ۇلتقا جاسالعان قاستاندىقتى گەنوتسيد دەپ باعالاۋ كەرەك
دارحان قىدىءرالى: وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاقستاندا 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان وراي «Egemen Qazaqstan» ارنايى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ وتىر. ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ەل گازەتىندە اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى جۇيەلى تۇردە كوتەرىلىپ كەلەدى. گازەتتىڭ ءار سانىندا جەر-جەردەگى, وڭىرلەردەگى اشارشىلىق ماسەلەسىن قوزعاپ جاتىرمىز. جانە وسى تاقىرىپ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. سەبەبى بۇل – عاسىر زۇلماتى, ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر كەزەڭ, اۋىر قاسىرەت, ۇلكەن ناۋبەت. بۇگىن ءبىز اشارشىلىققا, رەپرەسسيا مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى قالام تەربەپ جۇرگەن قالامگەر اعالارىمىزدى, ارحيۆ اقتارعان عالىمدارىمىزدى, سونىمەن قاتار مۋزەي قىزمەتكەرلەرىن جانە اقپارات سالاسىنىڭ ماماندارىن, ادەبيەتتانۋشى, الاشتانۋشى عالىمداردى دوڭگەلەك ۇستەلگە شاقىرعان ەدىك. وسىندا ارنايى قاتىسىپ وتىرعاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە ۇلكەن ريزاشىلىق بىلدىرەمىز.
ءبىز بۇگىنگى تاقىرىپتا اشارشىلىق تۋرالى كوبىرەك ايتساق دەگەن ويىمىز بار. سەبەبى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, رەپرەسسيا تاقىرىبى وتە اۋقىمدى. ءتىپتى اشارشىلىقتىڭ ءوزى كوبىنەسە 1932 جىلدان باستاپ ايتىلىپ كەلەدى. ال 1921 جىلعى اشارشىلىققا كەلەسى جىلى 100 جىل بولادى ەكەن. ودان ارىعا بارساق, 1918 جىلعى جەتىسۋداعى, تۇركىستان جەرىندەگى الاپات اشارشىلىقتىڭ زارداپتارى دا بار.
«جۇت جەتى اعايىندى» دەگەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋىمەن, 1916 جىلعى كوتەرىلىسپەن بىرگە باستالعان قازان توڭكەرىسى, اق پەن قىزىلدىڭ قىرعىنى, اشارشىلىق, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, كامپەسكەلەۋ, مەجەلەۋ ساياساتى, سونىمەن قاتار شەكارا اسقان, جات جەرگە بارىپ ءسىڭىپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ ماسەلەسى, رەپرەسسيا ماسەلەسى تۇپتەپ كەلگەندە زۇلمات كەزەڭنىڭ ءبىر كورىنىسى بولاتىن.
دوڭگەلەك ۇستەلگە تاياۋدا عانا توقسانعا تولعان ابىز اقساقالىمىز, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءتالىمىن كورگەن, سول اشارشىلىق جىلدارىندا امان قالعان مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ قاتىسىپ وتىر. مەكەمتاس اعا, اناڭىز قارىنداسىڭىزدى قاسقىرعا تاستاپ كەتكەنى تۋرالى ءار جەردە ءارتۇرلى وقيعالار ايتىلىپ جاتادى. سونى ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك.
مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ: بىزگە قاسىرەت وزىنەن-ءوزى كەلگەن جوق. ونى ادەيى, سانالى تۇردە كومپارتيا ۇيىمداستىرعان. بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتەر) پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە سول كەزدەگى قورعانىس حالىق كوميسسارى ك.ۆوروشيلوۆ: «اشارشىلىقتى سانالى تۇردە ۇيىمداستىردىق. كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويىپ, ولاردىڭ سوڭىنان ەرگەندەردى دە بىرگە قۇرتاتىن بولامىز. وسى ماقساتتا اشارشىلىقتى سانالى تۇردە ۇيىمداستىردىق» دەيدى. ونى ءبىز بىلمەيمىز, بارلىعى دا جۇمباق بولىپ كەلدى عوي. سونداعى كوزدەگەندەرى – نوعاي حالقى مەن قازاق حالقىن جەر بەتىنەن جويۋ. جەر يەسىز قالۋى كەرەك بولدى.
ي.ءستاليننىڭ داۋىرىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىنان سۇمدىق قايعىلى وقيعالار ءوتتى. رەسەي قۇرامىنداعى 47 تۇركى حالقىنىڭ كوبى وپات بولدى. سونىڭ ىشىندە قازاقتارعا ەرەكشە ءتيىستى. مەن مۇنى ءوز كوزىممەن كوردىم. ءۇش-ءتورت جاستا ەدىم. شەشەممەن ەرىپ بازارعا بارا جاتقاندا جول بويى اشتىقتان بۇراتىلىپ, ىڭىرسىپ جاتقان, ءولىپ جاتقان ادامداردى كوردىم. بازاردان قايتىپ كەلە جاتىر ەدىك, ۇلكەن ءبىر كىسىنىڭ قارنى جارقىراپ جاتقانىن بايقادىم. شەشەم كوزىمدى كولەگەيلەپ جاۋىپ قالدى. سويتسەم, ول ءبىزدىڭ تالعامباي دەيتىن تۋىسقانىمىز ەكەن. ادامنىڭ قارنى ىسەدى ەكەن دە, كويلەگىن قاق ايىرىپ جىرىپ جىبەرەتىن بولعانى عوي.
سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە كەشقۇرىم شەشەم, مەن جانە قارىنداسىم ۇشەۋىمىز جولعا شىقتىق. ءبىر كەزدە ءۇش قاسقىر ءبىزدى قورشاپ الدى. شەشەم ۇستاعان تاياعىن سەرمەپ, ايقايلاپ جاتىر. قولىندا قارىنداسىم بار. مەن قورىققانىمنان شەشەمنىڭ ەتەگىنە كىرىپ كەتتىم. ءتۇز تاعىلارىنىڭ كوزى جارقىراپ تۇردى. ءبىر ءسات شەشەم مەنى ارقالاي سالىپ, قاشا جونەلدى. قاسقىرلار تالاسىپ جاتقان كەزدە قارىنداسىمنىڭ شىڭعىرعان داۋىسىن ەستىپ قالدىم. ءبىز ءبىر سايعا بارىپ تىعىلىپ, قۇتىلىپ كەتتىك. كەيىن بارىپ قاراساق قارىنداسىمنىڭ شاشىنان وزگە ەشتەمە قالماپتى.
«بۇل قاسىرەتتى ي.ستالين بىلمەي قالدى. بىلسە قويدىرار ەدى» دەپ ويلاۋشى ەدىك. سانالى تۇردە ويلاستىرىلعان گەنوتسيد ەكەنىن كەيىن بىلدىك قوي. ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قولعا الماساق, باسقا جاناشىر جوق. سوندىقتان ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم, بۇگىنگى جاستار تاريحتى مىقتى ءبىلۋى, وتىرىكتىڭ بارلىعىن اشكەرە ەتۋى كەرەك. تاريحىمىزدىڭ كوپتەگەن تۇسى ءالى دە بولسىن جۇمباق قالپىندا قالىپ كەلەدى. سول زوبالاڭ كەزدەردە ۇلتتىق سانادان ايىرىلدىق.
دارحان قىدىءرالى: قازىرگى تاريح مەتودولوگياسىنا وسى وقيعالاردىڭ كۋاگەرلەرىن جازىپ الۋ وتە ماڭىزدى. مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ سىندى اعالار ارامىزدا وتىرعاندا بۇل جۇمىستى اتقارۋعا كوپ مۇمكىندىك بار. ارنايى جوبالار ۇيىمداستىرىپ, قاسىرەتتىڭ ءاربىر ايماقتاعى كۋاگەرلەرىن اڭگىمەگە تارتىپ, تاعزىم كىتابىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. حالقىمىزدىڭ قاسىرەتىنە اينالعان جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى بۇل اسا ءىرى زوبالاڭ 1930 جىلداردان باستاپ ادەبيەتتە دە كورىنىس تابا باستادى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ, تولەن ابدىكتىڭ شىعارمالارىندا, ارامىزدا وتىرعان سماعۇل ەلۋباەۆتىڭ «اق بوز ءۇي» رومانىندا اسا باتىل جازىلدى.
