ادەبيەت • 02 ماۋسىم، 2020

ۇڭگىر (ۇشتاعان)

179 رەت كورسەتىلدى

پلاتون ۇڭگىرى

كەيدە سامالاداي جار­قىراعان سانسىز جۇلدىزدارعا تاڭدانا قاراپ قالامىز. العاش رەت اسپانعا قا­را­­عانداي. وسىن­شا سۇلۋ­لىقتى تۇڭ­­­­­عىش كور­گەن­دەي. كەي­دە سۋ بەتىندە جىلت-جىلت ەتىپ ويناعان ساۋ­لە­لەر­­گە تامسانا كوز سالامىز. جەل بەسىگىندە تەربەلىپ، قۇل­پىرا ويناعان قىزىل گۇل­دەردىڭ كوزدىڭ جاۋىن العان اسەمدىگىنە، اق كوبەلەكتەردىڭ مەرەكەسىنە مەيىرىڭ قانباي قاراپ تۇراسىڭ. بۇرىن وسىنىڭ ءبارىن نەگە كورمەگەنمىن، جارىق دۇنيەنىڭ سونشا عالاماتىن قالاي سەزىنبەگەنمىن دەگەندەي بولاسىڭ. ءار كورگەن سايىن العاش كورگەندەي ىڭكار بولۋ، ىنتىعۋ قانداي عاجاپ! وسىنىڭ ءبارى – جاڭا ءارى كونە دۇنيە. ءار قاراعان سايىن جاڭالىعىن كورەمىز بە، ەسكىلىگىن عانا اڭ­عارامىز با؟

ادام بالاسىنىڭ، ءتىپتى ءوزىڭ­نىڭ بويىڭداعى سان ال­ۋان سەزىمدەر، ويلار، سولاردىڭ جەتىلۋى، كەمەلدەنۋى، ىزگىلەنۋى، ءاربىر سيتۋاتسيادا ءارتۇرلى رەڭك­تە، ءارتۇرلى بەينەدە كو­رىنۋى، جاڭا قىرىنان تانىلۋى، جاڭا قاۋىزىنىڭ اشىلۋى – وسىنىڭ ءبارى ءوزىڭدى، قوعامدى، الەمدى ءسات سايىن قايتا تانىپ، باسقاشا باعامداپ وتىرۋعا الىپ كەلەدى.

وسى سەزىنۋلەر مەن وي كەشۋلەر بولماسا، ءبىز كولەڭكەلەر سەكىلدى تىرشىلىك كەشەر ەدىك. ءبىز دۇنيەدەگى بار قۇندىلىقتار مەن يدەيالاردىڭ، جاراتىلىس پەن بولمىستىڭ، وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ، عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، تىرشىلىك يە­لەرى مەن زاتتاردىڭ كولەڭكەسىن عانا كورەر ەدىك. كو­لەڭ­كەلەرى ار­قىلى باعالار ەدىك. پلا­تون ۇڭ­گى­رىنىڭ ادامدارى سەكىلدى. با­سى­مىز بۇ­رىل­ماستاي ەتىل­­گەن، اياق-قو­لى­مىز بۇ­عاۋ­لانعان، تۇسالعان، جا­رىق جەل­كەمىزدەن تۇس­كەن. ال سول ۇڭگى­رىمىزدىڭ قابىرعاسىندا تەك­ كو­لەڭكەلەر بيلەپ جۇرەر ەدى.

بىراق ءبىر ساتكە باسقاشا قاراپ كورەيىكشى، ءبىزدىڭ سە­زىم­دەرىمىز بەن ويلارىمىز وزگە ادامداردىڭ سەزىمى مەن ويىنىڭ كولەڭكەسى عانا ەمەس پە؟ ءتىپتى ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءوزى وزگەلەردىڭ ءومىرىنىڭ كولەڭكەسى ەمەس پە؟ ءبىز وزگەلەردىڭ كوز­قاراسىمەن، پىكىرىمەن ءومىر سۇرە باستاعاندا، وزگەلەردىڭ ويى بىزگە تاڭىلعاندا، وزگە­لەردىڭ يدولى مەن ەتالونى بىزدىكىنە اينالعاندا، ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن ءداستۇرى وزىمىزدىكىنەن زور كورىنگەندە، وزگەلەردىڭ وركەنيەتى ۇلگى بولعاندا، ويلاۋ جۇيەسى قالىپتى شابلونعا اينالعاندا، ءبىز ءوزىمىزدى ولار­دىڭ كولەڭكەسى ەمەسپىز ءارى يدەيا­نىڭ كولەڭكەسىن ەمەس، ءوزىن تا­نيمىز دەپ ايتا الامىز با، جەكە ادام رەتىندە، تۇتاس ۇلت رەتىندە؟ ءوندىرۋشى، تۋدىرۋشى ەمەس، تۇتىنۋشى عانا بولعاندا، قالاي كولەڭكە ەمەسپىز دەپ ايتۋعا بولادى؟ ويدىڭ ءوزىن ەمەس، كولەڭكەسىن عانا كورسەك، ول ويدىڭ بىزگە بەرەرى بار ما؟ ال ونىڭ ءوزىن كورسەتكىسى كەلگەندەر تابىلسا، مويىنداۋعا ەرىك بار ما؟

پلاتون ۇڭگىرىنەن شىعاتىن جول قايسى؟ جالپى، ءبىز بۇل ۇڭگىرگە قالاي تاپ كەلدىك؟

 

