– جاقىندا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى «كينو ونەرى جانە تەلەۆيزيا» فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ كۋرستىق فيلمدەرىنەن ونلاين-بايقاۋدىڭ جابىلۋ ءراسىمى ءوتتى. اڭگىمەمىزدى وسى جوبادان باستاساق.
– مۇنداي بايقاۋلار ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە جىل سايىن ءوتىپ تۇرادى. ابدەن قالىپتاسقان ءۇردىس دەسەك بولادى. ويتكەنى بايقاۋ بولاشاق كينوگەرلەردىڭ اياق الىسىن, قۋانتارلىق تۇستارى مەن اتتەگەن-ايلارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەز كەلگەن ونەر يەسى سەكىلدى بولاشاق كينەماتوگرافيست تە شاكىرت كەزىندەگى ەڭبەكتەرى ارقىلى تاجىريبە جينايدى, وسەدى, وي-ءورىسىن جەتىلدىرەدى. سوندىقتان ستۋدەنتتىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى ءفيلمىن ەرتەڭ ونى ۇلكەن كينوعا الىپ كەلەتىن ىشكى ءۇنى, بوياۋى, سەزىمى, وي-تولعامدارى, كينەماتوگرافيالىق ءستيلى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ياعني مۇنداي جۇمىستاردى ستۋدەنتتىڭ بولاشاق كينوباعدارلاماسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
– جاستاردىڭ ءفيلمى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– بايقاۋدا 30 فيلممەن تانىستىق. ولاردىڭ 21-ءى – كوركەمسۋرەتتى, 5-ەۋى – دەرەكتى, 4-ەۋى – انيماتسيالىق فيلم. ارينە اراسىندا ۇزدىكتەرى دە, كوركەمدىك دەڭگەيى تومەندەرى دە بولدى. دەگەنمەن, ءساتتى شىققان دۇنيەلەردىڭ باسىمىراق تۇسكەنىن ايتقىم كەلەدى. جالپى, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە كينو ماماندارىن دايارلاۋ ءىسى 2010 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان بولاتىن. وسى ون جىل ىشىندە اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناقتالدى دەپ ويلايمىن. ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ فيلمدەرى كوپتەگەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدارعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. سولاي دەگەنمەن ءاربىر جەتىستىكتىڭ ارتىندا شاكىرتتەرگە دۇرىس باعىت-باعدار بەرىپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ جۇرگەن ۇستازداردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى تۇرعانىن ايتپاي كەتسەك, تاعى بولمايدى.
بۇعان دەيىن «تەاتر, كينو جانە تد» فاكۋلتەتىنىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلگەن «كينو جانە تەلەۆيزيا» كافەدراسى وتكەن جىلى «كينو ونەرى جانە تەلەۆيزيا» فاكۋلتەتى بولىپ جەكە وتاۋ قۇردى. تاعى ءبىر قۋانتارلىعى – «كينو سۋرەتشىسى» دەگەن جاڭا ماماندىق اشىلدى. كينودا تەك ستسەناريست, رەجيسسەر, وپەراتور, اكتەر, دىبىس مامانىنىڭ عانا ەمەس, سۋرەتشىنىڭ دە ەڭبەگى وتە ماڭىزدى سانالادى. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە كاسىبي كينو سۋرەتشىلەرىنىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. ال فيلمدەردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, قازاق ۇلتتىق كينو ونەرىنە ارنايى مامانداندىرىلعان سۋرەتشىلەردىڭ قاجەت ەكەندىگى ايقىن اڭعارىلا تۇسەدى. جاڭادان اشىلعان بۇل ماماندىقتىڭ العاشقى ناتيجەسى وسى بايقاۋ بارىسىندا-اق بايقالىپ قالدى. ونەر بايگەسىنە قاتىسقان فيلمدەر نەگىزىنەن وسى جاعىنان ءبىزدى كوبىرەك ءسۇيسىنتتى. سونىمەن قاتار مۋزىكا فاكۋلتەتى شاكىرتتەرىنىڭ قولتاڭباسى ءتانتى ەتتى. ماسەلەن, بەيبارىس نۇركەن ۇلىنىڭ ء(اسيا سۇلەەۆانىڭ شەبەرحاناسى) «سايقىمازاق» («شۋت») دەپ اتالاتىن ءفيلمىنىڭ مۋزىكاسىن جاس كومپوزيتور, بۇگىندەرى دوكتورانتۋرا بولىمىندە وقىپ جۇرگەن ولجاس بايبەكوۆ جازعان. كينو سۋرەتشىلەرى سەكىلدى بىزدە ارنايى مۋزىكا جازاتىن مامانداردىڭ دا تىم از ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي تاجىريبەلەر ۋاقىت وتە كەلە قازاق كينوسى ءۇشىن ۇلكەن ولجاعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى فيلمدەرىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارنايى جابدىقتالعان كينوپاۆيلونىندا ءتۇسىردى. پاۆيلوننىڭ شاعىن كەڭىستىگى ولاردىڭ ءتۇس-بوياۋ, جارىق, دەتال, دىبىس, راكۋرس, پلان, ت.ب. ماڭىزدى ەلەمەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرگەنى قۋانتتى.