سماعۇل ەلۋباي: 1918-1919 جىلدارداعى اشارشىلىق تۋرالى 1919 جىلى كسرو-نىڭ توتەنشە قۇرىلتايىندا تۇرار رىسقۇلوۆ «وتكەن 1918-1919 جىلعى اشارشىلىقتا 1 ملن 214 مىڭ قازاق وپات بولدى» دەيدى. كەيىن 1921 جىلعى اشارشىلىققا ۇشىراعاندارعا ارنالعان كومەك كوميسسياسىن باسقارعان مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ ەسەپتىك بايانداماسىندا «1 ملن 700 مىڭ قازاق وپات بولدى. ونىڭ 700 مىڭى بالالار ەدى» دەيدى. 1918-1919 جىلدارى كەڭەستىك تۇركىستاندى باسقارعان يۆان توبولين «ماركسيستىك تەوريا بويىنشا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءالسىز قازاقتاردىڭ قىرىلىپ جاتۋى – زاڭدى. سولاي قىرىلۋعا ءتيىس» دەپ مالىمدەدى. مەكەمتاس اعا اشارشىلىق سانالى تۇردە ۇيىمداستىرىلعان دەگەن پىكىر ايتتى. ءبىزدىڭ تاريحناما وسىمەن كەلىسپەي كەلەدى. الايدا مەكەمتاس اعانىڭ ايتىپ وتىرعانى – اقيقات. وعان دالەل كەلتىرەيىن. ي.ستالين مەن ۋ.چەرچيللدىڭ كەزدەسۋى كەزىندە كسرو كوسەمى «مەن ونداعان مىڭ كۋلاكتى قۇرتتىم. قۇرىماعانىن سىبىرگە ايدادىم» دەيدى. ياعني ي.ستالين شارۋالاردى سانالى تۇردە قىرعانىن ماقتان كورەدى. بۇل – كسرو باسشىلىعىنىڭ شارۋالاردى جويۋ كەرەك دەگەن ناقتى ماقساتىن ايقىندايدى. حالىقتى قىرۋعا بەلدى بەكەم بۋعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل جاۋىزدىق چ.ءدارۆيننىڭ ء«الى جەتكەنى ءالسىزدى قىرا بەرۋى كەرەك» دەگەن تەورياسىنا سايادى. الدىلەردىڭ السىزدەردى ەكى شايناپ, ءبىر جۇتۋى ەدى بۇل تەوريا. قىلمىسقا جول اشقان ەۆوليۋتسيا تەورياسى!
مىنە, وسىنداي تەوريالارمەن مىقتاپ قارۋلانعان الەمنىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرى السىزدەردى باسىپ الۋعا كىرىستى. سونىڭ سالدارىنان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, ودان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولعانىن بىلەمىز. ياعني, ي.ءستاليننىڭ كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ كەرەك دەگەن قاۋلىسى سونىڭ زاڭداستىرىلۋى ەدى. ال ەندى قازاق حالقى ف.گولوششەكيننىڭ كوزىمەن قاراعاندا تۇتاس كۋلاكتار ەدى. ەڭ كەدەي دەگەن قازاقتىڭ وزىندە 50 باس قويى, 4-5 ءىرى قاراسى بولاتىن.
جوعارعى كەڭەس جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا 1931-1932 جىلدارداعى اشارشىلىقتا 2 ملن 300 مىڭ قازاق قىرىلعانىن ايتتى. سوندا تۇرار رىسقۇلوۆ 1918-1919 جىلى 1 ملن 214 مىڭ ادام قىرىلدى دەسە, مۇحتار اۋەزوۆ 1921 جىلعى اشارشىلىقتا 1 ملن 700 مىڭ قازاق قىرىلدى دەدى. ەكەۋىن قوسساق, 3 ملن-عا جۋىقتايدى. بۇعان 2 300 مىڭدى قوسساق, ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە 5 ملن 200 مىڭ قازاقتان ايىرىلعانىمىز بەلگىلى بولادى. ءبىز 10-15 جىلدىڭ ىشىندە وسىنشا قازاقتان ايىرىلدىق. «مۇنشا قازاق قايدان پايدا بولدى؟» دەگەن بولساڭىز, قولىمىزدا ورىنبورداعى تاريح ينستيتۋتىن باسقارعان الەكساندر چۋلوشنيكوۆتىڭ «وچەركي پو يستوري كازاح-كيرگيزسكوگو نارودا ۆ سۆيازي س وبششيمي يستوريچەسكيمي سۋدبامي درۋگيح تيۋركسكيح پلەمەن» اتتى كىتابى بار. سول كىتاپتا رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقتىڭ سانى 8 ملن بولعان دەپ كورسەتىلگەن.
قازاق زيالىلارى قالاي الداندى؟
دارحان قىدىءرالى: تالاس وماربەكوۆ اعامىز وسى اشارشىلىق ماسەلەسىنە قاتىستى ارنايى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, كىتاپتار جازدى. كۇنى كەشە «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «قازاق اشتىققا ۇشىراماعاندا 40 ميلليون بولار ەدى» دەگەن جان-جاقتى سۇحباتى جارىق كوردى...
تالاس وماربەكوۆ: وسى سۇحباتتا ايتقانىمداي, شەتەلدىك تاريحشىلاردىڭ بارلىعى مۇنى ءبىر اۋىزدان گەنوتسيد دەپ ايتا الماي وتىر. بىرەۋلەرى 1 ملن قازاق قىرىلدى دەسە, كەلەسىلەرى بۇل كورسەتكىش 2 ملن-عا جەتتى دەيدى. كەڭەستىك ارحيۆتە وتىرماعانداردىڭ ءسوزى – بۇل. ولار 1897 جىلعى جانە 1926, 1937, 1939 جىلدارداعى ساناقتارعا جۇگىنەدى. بۇل ساناقتارداعى مالىمەتتەر سان مارتە بۇرمالانعان ەدى. سوندىقتان ولار قازاق تاريحىن تولىققاندى دۇرىس جازىپ بەرە الادى دەپ ايتا المايمىن.
شەتەل تاريحشىلارىنىڭ ەلىمىزدەگى زۇلماتتى گەنوتسيد دەپ ايتا الماۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. بۇۇ-نىڭ 1948 جىلعى گەنوتسيد تۋرالى كونۆەنتسياسىندا «بەلگىلى ءبىر تايپانى, حالىقتى ادەيى قىرىپ تاستاعان جاعدايدا ونى گەنوتسيد دەپ ايتۋ كەرەك» دەپ جازىلعان. ال شەتەل تاريحشىلارى قازاقستانداعى قاسىرەتتى كەڭەستىك رەفورما دەپ باعالاپ وتىر. ياعني, ۇلتىمىزعا جاسالعان ۇلى قاستاندىقتى گەنوتسيد رەتىندە باعالاۋ ءۇشىن اتالعان كونۆەنتسياعا تولىقتىرۋلار جاساۋ قاجەت. شەتەل عالىمدارى وسىنداي كەڭەس بەرەدى. سوندا عانا بارىپ الاش توپىراعىنداعى اشارشىلىق گەنوتسيد رەتىندە ايتىلادى. وسىنى ەسكەرتۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق ۇيىمدارعا وسىنداي ۇسىنىس جاساۋ ماسەلەسى تۇر.
قازاقتى ادەيى قىردى دەگەندە ءبىر ماسەلەنى ەسكەرۋىمىز قاجەت. ۇلتىمىزعا قاساقانا قاستاندىق جاسالعانى تۋرالى دەرەكتەردى ەش جەردەن تابا المايمىز. ۇجىمداستىرۋعا دەيىن قازاق حالقىنىڭ الدىنداعى مال سانى 32 ملن 33 مىڭ بولعان دەسەدى. بۇل – ناقتى دەرەك. كەيىن ۇجىمداستىرۋدىڭ جاڭا بەس جىلدىق جوسپارى جاسالىپ, وندا مال سانى 53 ملن 381,1 مىڭعا جەتۋ كەرەك بولدى. ياعني, ماقسات قازاقتى قىرۋ ەمەس, قازاققا مال باقتىرىپ قويۋ بولدى. مالدىڭ سانىن 1932-1933 جىلدارى قالايدا 53 ملن 381,1 مىڭعا جەتكىزۋ تۋرالى ي.ستالين تاپسىرما بەردى. جۇرتىمىز مال باعىپ, يندۋستريالىق ورتالىقتاردى اسىراۋعا ءتيىس ەدى.
دارحان قىدىءرالى: مامبەت اعا, جاقىندا عانا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ۇلت تراگەدياسى تۋرالى كەڭىنەن سۇحبات بەردىڭىز. وسى ورايدا قازاق دالاسىندا بولعان سۇمدىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىقتىڭ تۇپكى سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
مامبەت قويگەلدى: بۇگىنگى كونفەرەنتسيادا باس باسىلىمدا جاريالانعان سول سۇحباتتى ساباقتاۋدىڭ ءساتى تۋىپ تۇر. بىزگە قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق زۇلماتىنان الاتىن ساباق قانداي بولۋى كەرەك؟ وسى ماسەلەگە توقتالىپ وتكەن ءجون. بۇعان قاتىستى تۇجىرىمدى شەتەلدىك عالىمدار ەمەس, ءوزىمىز شىعارۋىمىز كەرەك. مەن ارحيۆتەردى قاراعاندا بايقاعانىم, كوممۋنيستەردىڭ ۇلتتاردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋى تۋرالى بەرگەن ۋادەسى جاي دەماگوگيا, وتىرىك بولىپ شىقتى. ءبىز تۇجىرىم جاساعاندا نەگىزىنەن وسىعان سۇيەنۋىمىز كەرەك.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا زيالى قاۋىمنىڭ ەكى بۋىنى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. العاشقى بۋىن – الاشتىق بۋىن. جالپى ەكى بۋىننىڭ دا قاتەلىگى بولدى. بىرىنشىدەن, الاشتىق بۋىن ورىس دەموكراتياسىنا سەندى, سودان وركەندەي الامىز دەپ ويلادى. مۇستافا شوقاي ايتقانداي, ورىس دەموكراتياسىنىڭ وڭ قاناتى دا, سول قاناتى دا الداپ كەتتى. ياعني, ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە دەربەستىك الۋىمىزعا كومەكتەسە المادى.
ەكىنشى بۋىن – سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ باستاعان بۋىن. بۇلار كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قاتارىنا ءوتتى, سول پارتيا ارقىلى ۇلتىمىزدى ۇشپاققا شىعارامىز دەپ ويلادى. باسىندا ستالين تۇرعان كەڭەستىك بيلىك قازاق حالقىن وپ-وڭاي وڭدىرماي الداپ كەتتى. باسقاشا ايتقاندا, ەكى بۋىن دا الداندى. ولارمەن بىرگە ۇلت تا الداندى. بۇل – ءبىرىنشى تۇجىرىم.
ەكىنشى تۇجىرىم – كەڭەس وكىمەتى حالىققا توبىر رەتىندە قارادى, توبىرلىق سانانى ەنگىزدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاقىندا «ەگەمەنگە» بەرگەن سۇحباتىندا الدىمىزدا ۇلكەن سىن-قاتەرلەر كۇتىپ تۇرعانىن ايتتى. ەندى ول سىناقتارعا ءبىز توتەپ بەرە الامىز با دەگەن ساۋال تۋادى. سول ءۇشىن ءبىز مىقتى مەملەكەت, مادەني-تەوريالىق دەڭگەيى بار حالىق بولۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى بيلىكتىڭ جاعىمدى قىزمەتىنىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزگى ولشەمى – ءوزىن ءوزى باسقارا الاتىن ۇلت قالىپتاستىرۋ. ءوزىن ءوزى باسقارا الاتىن, ءوز مۇددەسىن تۇسىنە الاتىن ۇلت بولماي, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز وتە كۇماندى بولادى. ۇلتتىڭ بولاشاعى ونىڭ ساپاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ويتكەنى ءوزىن ءوزى باسقارا الماعان ۇلتتى باسقا بىرەۋ باسقارادى. كەڭەستىك كەزەڭدە سولاي بولدى.
بۇل – ءبىزدىڭ تاريحتان الاتىن ساباعىمىز. بيلىك حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ۇشتالۋىنا, وسۋىنە قولداۋ كورسەتكەنى دۇرىس. ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلتتىڭ بەلسەندىلىگىن ءوز مۇددەسىنە بايلانىستى قولداۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە باسىمدىق بەرگەنى وتە ورىندى.
ال ەندى بىزدە نەگە وسىنداي قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق تراگەدياسى ورىن الدى؟ مەنىڭ تۇسىنگەنىم بويىنشا ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – ءبىزدىڭ قوعامدى ەميسسارلار ينستيتۋتى باسقاردى. وتان تاريحىندا ارنايى زەرتتەۋ تاقىرىبى رەتىندە قاراستىرىلماعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەميسسارلار ينستيتۋتى. ەميسسارلار ينستيتۋتى قازاقستان سياقتى ۇلتتىق رەسپۋبليكانى مەتروپوليالىق, ورتالىقتان جىبەرىلگەن كادرلار ارقىلى باسقارۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل كەڭەستىك جۇيەدە, ونىڭ 70 جىلدان اسا تاريحىندا كوپۇلتتى يمپەريانىڭ ءومىرىن ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ ىسىندە كەڭ قولدانىسقا تۇسكەن ءادىس ەدى. اتالعان ماسەلەنى تۋرا ءتۇسىنۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. ويتكەنى بۇگىنگى قازاق قوعامى – بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سول ەميسسارلار قىزمەتىنىڭ ءونىمى. ولار كەڭەستىك كەزەڭ بويى قازاق قوعامىن يلەۋگە سالىپ, ونىڭ ورتالىق قالاعانداي بولۋىنا كۇش سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە حح عاسىردا قازاق ۇلتى ءحىح عاسىرداعى قازاق قوعامىنان وزگە كۇيگە ەندى. ءحىح عاسىردا ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى جوعارى بولاتىن. ال حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ءوزى ءۇشىن كۇرەسۋ بەلسەندىلىگى تومەندەپ كەتتى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – ەميسسارلار ينستيتۋتى.
بۇل ينستيتۋتتىڭ ومىرگە كەلۋى جانە قالىپتاسۋى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جەكە بيلىك قۇرۋشى ساياسي كۇشكە اينالۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. پارتيا كەڭەستىك مەملەكەتتىك جۇيەدە اۋەل باستان ساياسي جابىق ورگان رەتىندە قىزمەتىن جولعا قويدى. ەميسسارلار ينستيتۋتىنىڭ جاعدايىندا عانا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تابىستى جۇمىس ىستەي العانىن بايقادىق.
ەكىنشىدەن, ەميسسارلار ينستيتۋتى اتقاراتىن مىندەتى تۇرعىسىنان كەڭەستىك رەجىم جاريا ەتكەن ۇلتتاردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋ پرينتسيپىنە سايكەس كەلمەيتىن قۇرىلىم. ياعني, بۇل ينستيتۋت – پاتشالىق بيلىك جۇيەسىنەن كەڭەستىك باسقارۋعا وتكەن ەلەمەنت.
كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى كەڭەستىك وكىمەتتىڭ قازاقستاندى باسقارۋىنىڭ ەكى-اق جولى بارىن, بىرەۋى بۇرىنعىداي گەنەرال-گۋبەرناتورلار ارقىلى باسقارۋ, ەكىنشىسى قازاقتىڭ ەليتاسىنا تاپسىرۋ ەكەنىن ايتقان. كەڭەس وكىمەتى ءبىرىنشى جولدى تاڭدادى. ياعني, ەميسسارلار ارقىلى باسقارۋدى قولعا الدى. ءبىزدىڭ بارلىق تراگەديامىز وسىندا جاتىر.
اششى شىندىقتى كورسەتەتىن مۋزەي اشۋ كەرەك
دارحان قىدىءرالى: «ادىلەت» قوعامىن قۇرىپ, سوناۋ 90-جىلداردان باستاپ الاش ارىستارىن اقتاۋعا بايلانىستى ءبىراز ماتەريال جاريالاپ جۇرگەن پۋبليتسيست, جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆقا ءسوز بەرگىم كەلىپ وتىر. اعا, قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا سۇيەگىمىزگە سىڭگەن ۇرەيدەن ارىلا الدىق پا جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋعا بايلانىستى جۇمىستار تياناقتالدى ما؟
بەيبىت قويشىباەۆ: اڭگىمە جاقسى ءوربىپ جاتىر. ماكەڭ قوزعاعان ەميسسارلار ينستيتۋتى تۋرالى ايتقاندا ءبىزدى بولشەۆيكتەر پارتياسى, ياعني كوممۋنيستەر پارتياسى باسقارعانىن بىلەمىز. ال كوممۋنيستەر تابيعاتىنان يمپەريالىق پارتيا بولدى. ونىڭ يدەياسى كۇشتى بولدى, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, شىرماپ ۋنيتارلىق مەملەكەت قۇردى. ۇلتتىق ماسەلەنىڭ تاپتىق ماسەلەگە باعىندىرىلعانى, ازاماتتاردىڭ ۇلت ماسەلەسىن ويلاي الماعانى سوعان بايلانىستى.
«ادىلەت» قوعامى تاۋەلسىزدىكتەن بۇرىن قۇرىلعان. قۇرىلعان بەتتەن بىردەن 1989 جىلى اشارشىلىق ماسەلەسىن كوتەردى. سول «ادىلەتتىڭ» اسەرى بولار, 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا جوعارعى كەڭەس ارنايى كوميسسيا قۇردى. بۇدان جاقسى قورىتىندى شىعاردى. 1992 جىلى 31 مامىر اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى ەتىپ بەلگىلەندى. بۇل – ماڭىزدى وقيعا. بىراق سول جىلدان باستاپ 1997 جىلعا دەيىن بۇل اتاۋلى كۇن بىردە-ءبىر رەت اتالعان جوق. اشارشىلىق ماسەلەسىن ءا دەگەننەن دۇرىس قولعا العان ۇكىمەت ونى ءارى قاراي جالعاستىرمادى. مىسالى, ورتالىق گازەتتەردە كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى جاريالانىپ, وندا قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان گەنوتسيد, باسقا دا ماسەلەلەر ايتىلدى. بىراق ودان ءارى دامىتىلمادى. ارنايى ءىس-شارالار كەشەنى ويلاستىرىلعان جوق. تەك 1997 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بەلگىلەندى. اشارشىلىق سونىڭ تاساسىندا قالدى. ءىس جۇزىندە بۇلاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ۇعىم عوي. ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاسىرەت ەكەنى راس. ءبىز ەلدە 120 مىڭداي ادام سوتتالدى, ونىڭ 25 مىڭى اتىلىپ كەتتى دەيمىز. ال اشارشىلىقتان 1917 جىلدان 1933 جىلعا دەيىن 16 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا 4,5 ميلليون ادام قۇربان بولدى. سماعۇل ەلۋباي بۇل ەسەپتىڭ 5 ميلليوننان اساتىنىن ايتتى. سول قۇربان بولعانداردىڭ ىقتيمال تابيعي ءوسىمىن ەسەپتەسەك, 10 ميلليونداي ادامنان ايىرىلدىق. مۇنى قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟ ۋكرايندار سياقتى ءبىر ناتيجەگە جەتۋگە بولار ەدى عوي. ونى ىستەمەدىك. «ادىلەت» ۇيىمى بىرنەشە رەت كونفەرەنتسيا وتكىزدى. عالىمداردىڭ ءبارى قاتىستى. بىرقاتار ۇسىنىس جاسادىق. 31 مامىردىڭ قارساڭىنداعى جۇمادا عيبادات ورىندارىندا, مەكتەپتەردە, مەكەمەلەردە اشارشىلىق قۇرباندارىن ارنايى ەسكە الۋ كۇنىن وتكىزەيىك دەگەن ماسەلە كوتەرىلدى. سول كەزدەگى باس ءمۇفتي ءا.دەربىسالى قولداپ, جۇما نامازىندا ۋاعىز ايتىپ, جاقسى ءتۇسىندىردى. كەيىن بىرتىندەپ قالا بەردى. سودان سوڭعى ۋاقىتتا عانا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ ايتا باستادىق. ونىڭ وزىندە دۇرىس ەلەنىپ جاتقان جوق.
ەۆرەيلەردىڭ دۇنيەجۇزى بىلەتىن حولوكوستتى زەرتتەيتىن ينستيتۋتى جانە ارنايى ەسكە الۋ مۋزەيى بار. تولىمدى ماعلۇمات بەرەتىن اسەرلى مۋزەي جاساعان. بىزگە دە سونداي ينستيتۋت قۇرىپ, جانىنان مۋزەي اشۋ كەرەك. ءبىز – شەجىرەشىل حالىقپىز. قۇربانداردىڭ اتى-ءجونىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. عىلىمي ەڭبەكتەردى ءارى شەجىرەشىلەردىڭ مالىمەتىن پايدالانىپ, اسەرى عالامات مۋزەي اشۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل وسىناۋ قاسىرەتتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن جانە ءىس جۇزىندە حالىقتى بىرلىككە ۇيىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
دارحان قىدىءرالى: مۋزەي تۋرالى دۇرىس ايتتىڭىز. بىزگە دە ۇرپاعىمىز ۇمىتپاي, تاعىلىم الاتىن مۋزەي كەرەك دەپ ويلايمىز. مەكەمتاس اعا ايتقان جانتۇرشىگەرلىك جاعدايدى بىلە بەرمەيتىن, اشتىقتى سەزىنبەگەن, ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قادىرىن بىلمەيتىن بۋىن ءوسىپ كەلە جاتىر. ال ەندى ءبىز 1921 جىلعى اشارشىلىقتى كوپ ەسكەرە بەرمەيمىز. كەلەسى جىلى بۇعان ءجۇز جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى قانداي جوبالار ويلاستىرىلىپ جاتىر. زيابەك ەرمۇحان ۇلى, ءسوز كەزەگى وزىڭىزدە.
زيابەك قابىلدينوۆ: ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالالارىندا حح عاسىردا قازاقتىڭ كورمەگەنى جوق ەكەنىن, ونداي قاسىرەت باسقا ۇلتتاردىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەنىن ايتقان ەدى. اشارشىلىقتى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى جەكە-جەكە زەرتتەۋ كەرەك دەگەنمەن كەلىسەمىن. ونىڭ ارقايسىسىنا جەكە اتاۋلى كۇن ارناۋىمىز قاجەت. سەبەبى اشارشىلىق ماسەلەسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويعان سياقتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اشارشىلىقتى زەرتتەگەندە ءوزىمىزدىڭ مۇراعاتتاردى اشۋ كەرەك, ءار وبلىسقا ەكسپەديتسيا جىبەرىپ, سول اشارشىلىقتى كورگەن كىسىلەردىڭ ەستەلىكتەرىن جازىپ الۋ كەرەك. ۋكرايندار سياقتى ءار وبلىسقا ارنالعان «قارالى كىتاپ» جاساۋىمىز قاجەت. ال ەندى ءبىزدىڭ ينستيتۋت اشارشىلىقتى كەڭىنەن اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن ەكسپەريمەنت رەتىندە جامبىل وبلىسىنا قاتىستى ەكى توم ەستەلىكتەر جيناعىن قۇراستىردى. سول جاقتاعى ادامدارمەن بايلانىسىپ, مەتودولوگيالىق جاعىنان كومەكتەستىك. جاسى توقساننان اسقان اتا-اجەلەرىمىز اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزىپ, قازاقتىڭ كوزىمەن اشارشىلىقتىڭ قالاي بولعانىن سۋرەتتەدىك. ەندى ءۇشىنشى تومى دا دايىندالىپ جاتىر. ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە شىعارامىز.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى كەلەسى جىلدان باستاپ گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ينستيتۋتتاردى بازالىق قارجىلاندىرۋعا كوشىرىپ, ولاردىڭ ەلگە كەرەك زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىندارىن ايتتى. بۇل – وتە دۇرىس شەشىم. اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن سياقتى تاقىرىپتاردى قانداي دا ءبىر جوبالاردىڭ شەڭبەرىندە قاراستىرماۋ كەرەك. ونداي جوبالاردىڭ ءبارى – ساراپشىلاردىڭ قولىندا. ەگەر ولار قولداماسا, كەيىنگە شەگەرىلە بەرەدى.
ال ەندى قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ەكى-ءۇش اي بۇرىن قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ وسى تاقىرىپقا قاتىستى ارنايى تۇجىرىمداما جاساۋ كەرەك دەپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە حات جولداعان ەدى. سودان وسى ماسەلە بويىنشا تاپسىرما تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا جۇكتەلدى. جيىرما شاقتى ادامنان تۇراتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ارنايى تۇجىرىمداما جاسالىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جىبەرىلدى. جاقىن ۋاقىتتا قارجى بولىنسە, مىقتى مامانداردى تارتىپ, ارحيۆتەردى اقتارىپ, قازاقستان تەرريتورياسىندا 1920-1950-جىلدارى بولعان قۋعىن-سۇرگىندى جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ كەرەك.
ايگۇل ىسماقوۆا: اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن ەكى بولەك بەلگىلەۋ كەرەك. جاستارعا ءتۇسىندىرۋ, ناسيحات جۇرگىزۋ ماقساتىندا نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ارنايى ورىندار بولۋى كەرەك.
الاشوردا – تۇڭعىش ساياسي ەليتامىز. قولدارى بايلاۋلى زاماندا-اق لەنين باستاعان كەڭەس وكىمەتىنە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەكوۆتەر باستاپ بارعان كوميسسيا شەكارامىزدى بەكىتكەنىنە بيىل تامىزدا 100 جىل تولادى. وسى سىندى ۇلت تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى وقيعالاردى ەسكە الىپ, ماسەلەلەردى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ كوتەرىپ وتىرعانى قۇپتارلىق.
ءدال قازىرگى كەزدە بىزگە كىمنىڭ ۇستىنەن كىمنىڭ قانداي حات جازعانى ەمەس, ءار قازاقتىڭ وتانعا قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنى, سىڭىرە الاتىنى ماڭىزدى. «الاش» دەگەنىمىز – وتانعا قىزمەت. سوندىقتان ۇلتتىق كودتارىمىزدى الاشپەن بايلانىستىرۋىمىز كەرەك.
قازىر عالىمدارىمىز ەڭبەكتەرىنە قولداۋ كۇتەدى. ال ارىستارىمىز اباقتىدا جاتىپ-اق ەڭبەكتەرىن جازدى. ماسەلەن, ماعجان جۇماباەۆ ايداۋدا جۇرسە دە قازاق پەداگوگيكاسىنا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇگىنگى عالىمدارعا وتانشىلدىق جەتپەيتىن سەكىلدى. حالەل دوسمۇحامەدوۆ ءوزىنىڭ «الامان» اتتى ماقالاسىندا قازاقتىڭ بولىنەتىنى تۋرالى جازعان. ونىڭ ايتۋىنشا, جىك جاقسى دۇنيە ەمەس. ال وتانعا قىزمەت ەتۋ الاشتىقتاردىڭ باستى مىندەتى ەدى.
اشارشىلىقتىڭ قولدان جاسالعانى, ول گولوششەكيننىڭ جوسپارى بولعانى بەلگىلى. سوندىقتان جاستارعا ءدال وسى تۇرعىدان ايتىپ, جەتكىزۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى جاستارعا نە قاجەت؟ الاشتىقتاردىڭ رۋحى جەتىسپەيدى. وتاندى ءسۇيۋ, وتانعا قىزمەت ەتۋ ءار قازاق ازاماتى ءۇشىن باستى ابىروي بولعان. سوندىقتان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن بولەك بەلگىلەۋ قاجەتتىلىگى بارى انىق.
وقۋلىقتارداعى كەمشىلىك تۇزەتىلۋگە ءتيىس
ءسابيت شىلدەباي: بۇگىنگى جيىن جاقسى ماسەلەنى باستاپ وتىر. ءار قاتىسۋشى تۇشىمدى ويلار ايتۋدا. بەيبىت اعامىزدىڭ اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى كولەڭكەسىندە قالدى دەگەن ويىن قۇپتايمىن. دارحان قىدىرالىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بۇگىنگى سانىندا جارىق كورگەن ماقالاسى وسى وتىرىستىڭ جاقسى كىرىسپەسى دەر ەدىم. ماقالاداعى «زۇلمات جىلدار», «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەن ۇعىمداردى نەگىزگە الا وتىرىپ, اشارشىلىقتىڭ العىشارتتارى مەن سەبەپتەرىن تاريحي كونتەكستە قاراستىرۋدى ۇسىنعان. اشارشىلىققا 100 جىل دەمەي, ياعني ونى 1921 جىلدان ەمەس, 1918 جىلدان باستاپ, ياعني تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەزەڭىنەن قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايمىن. مۇستافا شوقاي «كەڭەستەر بيلىگىندەگى تۇركىستان» اتتى ەڭبەگىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ 1919 جىلعى دەرەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, 1 ميلليون 114 مىڭ قازاق اشتان قىرىلدى دەپ جازادى. ال ەندى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىندا كوميسسار بولعان پ.ا.كوبوزەۆ اشتان قىرىلعان ادامدار سانى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 25 پايىزىن, ياعني 1 ميلليون 900 مىڭ ادامدى قۇرايدى دەپ كورسەتەدى. قالاي بولعاندا دا, 1918-1919 جىلدارداعى تۇركىستانداعى اشارشىلىق كەزىندە 1 ميلليوننان اسا قازاقتىڭ اشتان قىرىلعانى – تاريحي فاكت. سوندىقتان مۇنى تۇتاستاي قاراستىرعانىمىز ءجون.
اشارشىلىق ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, قازاق حالقى بىرنەشە اشارشىلىقتى باسىنان كەشىردى. 1918-1919 جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى, 1921-1922 جىلدارى ورال-تورعاي وبلىستارىنداعى, 1931-1933 جىلدارداعى, سونىمەن قاتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك تۇسىندا بولعان 1943 جىلعى اشارشىلىق تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن ارنايى زەرتتەۋلەر جاسالماعان. وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن «عاسىر زۇلماتى» دەگەن ۇعىم شەڭبەردە تۇتاستاي قاراستىرعان ءجون سياقتى. اشارشىلىق كۇنىنە قاتىستى «تاعزىم مەن تاعىلىم» يدەياسى كەرەمەت, قۇرباندارعا قۇران باعىشتاپ, ازا تۇتاتىن كۇندى جەكە بەلگىلەسە دۇرىس بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىن.
جالپى, ءار جىلداعى زۇلماتتىڭ سيپاتى – ءارتۇرلى. 1918-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتى ەشكىم ارنايى ۇيىمداستىرمادى. ول سول كەزەڭدەگى ازامات سوعىسىنىڭ, جازالاۋ ساياساتىنا قارسى 1916 جىلعى كوتەرىلىس ناتيجەسىندە باستالدى. ال 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق سول كەزدەگى قۋاڭشىلىقپەن تىكەلەي بايلانىستى.
ماسكەۋدە گولوششەكيننىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ ساياسي بيۋروسىنا جولداعان حاتتارى مەن تەلەگراممالارىن, اشارشىلىققا بايلانىستى ماتەريالداردى ىزدەگەنىمدە اشارشىلىققا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ساياسي بيۋرونىڭ «ەرەكشە پاپكاسىنا» مۇقيات تىعىلعانىنا كوزىم جەتتى. مۇنى قازاق ازاماتتارىنا بەرمەيتىن دە سياقتى. ساياسي بيۋرونىڭ كۇن تارتىبىنەن كورگەنىمدەي, گولوششەكين حاتتارىندا قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىقتان قينالىپ جاتقانىن جازىپ, سوعان بايلانىستى كومەك كورسەتۋدى سۇرايدى. قازاقستاندا اسكەر جانىندا كوپتەگەن قويما بولدى عوي, سول قوردان حالىققا ازىق-ت ۇلىك بەرۋدى سۇراعانى بار. الايدا وك ساياسي بيۋروسىنىڭ قالاي جاۋاپ بەرگەنى بەيمالىم. بيۋرو شەشىمدەرىن «ەرەكشە پاپكادا» دەيدى, ال «ەرەكشە پاپكاداعى» ماتەريالداردى تولىقتاي بەرمەدى. سوندىقتان ورتالىق كوميتەتتىڭ قازاق جەرىندەگى احۋالدان حابارى بولعان جوق, تەك گولوششەكيننىڭ ءىسى دەگەن شىندىقتان الىس. ايماقتاعى جاعدايدان ءستاليننىڭ دە حابارى بولدى دەگەن ويدامىن.
ەكىنشى ماسەلە, قازاق حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى. بۇل ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى حالىقتىڭ ناقتى سانىنا بايلانىستى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ءارتۇرلى. اشارشىلىق الدىندا 1928 جىلى ەلدى وكرۋگتەرگە, ال 1930 جىلى اۋداندارعا ءبولۋ ساياساتى جۇرگىزىلدى. بۇل دا زۇلمات سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى جانە تاريحنامادا جەكە زەرتتەلۋى كەرەك. اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق ءبولىنىس سالدارىنان قازاقتار قاي اۋدانعا قارايتىنىن بىلمەي ابدىراپ قالدى. ارحيۆ ماسەلەسىنە دە كەسىرى ءتيدى. ۋكرايناداعىداي «قارالى كىتاپ» ءتىزىمىن جاساۋ قيىن بولادى. قورىتا ايتار بولساق, اشارشىلىق كۇنىن جەكە بەلگىلەگەن ءجون, سونىمەن بىرگە مەملەكەت تاراپىنان ارحيۆكە قاتىستى ساياسات تا قايتا قارالۋى كەرەك.
ارايلىم مۇساعاليەۆا: اقمولا مەن قاراعاندى وبلىستارىنداعى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاق تاريحىندا ۇلكەن ورىن الدى. ەكى وبلىستىڭ مالىن قارلاگ-قا وتكىزىپ, مال كولحوزى مەن سوۆحوزى ۇيىمداستىرىلعان. لاگەردەگىلەر مال باعۋمەن اينالىسقان. بۇگىندە قارلاگ-تىڭ قازاق اۋىلدارىنا اسەرى تۋرالى ماقالا جازىپ جاتىرمىن. ارىپتەستەرىمىز ارحيۆتەردە قۇجات جوق دەگەن پىكىر ايتىپ جاتىر. مەن اشارشىلىقتى زەرتتەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما كەرەك دەگەن ويدامىن. ماسەلەن, اقمولا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستىق ارحيۆتەرىندە مەتريكالىق كىتاپتار بار. وندا وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەسى تىركەلگەن. كىتاپتار اراب قارپىمەن جازىلعان. ونى وقۋ كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. اقمولا وبلىستىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى قۇجاتتاردى اۋدارۋعا كومەكتەسۋىمدى سۇراعان. ول – ۇزاق پروتسەسس. ويتكەنى ءبىر وتباسىدا 10 ادامنان تىركەلگەن. دەگەنمەن, ونى تولىقتاي اۋدارماسا دا, ساناپ, جالپى سانىن بىلۋگە مۇمكىندىك بار.
شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبى عالىم ت.وماربەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە سىلتەمە جاسايدى. وسى ورايدا قازاق ادەبيەتىن شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى عالىمنىڭ كىتاپتارىن نەگە اعىلشىن نە باسقا تىلدەرگە اۋدارمايدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز تاراپىنان ت.وماربەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن ۇزىندىلەر اۋدارىپ بەرۋ تۋرالى وتىنىشتەر ءجيى ايتىلادى.
كوپ جىلدار بويى اشارشىلىق كليمات سالدارىنان بولدى دەگەن تۇجىرىمداماعا قاتىستى دەرەكتەر ىزدەدىم. قارلاگ ارحيۆىنەن عالىمدار دايىنداعان كليماتتىق سيپاتتامانى تاپتىم. وندا 1931 جىلى ايماقتا قۇرعاقشىلىقتىڭ از بولعانىن, ال 1932 جىلدارى كەرىسىنشە جاۋىن كوپ جاۋعانىن كورە الامىز. قازاقستاندا جۇت 1939 جىلى بولعان. عالىمدار جاۋىن-شاشىن دەڭگەيىن دە كورسەتىپ وتىرعان. ياعني شەتەلدىك عالىمداردىڭ اشارشىلىق كليمات سالدارىنان بولدى دەگەن تۇجىرىمداماسى – قاتە.
كوپتەگەن قۇجات وبلىس, اۋدان ارحيۆتەرىندە ەكەنىن دە ايتىپ وتكەن ماڭىزدى. اۋداندار قۇرىلعان كەزدە ەڭ ءبىرىنشى ارحيۆ اشىلىپ وتىرعان. 1926 جىلى «الجير» تەرريتورياسىندا بىرنەشە قازاق اۋىلى بولعان. ادام سانى ازايعاندا «ترۋدپوسەلوك» سالۋ نۇسقاۋلىعى بەرىلگەن. مىنە, وسى سىندى مالىمەتتەردى اۋدانداعى ارحيۆتەردەن الا الامىز. ارينە ماسكەۋدەگى قۇجاتتار ماڭىزدى, ونى ءبىلۋ قاجەت, دەگەنمەن قازاق تاريحى وبلىستىق ارحيۆتەردە جاتىر.
داناگۇل ماحات: «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە وسىنداي وزەكتى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىرعانى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. كەزىندە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىن سماعۇل سادۋاقاسوۆ باسقارعاندا وزەكتى ماسەلەلەر, وقشاۋ ويلار ايتىلىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاعان. وسى ءۇردىسى بۇگىندە دە جالعاسىن تاۋىپ وتىر دەپ بىلەمىن.
بۇگىنگى تاقىرىپ بىرنەشە جىلدان كوتەرىلىپ كەلەدى. قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى كۇنى مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن بولەك قاراستىرۋ باسى اشىق ماسەلە ەكەنى ايدان انىق. ونى تالقىلاعاندا مىنانى ەسكەرگەن ءجون. كەڭەس وكىمەتى جاساعان قۋعىن-سۇرگىن 1937-1938 جىلدارمەن اياقتالمايدى. ول ءتىپتى, 1986 جىلعا دەيىن جالعاستى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوندىقتان 1937-1938 جىلداردا قۋعىندالعان قازاق زيالىلارىمەن شەكتەلمەي, ودان كەيىنگى قۋعىندالعانداردى دا ەسكەرۋ كەرەك. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. كەزىندەگى اقمولا وبلىستىق گازەتىن باسقارعان ابىلاي مۇزدىباەۆ ساعادات ءتاشتيتوۆتى, بەك سۇلەيمەنوۆتى, جايىق بەكتۇروۆتى قىزمەتكە العانى, بەك سۇلەيمەنوۆپەن حات جازىسقانى ءۇشىن ايىپتالىپ, قۋعىندالعان. مۇنداي قازاق زيالىلارى وتە كوپ. قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن زەرتتەۋدى ءارى قاراي تەرەڭدەتىپ زەرتتەۋ كەرەك. اسىرەسە حالىققا قىزمەت ەتكەن كوپتەگەن قاراپايىم ادامدار قۋعىندالدى. سولاردى زەرتتەۋ ءۇشىن بۇل ماسەلەلەردى بولەك-بولەك قاراستىرعان ءجون.
اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن قۇرمەتتەۋدە, ولاردى ەسكە الۋدا ءبىلىم سالاسى ماڭىزدى رولگە يە. اسىرەسە تاريح وقۋلىقتارىنا ءمان بەرگەن ابزال. تاياۋدا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءبىلىم جۇيەسى, وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى تۋرالى جاقسى پىكىر ايتتى. وسىلاردى ەسكەرە كەلە, ءوز ءىسىنىڭ ماماندارىن تارتا وتىرىپ, تاريح كىتاپتارىنداعى, وقۋلىقتارداعى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى تۇزەۋىمىز كەرەك. سونداي-اق بۇل سالانى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ, قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىقتى بولەك قاراستىرىپ, بالاباقشادان باستاپ بالالاردىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە كۇش سالساق, نۇر ۇستىنە نۇر.
جۇيەلى جۇمىستىڭ تاعى ءبىر پاراسى – ارنايى ورتالىق, زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە مۋزەي جۇمىسىن رەتكە قويۋ. شەتەلدە مۋزەي – جاي تاماشالاپ قايتاتىن ورىن عانا ەمەس, بالالاردىڭ, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم الاتىن, تاريحتى ناقتى ماتەريالمەن ساباقتاستىرا قاراستىراتىن ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى جاستار كوپ نارسەدەن حابارسىز. تاۋەلسىزدىك العان كەزدە اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەپ, كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر جازىلدى. بۇگىندە جاستار سولاردى بىلە بەرمەيدى.
ارحيۆ دەرەكتەرىن زەرتتەگەندە مىنانى ەسكەرۋ كەرەك. جازىلعان حاتتاردان اقيقات ماسەلەسىن انىقتاۋ, ادامنىڭ ويىن ءبىلۋ قيىن ەمەس. تاياۋدا زەينوللا تورەعوجيننىڭ بۇرىن جاريالانباعان, 1928 جىلعى اقپاندا جازعان حاتى قولىما ءتۇستى. ول ءتورت بەتتەن, التى تارماقتان تۇراتىن حاتىندا بىرنەشە ماسەلەنىڭ باسىن اشادى. ماسەلەن, تورەعوجين ءۇش رەت گولوششەكينگە حات جازعان, سول كەزدە جاسالعان رەفورمالاردى ناقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن 15 ميلليون 500 مىڭ سوم اقشا سۇراعان. قىسقاسى, ارحيۆتەردە وسىنداي قۇندى مالىمەتتەر وتە كوپ.
گۇلنۇر تولەپبەرگەنوۆا: اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن كۇنى بولەك بەلگىلەنۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسەمىن. ءبىزدىڭ مۋزەيدە كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ارحيۆ دەرەكتەرىن اقتارعاندا اشارشىلىق تۋرالى ەستەلىكتەر زۇلماتتى باستان وتكەرگەن كىسىلەردەن 1991-1992 جىلدارى الىنعانىن بايقادىق. كۋاگەرلەر تالاي دەرەكتەردى ايتىپ بەرگەن. مۇنى دا جارىققا شىعارۋ كەرەك. وسى ورايدا مەكتەپتەگى تاريح كىتاپتارىندا اشارشىلىق قالاي بولعانى, قانشا ادام قازا تاپقانى تۋرالى دەرەكتەر ناقتى كورسەتىلسە دەگەن تىلەگىم بار. وسىلار تولىقتاي ايتىلسا, جاس ۇرپاق بۇل سالاعا جاناشىرلىقپەن قارايدى دەگەن ويدامىن.
اشارشىلىق قۇرباندارىنا قاي كۇنى تاعزىم ەتەمىز؟
جيىن سوڭىندا وعان قاتىسۋشىلار كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە قاتىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
سماعۇل ەلۋباي: ءبىرىنشى ۇسىنىس. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ ماسەلەسىنە بولەك كۇندەر بەلگىلەگەن دۇرىس. اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن 30 مامىرعا, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن 31 مامىرعا بەلگىلەگەن ءجون. ويتكەنى 15 جىلدىڭ ىشىندە قىرىلعان 5 ميلليونداي قازاققا, سولاردىڭ ارۋاعىنا قيانات جاساماۋىمىز كەرەك.
ەكىنشى ۇسىنىس. مۇنداي الاپات اشارشىلىق تۋرالى جانە ونىڭ قۇرباندارىنا تاعزىم جاساۋ, ۇلىقتاۋ ماسەلەسى بىزدە كەمشىن سوعىپ جاتىر. زۇلماتقا ارنالعان نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالاسىندا ەكى ەسكەرتكىش قويىلدى. ەسكەرتكىش جەكە ادامعا دا قويىلادى عوي. ال حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبى قىرىلعان بۇل ناۋبەتكە لايىعى – مەموريالدى كەشەن. مەموريال كەشەندە تەك 15 جىلدىڭ كولەمىندەگى اقتاڭداقتار عانا ەمەس, جالپى قازاق تاريحىنداعى اقتاڭداقتارعا ارنالعان ارنايى زال ۇيىمداستىرىلسا دەگەن ۇسىنىسىم بار. وندا قازاق حالقىنىڭ باستان وتكەرگەن قاسىرەتى ايقىن كورسەتىلسە. بالاۋىزدان ءمۇسىن جاسايتىن شەبەرلەردى شاقىرىپ, ەۋروپالىق ۇلگىدەگى مۋزەيلەر ءتارىزدى تاريحتاعى سۇمدىقتاردى «تىرىلتە» الامىز. مۇنداي مۋزەيدىڭ اسەرى ەرەكشە, تاربيەلىك ءمانى مول بولماق.
مامبەت قويگەلدى: گەنوتسيد دەگەنىمىز نە؟ حالىقارالىق قۇجاتتا بىلاي دەلىنگەن: «ەگەر ۇلتتىڭ بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توبىن ماقساتتى تۇردە, جۇيەلى تۇردە جويۋعا باعىتتالعان ساياسات – گەنوتسيدتىڭ كورىنىسى». پاتشا زامانىندا زيالىلارىمىزدى ماقساتتى تۇردە قۋدالادى. كەڭەس وكىمەتى ونى جالعاستىردى. بارلىعىن قىرىپ, جويدى. پاتشالىق بيلىك ءبىزدىڭ بايلاردى, اۋقاتتىلاردى, مولدالاردى, يمامداردى, يشانداردى جەك كوردى. كەڭەس وكىمەتى دە سونى جالعادى. ال بۇل گەنوتسيدتىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟ وسى جەردە تاعى ءبىر نارسەگە كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. گەنوتسيد – ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىر بولىگى.
ەكىنشى ماسەلە, «الاش» قوزعالىسى, «الاش» پارتياسى, الاشوردا ۇكىمەتى – جالقى قۇبىلىس. ونىڭ ورنىن ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ۇلتتىڭ كەمەلدىگىن, بىرنەشە عاسىرلىق دامۋىنىڭ ناتيجەسىن, ۇلتتىڭ بولاشاعىن كورسەتەدى. الاش يدەياسى ولگەن جوق. ول – جانىمىزدا, وتانسۇيگىش قازاقتىڭ باسىندا, ويىندا, ساناسىندا, جۇرەگىندە. ونى ەشكىم ولتىرە المايدى.
وكىنىشتىسى, قازاقستاندا الاشوردانى جان-جاقتى كورسەتەتىن مۋزەي جوق. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۋزەيىنە قاتىستى ايقاي-شۋ وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ەڭ بولماسا, سول عيماراتتى الاش مۋزەيىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار عوي. مىنە, بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن كەمشىلىگىمىز.
تالاس وماربەكوۆ: اشارشىلىقتى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن ءبولىپ قاراستىرۋ كەرەك دەگەن اڭگىمە ايتىلعالى كوپ بولدى. بىراق ناقتى ۇسىنىس كەرەك. مىسالى, قاسىرەت كۇنىن قاشانعا بەلگىلەۋگە بولادى؟ تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1923 جىلعى 9 ناۋرىزدا جازىلعان حاتى بار. وندا سۇمدىق دەرەكتەر ايتىلادى. قوعامدا تۇرارعا قاتىستى كوزقاراس ءارتۇرلى. سوندىقتان مەن «التاۋدىڭ حاتى» جازىلعان كۇندى ۇسىنامىن. حات اۆتورلارىنىڭ ءبارى رەپرەسسياعا ۇشىرادى. جۇسىپبەك ارىستانوۆ قانا زورعا امان قالدى. قول قويعانداردىڭ ءبارى قۋعىندالدى. سول كەزەڭدە 800 مىڭ قازاق شارۋاشىلىعىنان 450 مىڭى عانا قالدى. ياعني 350 مىڭ شارۋاشىلىق جويىلىپ كەتتى. 4 ميلليون 800 مىڭ قازاقتىڭ جارتىسى قىرىلدى. مۇنىڭ ءبارى – تاريحي فاكت. وسى «التاۋدىڭ حاتى» 1933 جىلى 24 اقپاندا جازىلعان. وسى كۇندى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە ۇسىنامىن.
ەكىنشى ۇسىنىس. گەرمانياعا بارعاندا ءبىر نارسەگە تاڭعالدىم. بونن قالاسىندا نەمىس تاريحشىلارى فاشيستەرگە ارنالعان مۋزەيگە اپاردى. كىرىپ بارعاندا گيتلەردىڭ ءمۇسىنى تۇر. ارعى جاعىندا, ەكىنشى بولمەدە وسۆەنتسيمدەگى گاز كامەراسىنىڭ كوشىرمەسى قويىلعان. تۇرمەدەگى, كونتسلاگەردەگى كيىمدەر, اياقكيىمدەر, ادام تەرىسىنەن جاسالعان زاتتار – قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ ايعاق زاتتارى قويىلعان. نەمىس تاريحشىلارى مۇنى جاس ۇرپاق ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
بەيبىت قويشىباەۆ: قازاقتى قىرعان – قىلمىستىق ساياسات. 1925 جىلعى اقمەشىت سەزىندە كوشپەندىلەر شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ولارعا كومەكتەسۋ ماسەلەسى تالقىلانعان. گولوششەكين كەلگەن سوڭ سونىڭ ءبارىن جوققا شىعاردى. ءىس جۇزىندە قىلمىستىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرىپ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتتى. سوندىقتان بۇل – حالىقتى قىرۋ ساياساتى بولىپ شىقتى. 1917-1930 جىلدار ارالىعىنداعى جۇرگىزىلگەن ساياسات حالىقتى ۇلتتىق اپاتقا ۇشىراتتى. وسىنى مويىنداپ, العا شىعارۋ كەرەك. سونداي-اق ارنايى زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرىپ, اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الاتىن ۇلكەن مۋزەي جاساۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ كەرەك.
ايگۇل ىسماقوۆا: الاش مۋزەيىن اشۋدى دا, اشارشىلىق مۋزەيىن اشۋدى دا قولدايمىن. بىراق ولاردى قۇر عيمارات قانا ەمەس, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ءدارىس وقيتىن ءتىرى مۋزەيگە اينالدىرعان ءجون. الاش مۋزەيى اشىلماسا, قازىرگى جاستاردى وتانعا قىزمەت ەتۋگە, وتاننىڭ پاتريوتى رەتىندە تاربيەلەي المايمىز.
بيىل 26 تامىزدا ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ باستاعان الاش زيالىلارىنىڭ شەكارامىزدى بەكىتىپ بەرگەنىنە 100 جىل بولادى. وسى وقيعانى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن بۇل تاريحي داتانى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. سوعىسسىز, قانتوگىسسىز شەكارامىزدى بەكىتىپ بەرگەنىن ءبىلۋ – پارىزىمىز.
ءسابيت شىلدەباي: 1992 جىلعى جوعارعى كەڭەس جانىنداعى كوميسسيا وتە جاقسى جۇمىس ىستەدى. سول كوميسسيانىڭ قورىتىندىلارىن, جۇمىستارىن تولىق جاريالاپ, سول جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا بىرلەسە وتىرا جۇمىس ىستەۋگە دەن قويىپ, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ماسەلەنى كوتەرگەن دۇرىس سەكىلدى.
ارايلىم مۇساعاليەۆا: جالپى, اشارشىلىقتى ۇلتتىق قاسىرەت رەتىندە زەرتتەۋ ايقىندالىپ, مەملەكەت تاراپىنان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانسا دەگەن تىلەگىمىز بار. بۇل – عىلىمي جوبانىڭ اياسىندا شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتتىك باعدارلاماعا تاريح ينستيتۋتى عانا ەمەس, عالىمدار, ءارتۇرلى سالاداعى عالىمداردىڭ ءبارى ەنىپ, وسى ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەپ, ارحيۆ دەرەكتەرىن, مەتريكالىق كىتاپتاردى اقتارىپ, ناقتى مالىمەتتەر شىعارىلسا ءجون بولار ەدى. ء«ار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەمەكشى, اشتىقتان قىرىلعان ءار قازاق ارۋاعىنىڭ الدىندا جاۋاپتىمىز دەپ ەسەپتەيمىن.
داناگۇل ماحات: وتكەن عاسىردىڭ تاريحى وتە كۇردەلى بولعاندىقتان, ونى جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋگە ماڭىز بەرۋىمىز كەرەك. ۇرپاقتى ۇلتتىق تاريحپەن تاربيەلەۋ ءۇشىن وقۋلىقتار رەتكە كەلتىرىلىپ, مۋزەيلەر اشىلعانى ابزال. بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر بيلىكتىڭ دە نازارىندا تۇر. سونى بارلىق عالىمدار مەن مۇعالىمدەر, زيالى قاۋىم قولداۋىمىز كەرەك دەگەن پىكىردەمىن.
دارحان قىدىءرالى: راسىندا, 1992 جىلدان بەرى تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتاردى زەرتتەۋ بارىسىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. العاشقى كوميسسيا دا ناتيجەلى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ مۇشەسى بولعان اعالارىمىز بۇگىنگى جيىنعا قاتىسىپ وتىر. كوركەم تۋىندىلاردا, عىلىمي ەڭبەكتەردە بۇل تاقىرىپتار جۇيەلى زەرتتەلىپ كەلە جاتىر. ءالى دە ايتىلاتىن ماسەلە كوپ. بۇگىنگى جيىن سونىڭ ءبىر پاراسى بولدى دەپ ويلايمىن. حالقىمىزدىڭ باسىنا ەندى مۇنداي زوبالاڭ زۇلمات تۇسپەسىن دەپ تىلەيمىز.
دايىنداعاندار
راۋان قابيدوللا,
ورىنبەك وتەمۇرات,
اباي اسانكەلدى ۇلى,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
