەسە نەم بار ولەڭدە؟
اسىلىن ويلاپ الاشتىڭ وتكەن,
ويىمدى جىلدار قاشتى الىپ.
سەن ماعان بۇرىلىپ قاراشى, كوكتەم,
كوزىمنەن كەتتى جاس تامىپ...
