حاركوۆ قالاسىندا شىققان «پلانەتانىڭ 2 مىڭ ۇلى تۇلعاسى» اتتى انىقتامادا ەكى قازاق كورسەتىلىپتى. ولار – ەلباسىمىزنۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقتىڭ وتكەن تاريحىنان ابىلاي حان. الايدا, ابىلاي حاندى تانۋ, ونىڭ قايراتكەرلىگىنە باعا بەرۋ وڭاي بولعان جوق.
دانا ابايدىڭ ابىلاي حان تۋرالى پىكىرىن تەك شاكىرتى ەستەلىگىنەن بىلەمىز. اباي كوكباي اقىندى شاقىرىپ الىپ: «ابىلاي حان مەن كەنەسارىنىڭ قازاققا ىستەگەن ەڭبەكتەرىن ۇزاق اڭگىمە قىلىپ ايتىپ بەرىپ, وسىنى ولەڭ قىل... ابىلاي دا, كەنەسارى دا قازاقتىڭ ماقتان قىلاتىن ەرلەرى. بۇلاردىڭ ەڭبەگى دە ايتا قالعانداي ۇمىتىلماس ەڭبەك», دەپ تاپسىرما بەرگەن ەكەن.
حاركوۆ قالاسىندا شىققان «پلانەتانىڭ 2 مىڭ ۇلى تۇلعاسى» اتتى انىقتامادا ەكى قازاق كورسەتىلىپتى. ولار – ەلباسىمىزنۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقتىڭ وتكەن تاريحىنان ابىلاي حان. الايدا, ابىلاي حاندى تانۋ, ونىڭ قايراتكەرلىگىنە باعا بەرۋ وڭاي بولعان جوق.
دانا ابايدىڭ ابىلاي حان تۋرالى پىكىرىن تەك شاكىرتى ەستەلىگىنەن بىلەمىز. اباي كوكباي اقىندى شاقىرىپ الىپ: «ابىلاي حان مەن كەنەسارىنىڭ قازاققا ىستەگەن ەڭبەكتەرىن ۇزاق اڭگىمە قىلىپ ايتىپ بەرىپ, وسىنى ولەڭ قىل... ابىلاي دا, كەنەسارى دا قازاقتىڭ ماقتان قىلاتىن ەرلەرى. بۇلاردىڭ ەڭبەگى دە ايتا قالعانداي ۇمىتىلماس ەڭبەك», دەپ تاپسىرما بەرگەن ەكەن.
ابىلايداي اسا كۇردەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعانى تانۋعا كەڭەستىك يدەولوگيا كەدەرگى بولدى. بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ «ادەبيەت بەلەستەرى» كىتابىندا كورسەتكەنىندەي, ابىلايدىڭ ەكى يمپەريا ورتاسىنداعى قازاق حالقىنىڭ دەربەستىگى ءۇشىن كۇرەسىن, ايلا-ءتاسىلىن 1939 جىلى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ №2 سانىندا ساتقىندىققا بالاعان كىسىلەر دە بولعان.
كەڭەستىك داۋىردە تاريحتى زەرتتەۋ كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ كوزقاراسىنا بايلانىستى بولدى. ال رەجىم بىردە ۇلت ءۇشىن كۇرەسكەندەردى قولداعانداي بولسا, كوپ جاعدايدا ولاردى تەرىستەدى. حح ع. 40 جىلدارى پايدا بولعان ءبىر كەڭشىلىكتى پايدالانىپ كازاق زيالىلارى ابىلايدى تانۋعا جانە تانىتۋعا ارەكەت ەتتى. ت.احتانوۆتىڭ ەستەلىگىنە قاراساق, س. مۇقانوۆ 1941 ج. الماتىداعى جۋرناليستيكا ينستيتۋتىندا ابىلاي جونىندە بايانداما جاسايدى. «بايانداماسى ابىلاي حان تۋرالى بولدى. مەنىڭ دە ابىلاي حان جايلى العاش مول ماعلۇمات الىپ, سول ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ از دا بولسا سىرىن ۇققانىم وسى جولى بولار. سابەڭنىڭ سونداعى ءبىر باسىپ ايتقان پىكىرى – ابىلايدىڭ كازاقتىڭ مەملەكەتىن جاساماق بولعان ارەكەتى» دەپ جازدى ول.
1943 جىلى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ابىلايدىڭ ەرلىگىن, قولباسشىلىعىن جازعان كىتاپشاسى باسىلعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. وسى كىتاپتىڭ جالعىز داناسى قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالعان. اتالعان كىتاپتا حانعا مىناداي باعا بەرىلەدى: «ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە كۇشىن دۇرىس باعالاپ, سوعان قاراي وزىنشە ساياسات ۇستاۋى, توڭىرەكتەگى ەلدەرمەن ورىندى قارىم-قاتىناس جۇرگىزۋى ارقاسىندا ابىلاي قازاق حالقىنىڭ باسىن قۇراپ, ەلدىگىن قايتا ورناتتى». مۇندا العاش رەت قازاق اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارى مەن سول كەيبىر ورىس تاريحشىلارى بەرگەن مالىمەتتەر نەگىزىندە ابىلايدىڭ تاريحي تۇلعاسى سيپاتتالدى. اتالعان باسىلىم شىقپاي جاتىپ جويىلعاندىقتان ابىلاي حان حاقىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كىتاپ جازۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى بارمادى.
عىلىم اكادەمياسى 1957 جىلى قازاق كسر تاريحىندا «ابىلاي بيلەگەن كەز حالىقتىڭ ەسىندە زورلىق-زومبىلىق ءداۋىرى بولىپ قالدى. ۇرپاقتان ۇرپاققا كوشىپ وتىرعان حالىق اڭىزدارىنا ساي, قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى جامبىل ابىلاي تۋرالى بىلاي دەپ جىرلاعان:
حاننىڭ ءبىرى ابىلاي,
اش بورىدەي جالتاقتاپ...
قارسى بولعان كىسىنىڭ
قان جاۋدىرعان باسىنا.
...ول سىرداريانىڭ سايرام, شىمكەنت, سوزاق جانە باسقا قالالارى ءۇشىن سوعىس جۇرگىزدى. وسى سوعىستاردىڭ ۇستىندە بەيبىت حالىق كۇيزەلىسكە ۇشىرادى, مىڭداعان تۇتقىندار الىنىپ, مالدارىن ايداپ اكەتىپ جاتتى» – دەگەن ايىپتاۋلار تاعىلدى. بۇل اقىلعا سىيمايتىن ايىپتاۋ ەكەنى قازىر بارلىعىمىزعا ايان.
ابىلايدىڭ كەز كەلگەن قادامى تەرىستەلدى. جوڭعاريانى السىرەتىپ شىعىس قازاقستانداعى قازاقتىڭ بايىرعى جەرلەرىن قايتارۋ ارەكەتى بىلاي باعالاندى: «ابىلاي جوڭعاريانىڭ ىشىندەگى ءوزارا تارتىستى ۋشىقتىرماقشى ەدى, جوڭعاريانى السىرەتىپ, ەرتىستىڭ بويىنداعى قۇنارلى جايىلىمدارعا يە بولىپ الماقشى ەدى, ال ەگەر ءساتى كەلسە ءوزىمەن دوستاس داۆاتسي قونتايشىنى تاققا وتىرعىزباقشى ەدى». نەمەسە وسى 1957 جىلى قازاق كسر تاريحىندا «ابىلاي اسكەرلەرى ورتا ءجۇزدىڭ جەرىنە باسىپ كىرگەن تسين ۇكىمەتىنىڭ بيلىگىن دەرەۋ مويىنداي قويدى» دەلىنەدى. ا ل شىندىعىندا, ابىلاي سان جاعىنان ۇستەم, كوپ زەڭبىرەكتەرى بار قىتاي اسكەرىنە قارسى ءوز ساربازدارىمەن سوعىسقان بىردەن ءبىر قازاق بيلەۋشىسى. جانە وسى سوعىستا قاتتى جاراقات العانى بەلگىلى. وسىلاي كەڭەستىك يدەولوگيا ابىلايدىڭ تاريحىن قاتتى بۇرمالاپ كەلدى.
قولدا بار دەرەكتەر نەگىزىندە ابىلايدىڭ قازاق تاريحىنداعى اتقارعان ءرولىن انىقتاۋ ءۇشىن ونىڭ سول كەزدەگى حالقىمىزدىڭ ومىرىنە قوسقان جاڭالىقتارىنا نازار سالۋ كەرەك.
ابىلايدىڭ كوپ قىرلى مەملەكەتتىك جانە ساياسي قايراتكەرلىگى ارقاسىندا قازاقتاردىڭ بۇرىنعى كورشىلەر باسىپ العان جەرلەرى كەرى قايتارىلىپ, قازىرگى قازاقستان ەلىنىڭ تۇتاس گەوساياسي كارتاسى قالىپتاستى. باسىم كوپشىلىك ابىلايدى جوڭعار حاندىعىنا قارسى كۇرەستە ەرەكشە ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعا رەتىندە تانيدى. وسىمەن قاتار ابىلاي چيڭ (قىتاي) يمپەرياسىنىڭ اسكەري-ساياسي ەكسپانسياسىنا قارسى توتەپ بەرگەن بىردەن-ءبىر قازاق بيلەۋشىسى.
ابىلايدىڭ اسكەري قولباسشى جانە مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى قىرلارى ءالى دە كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ول ءوز زامانىنىڭ كورەگەن قولباسشىسى بولا ءبىلدى. اسىرەسە, ونىڭ سان جاعىنان باسىم چيڭ اسكەرىمەن شايقاستاعى ەرلىگى, اسكەري تاكتيكالىق ايلا-تاسىلدەرى ءالى دە جان-جاقتى تولىق قاراستىرىلماعان. جاريالانعان قۇجاتتارعا قاراعاندا, چيڭ بوعدىحانى ابىلايحانمەن سوعىسقان ءوز گەنەرالدارىنا قاتتى نارازىلىق بىلدىرگەن. 1756 جىلى قازان ايىنداعى جارلىعىندا يمپەراتور: «حاداحا ابىلايمەن سوعىسقاندا قۋىپ جەتە المادى, قويان جۇرەكتىك كورسەتتى, ەكى كوزدى تاۋىس قاۋىرسىنىن تاعۋعا رۇقسات ەتپەيمىز», دەپتى. وسىعان وراي 1757 جىلى قازان ايىنداعى چيڭ يمپەراتورىنىڭ ءبىر جارلىعىندا بىلاي دەلىنگەن: «ولار (دارداڭا مەن حاداحا – اۆت.) قازاق جەرىنە بارۋىن بارسا دا, ءامىرسانانى ۇستاي المادى. ونىڭ ۇستىنە (ولاردىڭ سىلبىرلىعىنان) قازاقتىڭ ابىلايى دا سىتىلىپ, قۇتىلىپ كەتتى. سول ءۇشىن ەكەۋى (دارداڭا مەن حاداحا) اۋىر جازاعا تارتىلۋعا ءتيىس... مۇنىڭ جايىن كازارمادان كەلگەن جاساۋىلداردان سۇراعانىمىزدا, ولار: «دارداڭانىڭ جورىقشىلارى ءامىرسانانى قۋا بارىپ ءبىر شاقىرىمداي قالعاندا, بۋىنىپ-تۇيىنۋگە دە ۇلگەرمەي ابىرجىعان ونىڭ ء(امىرسانانىڭ) ادەيى جىبەرگەن ادامى: «قازاقتار ءامىرسانانى قازىر-اق ۇستاعالى وتىر. ولاردىڭ حانى ابىلاي كەلىسىمەن تارپا باس سالماق» دەيدى. سونىمەن, دارداڭا دۇشپانىنىڭ قۋلىعىنا الدانىپ, قازاقتاردىڭ تۇتقىنداۋىن كۇتىپ وتىرا بەرەدى. قولىن قاپتاتىپ تۇتقىنداۋ بىلاي تۇرسىن, جورىقشىلارىنا وسى جورىقتى چيڭ يمپەراتورى قايتا تالقىلاپ, بۇل گەنەرالدىڭ ابىلاي اسكەرىمەن بولعان سوعىستاعى قاتەلىكتەرى دەپ باعالاپ, جاراقات العان ابىلايدى قولعا تۇسىرە الماعانى ءۇشىن دارداڭا مەن حاداحانى قاتارداعى جاۋىنگەر ەتىپ شەندەرىنەن تومەندەتكەن.
قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن 1774 جىلى ابىلاي حان سولتۇستىك قازاقستانداعى ورىس باسقىنشىلارى سالعان قامالداردى بۇزۋعا بارادى. بۇل مىسالدار ابىلايدىڭ ەكى يمپەريانىڭ اسكەرلەرىمەن بولعان شايقاستاردا وسال تۇلعا بولماعاندىعىن كورسەتسە كەرەك.
سان مەن ساپا جاعىنان جوعارى تۇرعان شۇرشىتتەرمەن بولعان سوعىستا جاراقات الىپ, وسىعان قاراماستان كەيىن قىتايلىقتارمەن تۇڭعىش كەلىسسوز جۇرگىزىپ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان مەملەكەت قايراتكەرى. قىتايلىقتاردىڭ نارازىلىعىنا قاراماستان چيڭ يمپەرياسى تالقان ەتكەن جوڭعار حاندىعىنىڭ جەرلەرىن (ولاردى ەندى قىتايلىقتار بىزدىكى دەپ ساناعانىنا قاراماستان) قازاقتارعا الىپ بەردى. بۇرىن قازاق حاندىعىنا قاراعان, كەيىن ءبولىنىپ كەتكەن وڭتۇستىك ايماققا, ولاردىڭ ىشىندەگى تاشكەنت پەن باسقا دا قالاشىقتار جورىق جاساپ ولارعا ءوز بيلىگىن جۇرگىزدى.
ابىلاي ءوز مۇددەسىنەن ەل مۇددەسىن جوعارى قويا بىلگەن ساناۋلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى ەكەنى تاريحي قۇجاتتاردا كورىنىس تابادى. مىسالى, قىتاي ەلشىلەرىمەن كەزدەسۋ ۇستىندە ابىلايعا بايبىشەسى حال ۇستىندە جاتقانى جونىندە حابار كەلگەندە «8-ايدىڭ 25-ءى كۇنى ءبىز ابىلايدىڭ باستاۋىمەن اتباسار ماڭىنداعى ەسىل وزەنىنىڭ بويىنان اتتاندىق. 9-ايدىڭ 7-ءسى كۇنى ءبىز كوكسەڭگىر دەپ اتالاتىن جەرگە جەتكەندە, ابىلايدىڭ ۇيىنەن ەكى مارتە ادام جىبەرىلىپ, ابىلايدىڭ بايبىشەسى «ناۋقاستان ءحالى ناشارلاپ قالدى» دەگەن حاباردى جەتكىزدى. سوندا ابىلاي «وتباسىمنىڭ جاعدايى سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس قوي. ونىڭ سىرتىندا, مەن ۇيىمدە بولعاندا دا ولەيىن دەپ جاتقان ادامدى تىرىلتە الماسپىن. وعان قاراعاندا بوعدا ەجەن حانمەن اراداعى ءىس ماڭىزدىلاۋ. مەن سىزدەردى ەل شەتىنە دەيىن اپارىپ تاستاعاننان كەيىن قايتارمىن» دەدى دە, ءبىزدى باستاپ ءارى قاراي ساپاردى جالعاستىردى. سونان كەيىن تاعى دا ادام كەلىپ ابىلايدىڭ ۇيىنە قايتقىزباق بولىپ قۋزادى. ابىلاي بىزبەن اقىلداسقاندا بۇرىنعىسىنشا ءارى قاراي جۇرە بەرمەكشى بولىپ ەدى, ءبىز ول كىسىنى توقتاتىپ, «ءسىز ءىستىڭ ءبارىن ورنى-ورنىنا قويىپ بولدىڭىز عوي» قايتا بەرىڭىز دەگەندى بىلدىرەدى. ابىلاي قىتاي ەلشىلەرىنە: «ەندەشە, سىزدەر «جول ورتادا ءبىزدى تاستاپ كەتتى» دەمەڭىزدەر. مۇنداي قيىن جاعداي بولعاندىقتان مەن دە شاراسىز بولىپ تۇرمىن. م ەن قايتىپ بارعاندا (بايبىشەم) بويىندا ءالى جان بار بولسا, وندا مەن ونى دارىگەرگە كورسەتەرمىن; ال ەگەر مەن قايتىپ بارعاندا ول الدەقاشان قايتىس بولسا, وندا مەن ونى مىندەتتى تۇردە ۇلكەندەرىمىز جاتقان تۇركىستان جەرىنە اپارىپ جەرلەيمىن» - دەپ قوشتاسقان.
ابىلايدىڭ ەل مۇددەسىن, حالىقتىڭ ءال-احۋالىن ويلاعانى 1758 جىلى 19-مامىردا جازىلعان مىنا قۇجاتتان دا بايقالادى: «ۆەسما ۋسيليلسيا پوميانۋتىي ابىلاي-سالتان, يبو كاك سلىشنو وت بىۆشيح تام زدەشنيح ليۋدەي, چتو ون ۆ ۆوينسكيح سلۋچاياح, پو يح كيرگيزسكومۋ وبىكنوۆەنيۋ, ني سەبيا نيجە يجديۆەنيا سۆوەگو نە جالەەت, ي چتو گدە ۆەربىچ دوستانەت, تو نيچەگو سەبە نە وستاۆليال, ۆ نارود رازداەت, ي تەم ۋ نيح ۆەسما ۆلاستيتەلنىم ۋچينيلسيا».
حالىقتىڭ ءال-احۋالىن كوتەرۋ ءۇشىن ابىلاي ساۋدا-ساتتىققا جول اشىپ, وعان تىكەلەي ءوزى باسشىلىق ەتتى.
حاننىڭ ساۋدا-ساتتىقتى دامىتقانى تۋرالى شوقاننىڭ ەڭبەگىندە مىناداي جازبالار بار: «مەجدۋ تەم سام ابىلاي يمەل سۆيدانيە س يليسكيم تسزيان-تسزۋنەم (گەنەرال-گۋبەرناتوروم) وكولو وزەرا سايرام-كۋل ي زاكليۋچيل س نيم تورگوۆىي دوگوۆور, پو كوتورومۋ وتكرىتى بىلي ۆ تارباگاتاە (چۋگۋچاكە) ي ۆ يلي (كۋلدجە) مەنوۆىە بازارى». ابىلاي رەسەي مەن قىتاي شەكارالارىنداعى قالالاردىڭ قازاقتارعا ساۋدا ءۇشىن اشىق بولۋىنا, جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىرۋعا كوپ ۇلەس قوستى. ابىلاي حان داۋىرىندە قازاقتاردىڭ قىتايمەن ساۋدا-ساتتىقتارى ايتارلىقتاي دەڭگەيدە بولعاندىعىن چيانلۇڭ جىلناماسى ساراي جازبالارىنىڭ كوپتەگەن ارحيۆ بۋمالارىنان كورۋگە بولادى. سولاردىڭ بىرىندە 1757 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ 15-ءى كۇنى جازىلعان مالىمدەمەسىندە بىلاي دەلىنگەن: «ءبىزدىڭ بۇرىنعى كەلىسكەن پىكىرىمىزشە بولسا, قازاقتارمەن ۇرىمجىدە ايىرباس ساۋدا جاساۋدى ءبىز بۇرىن ابىلايمەن اقىلداسىپ بەكىتكەنبىز... كەلەر جىلى جارمەڭكەدە جىلقى ساۋداسى عانا جاسالادى. ەگەر قازاقتار تۇيە, سيىر, قوي سەكىلدى ت ۇلىكتەردى ايداپ اكەلىپ جاتسا, ونى دا الايىق. قونىسىمىزعا ولار دا قاجەت».
جالپى, حالىقتىڭ جاعدايى ابىلاي حان كەزىندە جاقسارعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار. ورتا جۇزدە بولعان تاۋ-كەن ينجەنەرى ي.پ.شانگيننىڭ 1816 جىلعى جازبالارى بويىنشا ابىلاي حان «ءتىرى كەزىندە كونە زاڭدىلىقتار قاتاڭ بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ورىندالدى. كەز كەلگەن ۇساق-تۇيەك قىلمىس ءۇشىن جاۋاپكەر مىندەتتى تۇردە جازالاندى, قىرعىزدار (قازاقتار) اراسىندا بارىمتا دەگەن بولمادى. حالقىنىڭ ەڭ كەدەيىندە 500, اۋقاتتىسىندا 5 مىڭنان 15 مىڭعا دەيىن ءتورت ت ۇلىكتى مالى بولدى». مەملەكەتتىك مۇددە ءۇشىن ابىلاي الىم-سالىق جيناتقان قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى.