ءماۋلانا ۇڭگىرى

1

ءبىزدىڭ دالادا ءپىل جوق. بىراق ءپىل دەگەن ۇعىم بار. دە­مەك، بىزدە ءپىلدىڭ كولەڭكەسى بار. ونى سىرتتان الىپ كەلىپ، تسيرك­تە يا زووباقتا بىزگە كورسەتەدى. الاي­دا ول بىزگە سىڭبەيدى، تىر­شىلىك كەشپەيدى، ءبىز ونىڭ مەكەنى ەمەسپىز. ول بار بولعانى تاڭسىق دۇنيە، ەكزوتيكا. دۇ­كەندەرىمىزدە تۇرعان اناناس سەكىلدى. يدەيالار دا سولاي عوي. سىرتتان الىپ كە­لىپ، سۇيكىمدى ەتپەك بولامىز: «قاراڭىز، قانداي تاڭ-تا­ماشا نارسە!». قازاقتىڭ ءوز توپىراعىنان، ءوز تابيعاتىنان، بولمىسىنان ءونىپ، ءوسىپ شىق­پاعان دۇنيە ارقاشان جات كورىنەر. ءبىز تەك ونىڭ كولەڭكەسىن عانا تانىرمىز. قازاق دالاسىنان ارحەولوگتار ءزىلدىڭ ياعني مامونتتىڭ سۇيەگىن قازىپ الىپ جاتادى. وسىنى كورگەندە عانا بارىپ، ءزىلدىڭ دە، ءپىلدىڭ دە بىزگە سونشا جات ءارى بوتەن ەمەستىگىن ويلاي باس­تايمىز. ءپىل تۋرالى وي باسقاشا قىرىنان اشىلا باستايدى، ەندى ول كولەڭكەسىمەن ەمەس، ءوز انىق بولمىسىمەن ويعا بەكيدى.

بۇل ءپىل – رۋمي ءپىلى. جاڭا ءارى كونە وي. جات ءارى جاقىن تۇسىنىك. ءماۋلانا ءپىلى ءماۋلانا ۇڭگىرىندە تۇر. ءماۋلانا ۇڭگىرىنە كىرگەن ءاربىر ادامدارعا ۇقساپ ءبىز دە قاراڭعىدا ءپىلدى ۇستاپ كورىپ، تاڭدانامىز. بىراق ونىڭ ءپىل ەكەنىن بىلمەيمىز. ءرۋميدىڭ كەيىپكەرلەرى سەكىلدى ءارتۇرلى جورامال مەن بولجامدار ايتامىز. قازىرگى جاڭا ادەبيەتتەگى پوستمودەرن تەورياسىنا قا­تىستى پولەميكا سەكىلدى. پوست­مودەرن – ءبىزدىڭ ءپىلىمىز. ءبىز­دىڭ پىلدەرىمىز وتە كوپ.

 

شاكارىم ۇڭگىرى

1

پلاتون ۇڭگىرى – ۇڭگىردە ءومىر ءسۇ­رىپ، ونىڭ سىرتىن بىلمەس ادامدار مەكەنى بولسا، ءماۋ­لانا ۇڭ­گىرى – سىرت­تا­عى ادام­دار­دىڭ ۇڭگىرگە كىرىپ، اداسۋى، ال شاكا­رىم ۇڭگى­رى مۇلدە باسقا تۇسىنىك.

شاكارىم پلا­تون­نىڭ دا، ءماۋلانانىڭ دا كوزقاراستارىن ءبىلدى. پلاتون تۋرالى ءوزى دە ايتتى. سو­لاردى بىلە وتىرا، ۇڭگىردىڭ باسقاشا ءمانى بولاتىنىن ۇقتى.

«ايسۇلۋ مەن نارتايلاق» پوە­ماسىندا «ايسۇلۋدىڭ اق­تا­سى» دەپ اتالاتىن ۇڭگىر بار. بۇل ۇڭ­گىردىڭ ءمانى نەدە؟

ايسۇلۋ مەن نارتايلاق – ەسكى تۇسىنىكپەن ءومىر سۇرەتىن، قۇندىلىقتاردى مويىنداۋعا ق ۇلىقسىز، ءوز ويلارى مەن شە­شىمدەرىنە شىرمالعان، كىسى قۇقىن قادىرلى دەپ تاپپاس ور­تانىڭ قۇرباندارى. وسى ورتا – پلاتون ۇڭگىرى، ولاردىڭ كوز­قا­راستارى – ءماۋ­لا­نا ۇڭگىرى. بۇل ۇڭ­گىر­لەردەن تىس­قا­رى، ەركىن­د­ىك­ ارالى سەكىلدى، ماڭ­گىلىك ماحاببات پەن ارمان­دار­دىڭ مەكە­نىنە اي­نال­عان، قوس عا­شىق­­­­­­تىڭ ارقاشان ۇم­­تىلىپ تۇ­راتىن، سول تۇستا كەزدەسەتىن، ويدا دا، ومىردە دە جاندارىنا تىنىشتىق سىيلايتىن شاكارىم ۇڭگىرى تۇر. اقىن گۋمانيزمىنىڭ سيم­ۆولدىق بەل­گىسى. اقىن قوعا­مىنىڭ قۇر­بانىنا اينال­عالى تۇرعان قوس عاشىق­تى وسى ۇڭگىرگە الىپ كەلەدى. وسى ۇڭگىر­دە ولار ەرىكتى، بوستان، ارمان­شىل.

ايسۇلۋ پلاتون ۇڭگىرىنىڭ قۇربانى بولدى، بۇعاۋلى ورتادا ءوز موينىنا بۇعالىق سالدى. مەرت بولدى. ونىڭ ماحابباتى مەن ارماندارى قالعان ۇڭگىر – «ايسۇلۋدىڭ اقتاسى» اتالدى. بۇل – شاكارىم ۇڭگىرى.  

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار