ءوز ەلىندە «كوممۋنا تيپتەس» مەكتەپ اشقان اكەسى اياپبەرگەن ناۋان ۇلىنىڭ اقىلىمەن اۋەلى اۋىل مولداسىنان ەسكىشە ساۋات اشقان عادىلشە – ورىنبورداعى ورىس مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقىپ, سوسىن الماتىدا جاڭادان اشىلعان قازپي-ءدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا ماماندىعىنا 1929 جىلى قابىلدانىپ, 1933 جىلى جەدەل كۋرسپەن بىتىرگەن العاشقى لەكتەگى تۇلەگى. ستۋدەنت كەزىندە-اق ول ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ (ب.المانوۆ) بۇيرىعىمەن اسسيستەنت بولىپ جۇمىسقا قابىلدانىپ, ورىس تىلىندە جازىلعان وقۋ قۇرالدارى مەن ادىستەمەلىك ادەبيەتتەردەن تومەنگى كۋرستارعا ءدارىس وقىعان. سوندىقتان حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ جونىندەگى «ورتالىقتىڭ» شەشىمىنە سايكەس جەكەلەگەن وقۋلىقتاردى وزگە تىلدەردەن اۋدارۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا قازىناسىنان ارنايى قاراجات قارالعان. سونىڭ نەگىزىندە قازاق اكسر وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتى V سىنىپتان جوعارى وقۋشىلار ءۇشىن «فيزيكا» وقۋلىعىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ بەرۋ جونىندە سوڭعى كۋرستىڭ ستۋدەنتى ءارى اسسيستەنت ع.اياپبەرگەنوۆكە ارنايى تاپسىرىس بەرەدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جاريالانعانعا دەيىن وقىتىلىپ كەلگەن گ.ي.فالەەۆ پەن ا.ۆ.پەرىشكيننىڭ ەكى بىردەي «فيزيكا» وقۋلىعىن 1933 جىلى تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋدارعانىن جاس عالىم ءوزىنىڭ جەكە ىسىندە كورسەتكەن. بۇل ەكى كىتاپ الماتى قالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار قورىندا ساقتاۋلى تۇر. 1933 جانە 1935 جىلدارى جارىق كورگەن كىتاپتار قىزىلورداداعى مەملەكەتتىك باسپاحانادا باسىلىپتى. ارادا توقسان جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن سوڭ كىتاپحانانىڭ ەلەكتروندى سايتى ارقىلى ءبىز تاپقان قۇندى دۇنيەلەر جونىندەگى اڭگىمە-دەرەك بۇعان دەيىن قالىڭ جۇرتشىلىققا بەيمالىم بولىپ كەلدى.
رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ القاسى بەكىتكەن گ.ي.فالەەۆ پەن ا.ۆ.پەرىشكيننىڭ V سىنىپقا ارنالعان «فيزيكا» وقۋلىعىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى 1933 جىلى باسىلىپ شىققان بولاتىن. 104 بەتتىك وقۋلىق 125 سۋرەتپەن بەزەندىرىلىپ, 99 تاقىرىپتى 5 تاراۋعا توپتاستىرعان: 1) جابايى ولشەۋلەر; 2) جىلىلىقتىڭ نارسەگە اسەرى; 3) قاتتى نارسەلەر; 4) سۇيىق نارسەلەر; 5) گازدار. سونداي-اق 20 مىڭ دانا تارالىممەن باسىلعان كىتاپ مازمۇنىنىڭ الدىنداعى بەتكە جاتتىعۋلاردىڭ جاۋاپتارى بەرىلىپتى. قۇنى – 1 سوم 50 تيىن. 5-وقۋ جىلىنا ارنالعان ورتا مەكتەپ ءۇشىن «فيزيكا» وقۋ قۇرالىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى سول ءداۋىردىڭ تالابىنا سايكەس لاتىن قارپىمەن باسىلعان. 6 باسپا تاباقتان ءسال استام اۋدارما كىتاپقا كەيىننەن جازۋشىلىعىمەن تانىلعان بەلگىلى قالامگەر وتەباي تۇرمانجانوۆ رەداكتورلىق ەتكەن.