ابىلاي 1762-1763 جىلدارى ىلە وزەنى بويىندا ديقانشىلىق جاساۋعا ارەكەت ەتتى, ەسىل وزەنى بويىندا ابىلايدىڭ ايتۋىمەن ەگىنشىلىك باستاۋ العانى جونىندە حابارلار بار. 1763 جىلى شەكاراداعى ورىس اكىمشىلىگىنە حات جازىپ ەگىنشىلىكتى بىلەتىن ماماندار سۇراپ, پەتروپاۆل قالاسىنا تاياۋ جەردە ەگىن ەكپەكشى بولدى. ورىس اكىمشىلىگى تاراپىنان ەشبىر كومەك بولماعان سوڭ, ءوز ادامدارىمەن ەگىن ەككەنى تۋرالى دەرەكتەر بار: «نىنەشنەگو لەتا ون, ابلاي-سولتان, ي پروسو سەەل». م.بەكچۋريننىڭ حابارلاۋىنشا, 1780 جىلى تاشكەنتتەن التىكۇندىك جەردە تۇرىپ ەگىن ەككەن: «ۆ شەستيدنەۆنوي ەزدە وت گورودا تاشكەني ... ي نا توم مەستە پرويزۆوديت حلەبوپاشەستۆو». ي.گ. اندرەەۆ جازبالارىنا قاراعاندا, 1785-1790 جىلدارى قازاقتاردىڭ ەسىلدىڭ جوعارى اعىسىندا ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋىنىڭ باسىندا ابىلاي حان تۇرعان - «پولوجيلي ەششە پري پوكوينوم ابلاي-حانە پاحات زەمليۋ».
ابىلاي قازاق دالاسىندا بەكىنىس-قالاشىقتار سالعىزدى. بەلگىلى ورىس تاريحشىسى ا.لەۆشين ابىلاي «پوسترويل سىنۋ سۋلتانۋ اديليۋ پو پروسبە پوۆينوۆاۆشيحسيا ەمۋ كيرگيز-كازاكوۆ بولشوي وردى پري رەچكە تالاشە دوم, وبنەس ونىي ۆالوم, وسنوۆال وكولو نەگو سەلەنيە يز كاراكالپاكوۆ, پريۆىكشي ك حلەبوپاشەستۆۋ». ابىلاي سالعىزعان ەكىنشى ءبىر قالا جونىندە گەنەرال-مايور ن.گ.وگارەۆ ۆ 1781 گ. راپورتىندا بىلاي دەيدى: «پروچيە ج ەگو دەتي – اديل, ۋرۋستيام ي توك سولتانى – وستاليس پو زدەشنيۋيۋ ستورونۋ گورودا تۋركەستانا ۆو ۆنوۆ پوستروەننوم يم, وبلاەم, نە ۆ دالنەم راستوياني گورودكە يتنەەنتە». ابىلايدىڭ كوكشەتاۋداعى جازعى ورداسى دا بەكىنىس ۇلگىسىندە بولسا كەرەك, سەبەبى, قىتاي دەرەكتەرى بويىنشا «حان كەشتىندە تۋرادى» دەپ حابارلايدى. ءشادى ابىلايدىڭ سوزاق قالاسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدەگى ەڭبەگىن اتاپ وتەدى.
ابىلاي شەتەلدىكتەرمەن قارىم-قاتىناستا ءوز قانداستارىنىڭ مۇددەسىن قورعادى. مىسالى, 1769 جىلى 6 جەلتوقساندا ءىى ەكاتەرينا مەن ورىنبور گۋبەرناتورى ي. رەينسدورپقا جىبەرگەن حاتىندا: «چتوبى ەە پاديشاحسكوە ۆەليچەستۆو ۆسەح ناس سچيتالو راۆنىمي – رۋسسكيح, كازاحوۆ ي پروچيە نارودى ي كومەندانتى ۆاشيح پوگرانيچنىح كرەپوستەي پروياۆليالي سپراۆەدليۆوستي نە بىلو بى ناسيليا ي پريتەسنەنيا», – دەپ جازعان. ابىلاي حان بەيبىت جاتقان قازاق اۋىلدارىن شاپقان ورىس اسكەرلەرىنە تىيىم سالۋدى تالاپ ەتىپ وتىردى. جورىق كەزىندە جاۋىنگەرلەر پايدالانۋعا ىڭعايلاندىرعان جىلجىمالى باسپاناسىنىڭ ءتۇرىن» ابىلايشا» دەپ اتاۋى, ونىڭ پايدا بولۋىن ابىلاي حانمەن بايلانىستىراتىنىن, ابىلاي حان جوڭعار تۇتقىنىندا ءجۇرىپ قالماق ءتىلىن ۇيرەنگەنىن ەسكەرسەك, حاننىڭ سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى تاريحي تۇلعا بولعانىن كورەمىز.
زەرتتەۋشىلەردىڭ تىنىمسىز ىزدەنىستەرى بارىسىندا قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر قورى ءححى عاسىردا تولىعا ءتۇستى. 2007 جىلى بەلگىلى عالىمدار ي.ۆ.ەروفەەۆا مەن ب.جاناەۆ ابىلاي حاننىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى ارحيۆ قويناۋىندا جاتقان جاڭا تاريحي قۇجاتتاردى – ورىنبور گۋبەرنيالىق كەڭسەسىنىڭ ارنايى تەكسەرۋ ماتەريالدارىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل قۇجاتتاردا ابىلاي حاننىڭ دۇنيە سالۋى تۋرالى كوپتەگەن تىڭ مالىمەتتەر بار.
سولاردىڭ بىرىندە, ناقتىراق ايتساق, گەنەرال-مايور ن.وگارەۆ سىرتقى iستەر كوللەگياسىنا 1781 جىلى 22 ساۋىردە جازعان راپورتىندا «ابىلاي حان وتكەن كۇزدە دۇنيە سالدى جانە تۇركىستان قالاسىندا جەرلەندى», – دەپ كورسەتەدى. رەسەي ارحيۆىندە ساقتالعان, باسپا بەتىندە جاريالانعان وسى ءبىر توپ قۇجاتتارعا قاراعاندا حاننىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى مالىمەتتەر ورىس اكىمشىلىگىنە 1781 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ كەلگەن. ناۋرىز ايىندا تۇسكەن حابارلاردا ابىلاي حاندى تاشكەنتتىكتەر ۋ بەرىپ ولتىرگەن دەگەن مالىمەتتەر دە بار. ورىسشاسى: «... حان, ناحودياس ۆ تاشكەني, ۋمەر, كوتوروگو ۋۆەريايۋت, تاشكەنتتسى وكورميلي يادوم». بۇل حاباردىڭ راس-وتىرىگىن انىقتاۋ ءۇشىن قازاق دالاسىنا ارنايى ادامدار جىبەرىلگەن. سولاردىڭ بىرىندە, دالىرەك ايتساق, باشقۇرت ستارشيناسى ك. كازانباەۆتان 1781 جىلدىڭ 17 تامىزىندا جازىپ الىنعان مالىمەتتە ابىلايدىڭ وتكەن كۇزدە دۇنيە سالعانى تاعى دا ايتىلادى.
كەيبىر تاريحشىلاردىڭ حان ءولىمى تۋرالى حاباردىڭ ورىس اكىمشىلىگىنە كەش جەتۋىنىڭ سەبەبى نەدە دەگەن ساۋالدارىنا دا جاۋاپ تابىلدى. اتالعان قۇجاتتاردىڭ بىرىندە ابىلايدىڭ بالاسى شىڭعىس سۇلتاننىڭ بۇل جونىندە جازعى ۋاقىتقا بەلگىلەنگەن قۇرىلتايعا دەيىن ورىستارعا ايتۋعا تىيىم سالىنعانى جازىلعان. ءبىزدىڭ ويمىزشا, مۇنداي نۇسقاۋدى ولەر الدىندا ابىلاي حاننىڭ ءوزى بەرىپ كەتكەن. باسشىنىڭ ءولىمى بەلگىلى ءبىر ماقسات ءۇشىن جاسىرىلاتىنى تاريحتان بەلگىلى. مىسالى, شىڭعىس حاننىڭ ءوزى ءولىمىن جاۋلاردان جاسىرۋدى تاپسىرعانى, ءامىر تەمىر قايتىس بولعاندا دا وسى جاعدايدىڭ قايتالانۋىن تىلگە تيەك ەتسەك بولادى. ابىلاي حان دا ءوزى دۇنيەدەن كەتكەن سوڭ بولار جاعدايدى ويلاپ تاعىنا ورىس اكىمشىلىگى ايتقانىنان شىقپايتىن ادام قويۋعا ارەكەت ەتەدى دەگەن بولجام جاساسا كەرەك. مىنە, ابىلايدىڭ قايتىس بولعانىن جاسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ورىس اكىمشىلىگى بۇل جاعدايدان حاباردى كەش ەستىگەن. سونىمەن, ارحيۆتەن الىنعان جانە عىلىمي اينالىمعا ەنگەن تاريحي قۇجاتتار ابىلاي حاننىڭ 1780 جىلى كۇزدە دۇنيە سالعانىن ايعاقتاپ تۇر.
Mۇحتار قوجا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق
قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