– بايقاۋدا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن فيلمدەردى اتاپ وتسەڭىز.
– مىسالى, «انامنىڭ اتى باقىت» كوركەمسۋرەتتى ءفيلمى (رەج. ش.سەرجان; ە.نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ شەبەرحاناسى) اناعا, جالپى وتباسى, وشاق قاسىنداعى ايەل تاعدىرىنا كوڭىل بولۋىمەن وي سالدى. فيلم كەيىپكەرلەرىنىڭ كينەماتوگرافيالىق بەينەسىن ءدال, ناقتى بەرە الۋىمەن قىزىقتى. شۇعىلانىڭ العاشقى «سامال» ءفيلمى وتە ءساتتى شىعىپ, ءبىراز فەستيۆالدىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ العان بولاتىن. شىنىن ايتساق, ەكىنشى ءفيلمى قالاي بولار ەكەن دەپ ازداپ جۇرەكسىنە كۇتكەنبىز. ويتكەنى رەجيسسەردىڭ ناعىز سىنالاتىن تۇسى دا – ەكىنشى ءفيلمى عوي. جاس رەجيسسەر سول ءۇمىتىمىزدى اقتادى. «سامالدا» باستالعان تاقىرىبىن, كينەماتوگرافيالىق ءستيلىن بۇل فيلمدە دە جالعاستىرىپ, ءتىپتى تەرەڭدەتە تۇسكەن ەكەن. جالپى, شۇعىلا سەرجان – وزىندىك ءۇنى, كوزقاراسى, ايتارى بار, بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرىپ جۇرگەن جاستاردىڭ ءبىرى. بۇعان دەيىن ۇنەمى زامانداستارىنىڭ قىزىقتى بەينەسىن ۇسىنىپ جۇرگەن ءامىر امەنوۆتىڭ (ە.نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ شەبەرحاناسى) «ايلىق كۇنى» ءفيلمىن ءساتتى تۋىندىلار قاتارىنا جاتقىزدىق. بۇل فيلم ءبىر قاراعاندا قاراپايىم سەكىلدى كورىنگەنمەن, سيۋجەتىنىڭ كينو ءتىلى كومەگىمەن سان قاتپارلانىپ, تەرەڭدەپ كەتە باراتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇگىندە كينوەكراننان تازالىق, مولدىرلىك, پوەتيكالىق سارىندى وتە سيرەك كەزدەستىرەتىنىمىز راس. كەيدە كينو كەڭىستىگىندەگى قاتىگەزدىك, ز ۇلىمدىق, مەيىرىمسىزدىك, دورەكىلىك كەيىپكەرلەردىڭ سىرتقى الەمنەن قورعانۋىنىڭ جالعىز جولى بولىپ قالعانداي اسەر قالدىرادى. بۇل رەتتە ءادىل نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ ء(ا.سۇلەەۆانىڭ شەبەرحاناسى) بىردە-ءبىر ديالوگى جوق ء«بىر كۇنى ساياباقتا» («ودناجدى ۆ پاركە») ءفيلمىنىڭ ليريكالىق-پوەتيكالىق, نازىك ءارى مۇڭدى بوياۋى نازارىمىزدى اۋدارتتى.
ءالىبي مۇقىشەۆتىڭ ء(ا.رايباەۆتىڭ شەبەرحاناسى) «وشىرگىش» اتتى انيماتسيالىق ءفيلمى دە – ويلى, استارلى, مازمۇندى دۇنيە. بار بولعانى قالام مەن وشىرگىشتىڭ كومەگىمەن ادام بالاسى ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارىن كورسەتە العان بۇل فيلم ۇتىمدى مەتافورالىق بەينەلەرىمەن ەرەكشەلەندى. سونداي-اق بولاشاق انيماتسيالىق كينو ماماندارىن دايارلاپ جۇرگەن جانىبەك نۇربەكتىڭ شەبەرحاناسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ دە شىعارماشىلىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار – «وتكىر زاتتار» (رەج. ءامينا تازياتوۆا) جانە «قىزعىلت كوزىلدىرىك» (رەج. التىناي كەڭەسبەك) فيلمدەرى. ادەتتە جاس كينوگەرلەردى (تەك ولار عانا ەمەس-اۋ) قازاق ادەبيەتىن بىلمەيدى, وقىمايدى دەپ سىناپ جاتامىز. شىنىندا دا, بۇل تىرناپ قالسا, قانسىراپ شىعا كەلەتىن بەتى اشىق جارامىز عوي. ءتىپتى ەرەسەك كينەماتوگرافيستەردىڭ اراسىنان ىلۋدە ءبىر-ەكەۋى بولماسا, قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنا ءمان بەرمەيدى. سوندىقتان بەلگىلى كينورەجيسسەر, پروديۋسەر سلامبەك تاۋەكەلدىڭ شەبەرحاناسىندا وقيتىن نازەركە بازارباەۆانىڭ تولەن ابدىكتىڭ «قوناقتار» دەپ اتالاتىن تاماشا اڭگىمەسى جەلىسىمەن ەكراندالعان جاپ-جاقسى ءفيلمىن كورگەندە شىن قۋاندىق.
– ستۋدەنت جاستاردىڭ مۇنداي سالماقتى تاقىرىپتى قاۋزاۋى, ارينە وتە قۇپتارلىق جايت. دەگەنمەن, اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستارى بولدى ما؟
– ارينە ستۋدەنتتەردىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. شىعارماشىلىق ىزدەنىستەردىڭ بار ەكەنى بايقالادى. ءبىر اتتەگەن-ايى – قازاق تىلىندە تۇسىرىلگەن فيلمدەر از. بۇل انىعىندا – ءدال قازىر ەلىمىزدەگى تولىقمەترلى فيلمدەرگە دە ورتاق وزەكتى ماسەلە. مىسالى, وتكەن جىلى كورەرمەنگە 46-47 فيلم ۇسىنىلسا, سونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە تۇسىرىلگەنى ونعا جەتپەيدى. جىل سايىن قايتالاناتىن كورىنىس وسى. ءتىپتى اقپاننىڭ سوڭى مەن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعى وتكىزگەن پيتچينگكە قاتىسقان 88 كينوجوبانىڭ بار بولعانى جەتى-سەگىز پايىزى عانا قازاق تىلىندە قورعالدى. بۇل ەندى دابىل قاعاتىنداي جاعداي. تىم بولماعاندا, ەلۋدە ەلۋ بولسا, مەيلى-اۋ. جوق, جەتى-سەگىز پايىز. قازىر ءوز تىلىمىزدە جاقسى فيلم تۇسىرىلسە, قۋانباق تۇگىلى, الاقايلايتىن جاعدايدامىز. ول تۇگىلى كەيىپكەرلەرى اندا-ساندا قازاق ءسوزىن اڭگىمە اراسىندا قىستىرا كەتسە, وعان كادىمگىدەي ءىشىمىز جىلىپ قالاتىن جاعدايعا جەتتىك. بۇل ەندى بارىپ تۇرعان سوراقىلىق. وزەكتى ورتەيتىن جانايقاي! الپاۋىت مەملەكەتتەردى, جان-جاعىمىزداعى كورشى ەلدەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىر ميلليونعا جەتپەيتىن حالقى بار ساحا ەلى كينوسىن تەك ءوز تىلىندە تۇسىرەدى. سودان ولار كوشتەن قالىپ قويدى ما؟ رەسەي بيلىگى «نەگە سەندەر ءفيلمدى ورىسشا تۇسىرمەيسىڭدەر؟» دەپ ولاردىڭ كومەيىنە قورعاسىن قۇيىپ جاتىر ما؟ كەرىسىنشە, ساحا كينوسى قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ كوپ كينەماتوگرافيستەرىمىز ءاتۇستى قارايتىن ءوزىنىڭ انا تىلىمەن, ادەبيەتىمەن, اۋىلىنىڭ ءومىرىن كورسەتۋىمەن-اق سىي-قۇرمەتكە يە بولىپ جاتىر.
بولماسا تاجىكستاننىڭ تاۋلى باداحشان ايماعىن مەكەندەيتىن سانى توقسان مىڭنان اسپايتىن شۋگنان دەگەن حالىق بار. بۇرىن بۇل حالىقتىڭ تىلىندە (شۋگنان ءتىلى) بىردە-ءبىر كوركەم فيلم تۇسىرىلمەگەن ەكەن. قازىر ونداي فيلمدەر بىرتىندەپ پايدا بولا باستادى. مىسالى, جاس تاجىك رەجيسسەرى ۋمەدشو ميرزوشيرينوۆتىڭ «مۋشكيلكۋشو» (2016) دەگەن ءفيلمى بار. «مۋشكيلكۋشو» – شۋگنان تىلىندە تۇسىرىلگەن ەكىنشى فيلم. وندا شۋگنان حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, سالت-ءداستۇرى كەرەمەت كورسەتىلگەن. ءتىلىن تۇسىنبەسەڭىز دە وتە قىزىعىپ كورەسىز. كورىپ وتىرىپ, ولارعا دەگەن ىشتەي ءبىر قۇرمەت پايدا بولادى. مىنە, ءتىلدىڭ قۇدىرەتى دەگەن وسى ەمەس پە؟! سوندىقتان ەلىمىزدەگى كينو ماماندارىن دايارلايتىن بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءتىل ماسەلەسىنە نازار اۋدارسا ەكەن دەگەن تىلەك بار. ويتكەنى ەرتەڭ كينوگەرلەردىڭ قاتارىن تولىقتىراتىن دا سول وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى عوي. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەگەمەنگە» بەرگەن سۇحباتىندا: «...ءتىل – ۇلتتىڭ تۇعىرى, ۇرپاقتىڭ عۇمىرى. قازاق ءتىلى قازاقتى əلەمگە تانىتا الادى. حالىقتىڭ ءتىلى – حالىقتىڭ تولقۇجاتى. مۇنى əردايىم ەستە ۇستاۋ كەرەك», دەدى. وسى قاعيدانى كينوگەرلەر دە وي-قازىققا اينالدىرسا, قانەكي.
– تاعى ءبىر ماسەلە – جۇرتشىلىق سۋبتيتردىڭ قاتەلەرىن كوپ سىناپ ءجۇر. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– باسىندا قازاق تىلىندەگى سۋبتيترلار سىن كوتەرمەيتىن. بىراق بىرتىندەپ از دا بولسا جوندەلىپ كەلەدى. سوندىقتان ستۋدەنتتەر دە قازىردەن باستاپ ءوز فيلمدەرىنىڭ سۋبتيترلارىنا مۇقيات نازار اۋدارعانى ءجون. جاستار قازىر مۇمكىن, مۇنى ماڭىزدى ەمەس دەپ ويلار, بىراق قالاي بولسا سولاي اۋدارىلىپ بەرىلگەن سۋبتيتردى وقىعاندا ءفيلمدى قابىلداۋ قيىنعا تۇسەدى. سۋبتيتردى ساۋاتتى بەرۋ – اۆتوردىڭ سول تىلگە دەگەن قۇرمەتى مەن ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنىڭ بەلگىسى. قالاي بولعاندا دا, فيلمدە ءبارى ماڭىزدى. ءتىپتى فيلمگە قاتىسقان ادامداردىڭ اتى-ءجونى, ءفيلمنىڭ اتى قالاي, قانداي شريفتپەن جازىلعانىنا دەيىن. مۇنىڭ بارلىعى – ءفيلمنىڭ اتموسفەراسىنا كىرۋگە اسەر ەتەتىن, ءتىپتى جانرىن دا ايعاقتاپ تۇراتىن ماڭىزدى كومپونەنتتەر. بىلايشا ايتقاندا, ەكراندىق تۋىندىنىڭ كادۋىلگى شاعىن كىرىسپەسى ىسپەتتى. سوندىقتان كاسىبي كينەماتوگرافيستەر تيتردىڭ ديزاينىنا دەيىن مۇقيات نازار اۋدارۋى ءتيىس.
– قازاقتىڭ مەنتاليتەتىنە قابىسپايتىن فيلمدەر قاپتاپ كەتتى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– تازا بۇلاقتىڭ سۋى مەن دۇكەندە ساتىلاتىن تازارتىلعان سۋدىڭ ءدامىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟ ال تازا بۇلاقتىڭ سۋىنىڭ ءدامىن تاتىپ كورمەگەن ادام جاڭاعى تازارتىلعان سۋدىڭ ءدامىن كەرەمەت ساناۋى مۇمكىن. فيلم دە سولاي. ونىڭ ء«دامىنىڭ» ءنارلى-ءنارسىز بولۋى اۆتوردىڭ ىشكى دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى. ال ول تۇيسىك-تانىم ءوزىنىڭ انا تىلىمەن, ۇلتتىق تامىرىمەن ۇشتاسىپ جاتپاسا, ءبارى بەكەر دەپ ويلايمىن. ء«بارىبىر ەمەس پە, باستىسى ول فيلمدە كينو ءتىلى بار عوي» دەگەن پىكىردى العا تارتاتىن ارىپتەستەرىم بار.
ماسەلەن, قازاق ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى بولىپ سانالاتىن «قىز جىبەكتە» كينو ءتىلى جوق دەپ ايتا المايمىز. وسى فيلمنەن ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. ەر ادام بەينەسىندەگى بالبال تاستىڭ جانىندا تولەگەن مەرت بولاتىن ەپيزود كورەرمەننىڭ ەسىندە قالدى. ەگەر نازار اۋدارا قاراساق, كونە ءداۋىردىڭ كوزىندەي سول بالبال تاستىڭ ءوزى دە تولەگەن قازاسىنىڭ ءتىرى كۋاسى ىسپەتتى ەكەنىن بايقايمىز. بۇل قالاي بەرىلەدى؟ ەپيزود سوڭىندا تولەگەننەن باستالعان كامەرانىڭ قوزعالىسى جاڭاعى بالبال تاسقا بارىپ توقتايدى. ءبىر عاجابى, باسىنداعى كورىنىستەردىڭ بىرىندە «كوزدەرى ايقارا اشىلىپ, بىزگە قاراپ تۇرعان» ءمۇسىن كامەرانىڭ وزىنە كەلىپ توقتاعان تۇسىندا جانارى تومەن قاراپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. بۇل كورىنىس ونىڭ تولەگەننىڭ قازاسىنا قايعىرىپ, ازا تۇتۋى سەكىلدى سەزىلەدى. ءبىر عانا بالبال تاستى «ويناتۋ» ارقىلى ءفيلمنىڭ پوەتيكالىق كينو ءتىلى, ماعىناسى قانشالىقتى تەرەڭدەي تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. ەگەر اۆتورلاردىڭ جان دۇنيەسىندە سول پوەتيكالىق تىلمەن ۇشتاسىپ جاتقان اۋەز, دۇنيەتانىم بولماسا, مىناداي سۇراپىل كورىنىس تۋار ما ەدى؟
ءيا بولماسا, «قيلى كەزەڭ» ءفيلمىنىڭ سوڭىنداعى ءجۇنىس باي توقتاردىڭ الدىنا قۇندىز بورىك پەن الماس قىلىش قوياتىن تۇسىن الايىق. ءجۇنىستىڭ ءدال وسى ارەكەتىن جانى قازاق كەز كەلگەن ادام تۇسىنەدى. قازاقتىڭ جانىن ۇقپاسا رەجيسسەر ءدال سولاي كورسەتە الار ما ەدى؟ بىردە-ءبىر ءسوزى جوق وسى ەپيزودتاعى جاڭاعى ەكى دەتالدىڭ ءوزى-اق قازاقتىڭ ءفيلمى ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟ مىنەكەيىڭىز, كينو ءتىلى – بۇل ەڭ الدىمەن, اۆتوردىڭ دۇنيەتانىمى, جانى. مەنىڭشە, ونىڭ باسقا فورمۋلاسى جوق. سوندىقتان فەلليني, تاركوۆسكي, كۋروساۆا, تارانتينو, كۋستۋريتسا بولعىسى كەلەتىن جاس رەجيسسەرلەر, ەڭ الدىمەن وسىنى تۇسىنسە دەيمىن. ماسەلەن, فەللينيدىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ اعىلشىنشا نەمەسە جاپون تىلىندە سويلەپ جۇرگەنىن نەمەسە امەريكالىق فيلمدەردەگىدەي ءىس-ارەكەتتەرگە باراتىنىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى نەمەسە شۋكشيننىڭ كەيىپكەرلەرىن. ارينە مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى ەڭ الدىمەن, ءوزىنىڭ حالقىنىڭ جانىن, كەسكىن-كەلبەتىن, ىشكى جان الەمىن كورسەتتى. اناعان نەمەسە مىناعان ۇقسايتىن فيلم تۇسىرەم دەگەن جوق. سوندىقتان ولار كينو تاريحىندا قالدى.
– كينوسىن ورىسشا تۇسىرەتىن بىزدەن باسقا حالىق بار ما ءوزى؟
– قازىر بىزدە اۋىلعا, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە ارحايكا رەتىندە قارايتىن قاۋىپتى كوزقاراس پايدا بولدى. ەڭ قاۋىپتىسى – «وزىمىزدەن باسقانىڭ بارىنىكى – كەرەمەت, ەگەر سولار سەكىلدى سويلەسەك, سولارعا ۇقساتىپ فيلم تۇسىرسەك» دەگەن جاداعاي پيعىلدىڭ تۇپساناعا تەرەڭ بويلاپ كەتكەنى. ال ونداي كۇلدىبادام ءفيلمنىڭ ولارعا دا, بىزگە دە قىزىق ەمەس ەكەنىن تۇسىنبەيدى. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە – ءوز-ءوزىڭدى جاقسى كورمەۋدە, سىيلاماۋ مەن باعالاماۋدا بولىپ تۇر.
وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن كاباردين-بالقار ەلىنىڭ استاناسى – نالچيك قالاسىنداعى سولتۇستىك كاۆكاز ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنە ىسساپارمەن باردىم. سول ۋنيۆەرسيتەتتەگى رەجيسسۋرا ماماندىعىن اككرەديتاتسيادان وتكىزەتىن حالىقارالىق ساراپتاۋ كوميسسياسىندا جۇمىس ىستەدىم. اككرەديتاتسيا تالاپتارىنىڭ ءبىرى بويىنشا ستۋدەنتتەر تۇسىرگەن فيلمدەردى كوردىك. العاشقى تاماشالاعانىمىز – اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە تۇسىرىلگەن, وڭشەڭ «جىلتىراق» («گلامۋر») فيلمدەر ەدى. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلى اسا تولىڭقىراماي, ء«وز تىلدەرىڭىزدە تۇسىرگەن جۇمىستار بار ما؟» دەپ سۇرادىق. ال كوميسسيا قۇرامىندا مەنەن باسقا, پولشا, ارمەنيا, رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى بار بولاتىن. ءبىر كەزدە انا تىلدەرىندە تۇسىرىلگەن ەكى فيلم الىپ كەلدى. ولاردىڭ ءبىرى اۋىل, ەكىنشىسىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىرى جايىندا. ءتىلىن تۇسىنبەسە دە, كوميسسيا مۇشەلەرى سونى ۇناتىپ كوردى. ويتكەنى ول جۇمىستاردا حالىقتىڭ ءتىلى, جانى بار ەدى. مىنە, وسىنداي فيلمدەر ىلعي دا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ايتپەسە الگى «گلامۋر» فيلمدەر مىنا ەكەۋىنە قاراعاندا تەحنيكالىق ساپاسى جاعىنان الدەقايدا جوعارى بولعانمەن, ءبىزدى بۇل قىزىقتىرعان جوق. باسقالارعا ەلىكتەۋدەن تۋعان ءفيلمنىڭ تاعدىرى وسىلاي اياقتالادى, ەشكىم كورمەيدى.
– ال ەندى تازا قازاقى سيپاتتاعى ءتول تۋىندىلارىمىزدى تۇسىرۋگە قازىر نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟
– كورشى قىرعىز ەلىنىڭ كينوسىنا قىزىعىپ قارايتىندار كوپ. ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ ءفيلمىن باسقا ەلدىكىمەن شاتاستىرا المايسىز. مىندەتتى تۇردە بارلىعى بولماسا دا, باسىم كوپشىلىگىندە ايتەۋىر ءبىر حالىقتىق سالت-داستۇرمەن, نانىم-سەنىممەن بايلانىستى كورىنىستەر جۇرەدى. ولار دا ءبىز سياقتى حالىق ەمەس پە؟ بىراق نەلىكتەن ولاردىڭ جاستارىنىڭ دا, ەرەسەكتەرىنىڭ دە فيلمدەرى ۇلتتىق بوياۋىمەن, ۇنىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى؟ ونىڭ سەبەبىن وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇقتىم. الماتىدا وتكەن كينوفەستيۆالعا كەلگەن بەلگىلى قىرعىز رەجيسسەرىنەن: «جاس كينوگەرلەردى دايارلاۋدا قانداي ۇستانىمعا جۇگىنەسىزدەر؟» دەپ سۇرادىم. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, العاشقى كۋرستا ستۋدەنتتەر مىندەتتى تۇردە قىرعىزدىڭ ادەبيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن زەرتتەيدى ەكەن. ءتىپتى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءوز كوزىمەن كورىپ-ءبىلۋ ءۇشىن اۋىلداردى ارالاۋعا تۋرا كەلەدى. سودان كەيىن عانا قالعان دۇنيەگە نازار اۋدارادى. مىنە, بار بولعانى وسى. اۋەلى وزىنىكىن تانىپ-ءبىلۋ, سودان كەيىن عانا باسقا الەمگە كوز تىگۋ تالاپ ەتىلەدى. كەرىسىنشە ەمەس. بىزدە دە نەگە وسى ۇستانىمدى تالاپ ەتپەسكە؟ وسى جەردە تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ شەتى قىلتيادى. نەگە بىزدە تاريحي-بيوگرافيالىق فيلمدەر مەن سەريالداردىڭ ستسەناريىن جازىپ, تۇسىرەتىن ماماندار جوقتىڭ قاسى؟ ەگەر تۇسىرىلە قالسا, تيتردان ىلعي دا اعا نەمەسە ورتا بۋىن وكىلدەرى اراسىنان ءبىر-ەكى ادامنىڭ عانا اتى-ءجونىن وقيمىز. ال جاستار شە؟ نەگە جاستار اراسىنان مۇنداي تاقىرىپتارعا بارا الاتىن جاقسى ماماندار شىقپايدى؟
– قازىرگى جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى تاعى دا قانداي وزەكتى ماسەلەلەر بار؟
– ەلىمىزدەگى ءۇش وقۋ ورنىندا بولاشاق كينوگەرلەر دايارلانادى. بۇل, ارينە وتە جاقسى. ءوزىمىزدى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ – ۋاقىت تالابى. وسى تۇستا تۇراقتى ءوتىپ تۇراتىن رەسپۋبليكالىق كينوفەستيۆالعا زارۋلىك بىلىنەدى. ونداي جوبالار ءبىر كەزدەرى بولعان, بىراق باسىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە باستالادى دا, كوپ ۋاقىت وتپەي حالىقارالىق فەستيۆالعا اينالىپ شىعا كەلەدى. بولا بەرسىن-اۋ, وعان ەشكىم قارسى ەمەس. بىراق رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن فەستيۆالدىڭ ارتىقشىلىعى – ءتول كينومىزعا ءمان بەرۋگە ۇيرەتەدى. مۇنداي سىن الاڭى جاستاردىڭ كينوسىندا قانداي ارتىقشىلىقتار مەن كەمشىلىكتەر بار ەكەنىن تانىپ-بىلۋگە, زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مىسالى, 2006 جىلدان باستاپ بەس جىل قاتارىنان الماتى قالاسىندا «ديدار» رەسپۋبليكالىق كينوفەستيۆالى ءوتتى. بۇل فەستيۆالدىڭ ەرەكشەلىگى – جىل سايىنعى جەڭىمپازدارعا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى تولىقمەترلى فيلم تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىردى. ءادىلحان ەرجانوۆ, ەمير بايعازين, جاسۇلان پوشانوۆ, سەرىك ابىشەۆ, ازامات دۋلاتوۆ, ەركىنبەك پتىراليەۆ, ءازىز جانباكيەۆ سەكىلدى باسقا دا كوپتەگەن بەلگىلى كينەماتوگرافيستەرىمىز سول «ديداردىڭ» «شەكپەنىنەن» شىقتى دەۋىمىزگە بولادى. سوندىقتان «ديدار» كينوفەستيۆالى قازاق كينوسىنا ءبىر توپ تالانتتى جاستاردىڭ كەلىپ قوسىلۋىنا ىقپال ەتە الدى.
– سوڭعى جىلدارى فەستيۆال وتكىزۋدەن جارىس بولىپ كەتكەن سەكىلدى. ون شاقتى ءفيلمدى جينايدى دا, فەستيۆال وتكىزە بەرەدى. فيلمدەر فەستيۆالدان فەستيۆالعا كوشىپ جۇرە بەرەدى. مۇنىڭ پايداسى بار ما؟
– ارينە فەستيۆالدىڭ كوپ بولعانىنا قۋاناسىڭ-اۋ. بىراق ولاردان جاستاردىڭ ءارى قارايعى شىعارماشىلىعىنا پايدا بار ما؟ ماسەلە – سوندا. قازىر فەستيۆال وتكىزۋدە جۇيە جوق. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ جاس كينەماتوگرافيستەرىن ورتاق مۇددەگە بىرىكتىرەتىن, تۇجىرىمداماسى ايقىن جانە مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن تۇراقتى ءوتىپ تۇراتىن رەسپۋبليكالىق فەستيۆال وتە قاجەت. تەك فەستيۆال عانا ەمەس, جاس كينوگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىمەن اينالىساتىن, زەرتتەيتىن ورتالىق كەرەك.
ءبىر وكىنىشتىسى, جاقسى باستامالار كەيدە اياقسىز قالادى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا ءبىراز جىل «دەبيۋت» شىعارماشىلىق بىرلەستىگى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ باسى-قاسىندا بەلگىلى كينورەجيسسەر دارەجان ومىرباەۆ ءجۇردى. وسى «دەبيۋتتە» قانشاما دارىندى جاس ءوز فيلمدەرىن ءتۇسىرىپ, شىعارماشىلىق قولداۋ تاپتى. ولاردىڭ فيلمدەرى الەمنىڭ نەبىر حالىقارالىق كينوفەستيۆالدارىندا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ, قازاق كينوسىنىڭ ابىرويىن اسىردى. «دەبيۋت» جاس كينەماتوگرافيستەرگە شىعارماشىلىق تۇرعىدان تاماشا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ەلىمىزگە وتە قاجەت بىرلەستىك ەدى. وكىنىشكە قاراي, جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىنا مىقتى سەرپىن بەرگەن بىرلەستىكتىڭ وتكەن جىلى جۇمىسىن توقتاتقانى كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىردى... تالانتتى باپتاساق, قولداۋ كورسەتسەك قانا ءوسىپ-ونەدى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»