عادىلشە اياپبەرگەنوۆ اۋدارعان ەكىنشى «فيزيكا» وقۋلىعى ء(ى ءبولىم) ورتالاۋ مەكتەپتىڭ VI سىنىبىنا ارنالعان. 1935 جىلى قىزىلورداداعى باسپادان ەكىنشى باسىلىمدا شىققان وقۋلىقتىڭ قوسىمشا بەس مىڭ دانامەن شىعۋى دا 5 تاراۋعا بىرىكتىرىلگەن 99 تاقىرىپتان تۇرعانمەن, كولەمى 96 بەت, 5,5 باسپا تاباق. مۇنىڭ دا اۆتورلارى – گ.فالەەۆ پەن ا.پەرىشكين, رەداكتورى – ءو.تۇرمانجانوۆ.
ءبىر عاجابى, ەكى كىتاپقا دا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى الەۋمەتتىك قۇقىق فاكۋلتەتىنىڭ كىتاپحاناسى ءوزىنىڭ ءمورىن باسىپتى. سوعان قاراعاندا, اۋدارماشىسى تۇتقىنعا الىنعان وقۋلىق باعدارلامادان شىعارىلعان سوڭ, «ت ۇلىبىن» ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تاشكەنتتە تۇرسا كەرەك. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنا سوڭىنان جەتكىزىلگەن سياقتى.
كوز جۇگىرتە وتىرىپ, وقۋشى ۇعىمىنا جەڭىل ءارى جاتىق تىلمەن جازىلعان ەكى وقۋلىقتا دا كەيبىر نەگىزگى ۇعىمداردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىستا ەكەنىن بايقادىق. اۋدارماشى اتاۋلاردى تەرمين رەتىندە تۇراقتاندىرۋعا ەرەكشە دەن قويىپ, قازاقشا بالاماسىن ءدال تاپقان. سويلەم قۇراۋى, تىلدىك قۇرالداردى قولدانۋىندا دا ىزدەنىس مول.
كەيىننەن بىلسەك, 1934 جىلعى 14 اقپاندا قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مادەنيەت جانە ۇگىت ءبولىمى, اراعا ون ەكى كۇن سالىپ رەسپۋبليكا اعارتۋ حالىق كوميسسارياتى بەكىتكەن «باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتەر وقۋلىقتارى اۆتورلارىنىڭ (قۇراستىرۋشىلار, اۋدارماشىلار) تىزىمىندە» «فيزيكا» وقۋلىعىن اۋدارۋشى تورتەۋدىڭ ءبىرى بولىپ عادىلشە اياپبەرگەنوۆ تۇر ەكەن. بۇل تىزىمدە سول داۋىردەگى نەبىر مارعاسقالار – قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى بار. 1937 جىلعا دەيىن بولاشاق عىلىم بىلگىرى رەتىندە وسى تىزىمنەن شىعارىلماعان ع.اياپبەرگەنوۆ ا.س.بۋبنوۆ اتىنداعى لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا فيزيكا ءىلىمىنىڭ ەلەكتروتەحنيكا سالاسى ماماندىعى بويىنشا ارنايى جولدامامەن بارىپ تۇسكەن.
«قازاق مەكتەپتەرىندەگى فيزيكانى وقىتۋ جانە فيزيكالىق ەكسپەريمەنتتەۋ ادىستەمەسى» جونىندەگى زەرتتەۋ جۇمىسىن جازىپ بىتىرگەن ع.اياپبەرگەنوۆ 1934 جىلى تۇڭعىش عىلىمي ەڭبەگىن سول جىلى باسپاعا ۇسىنىپتى. بىراق بۇل ەڭبەكتىڭ ودان ارعى تاعدىرى قالاي بولعانى ازىرگە بەيمالىم.
جاس عالىم-ىزدەنۋشىنىڭ تالابىن ۇشتاماق بولدى ما, الدە ءتيىستى تالابى سولاي ما, ايتەۋىر اعارتۋ حالكومى ت.جۇرگەنوۆتىڭ ءوزى عادىلشەنى الدىن الا كەلىسىمگە ساي اسپيرانتتار قاتارىندا لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ىسساپارعا جىبەرۋگە بۇيرىق شىعارعان. جانە سول بۇيرىقتا 1934 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن اسپيرانتۋرالىق كۋرستى اياقتاعانشا اي سايىن 250 سوم (رۋبل) مولشەرىندە دەربەس شاكىرتاقى تولەپ تۇرۋدى تاپسىرىپتى. وعان قوسا اسپيرانت رەتىندە بولەك شاكىرتاقى تاعى تولەنگەن. مۇنى ع.اياپبەرگەنوۆكە تەك «تەمىر» حالكومنىڭ قامقورلىعى دەپ قاراعان ءجون بولماس. ويتكەنى قازمۋ-ءدىڭ فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور ۆ.ف.ليتۆينوۆ قول قويعان مىنەزدەمەدە دە ونىڭ ءىس-ارەكەتى جوعارى باعالانىپتى.
عادىلشەمەن رەسەي جەرىندە قاتار وقىعاندار دا وسال ادامدار ەمەس. اتاپ ايتقاندا, سەرعالي تولىبەكوۆ, تەمىرعالي نۇرتازين, باتىربەك ءبىرىمجانوۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, تولەگەن تاجىباەۆ, حامزا ەسەنجانوۆ, وسىلايشا تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. ال لەنينگرادتىڭ تاريح, فيلوسوفيا جانە لينگۆيستيكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋراعا تۇسكەن ساتتار ەرۋباەۆ ۆاسيلەوستروۆسكي اۋدانىنداعى №7 كوشەدە عادىلشەمەن ءبىر بولمەدە جاتىپ, جان قيىسپاس دوس بولعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەيدى.
اسپيرانتۋرانىڭ سوڭعى كۋرسىندا جۇرگەندە نكۆد-نىڭ قۇرىعىنا ىلىككەن 11 ادامدىق توپتىڭ قۇرامىندا جيىرما جەتى جاستاعى عادىلشە اياپبەرگەنوۆ بولعانىنا رەسمي دايەك كۋا. وكىنىشتىسى, 1937 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا كەتكەننەن ونى «كوردىم-ءبىلدىم» دەگەن جان جوق. تەك «لەنينگرادسكي مارتيرولوگ» سەرياسىنىڭ ءىح تومىنان الىنعان مالىمەت ويدان شىعارىلعان ۇكىمنىڭ 1938 جىلعى 26 ساۋىردە نەۆا جاعالاۋىندا ورىندالعانىنا عانا ايعاق.
ب ۇلىڭعىر زاماننىڭ بەيكۇنا ۇلدارىن ديىرمەننىڭ تاسىنداي دوڭگەلەنىپ جاتقان دۇنيە, سىرعىعان ۋاقىت اقتاپ الدى. بەلگىسىز فيزيك-عالىم عادىلشە اياپبەرگەنوۆ – سولاردىڭ ءبىرى. ەندى ولاردى جوعالتپايىقشى!..
نازاربەك قوسشيەۆ,
دوكۋمەنتاليست
سۋرەتتە: (سولدان وڭعا قاراي): ءبىرىنشى قاتاردا – تايىر جاروكوۆ, مارات عادىلشە ۇلى, ..., جۇبايى زەينەگۇل ماداليەۆا, ...; ەكىنشى قاتاردا – عادىلشە اياپبەرگەنوۆ, اسقار توقماعانبەتوۆ, حامزا ەسەنجانوۆ, باتىربەك ءبىرىمجانوۆ. 1934 ج. (سۋرەت الماتى قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى.)
اتىراۋ
