ال بىشكەكتەن توقماق قالاسىنا شىعاتىن كۇرە جولداعى «گاۆاي ارالدارى» كەرەمەتتەي دەمالىس ورىندارىنا اينالىپ, ءوزىمىزدىڭ الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىنداعى جاستار كوپتەپ كەلۋدە... وسىعان بايلانىستى كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ جۇرگەن ويلارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. كيەلى شۋ ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى كوركەم, دالاسى دارقان, ەل-جۇرتىنا باق-بەرەكە مەن ىرىس سىيلاعان قۇتتى مەكەن ەكەندىگى ەل-جۇرتقا بەلگىلى. باتىسىن وبلىستىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىق جەرىن قامتىعان مويىنقۇم القابىنىڭ قۇمدى-قىرقالى توبەلەرى, شىعىسىن كىندىكتاس سىلەمىنىڭ باتىس بولىگى, ورتالىق جانە سولتۇستىك بولىگىن شۋ-ىلە تاۋلارىنىڭ ايتاۋ, حانتاۋ, اڭىراقاي تاۋلارى مەن جۋساندالا ءۇستىرتتى دالاسى الىپ جاتىر.
شۋ ءوڭىرىنىڭ ەلىمىزدىڭ شەجىرەسىندە اسا زور ماڭىزعا يە بولۋى حV عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ, ياعني مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلەدى.
كەرەي حاننىڭ تاققا وتىرعان جەرى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ حانتاۋى ەكەندىگى شىندىق. ويتكەنى سول ايماقتا «حان تاقتارى», «حان قوراسى», «حاننىڭ جولى» سياقتى جەرلەردىڭ بارلىعىمەن قوسا, تاۋدىڭ حانتاۋى اتالۋىنىڭ ءوزى راستاپ تۇرعان جوق پا؟! «جامبىل وبلىسى توپونوميكالىق اتاۋلارىنىڭ انىقتامالىعى» كىتابىنىڭ 230-بەتىندە: «حانتاۋ, مۇنداي اتاۋ بەكەردەن-بەكەر ايتىلمايدى. حاننىڭ ورداسى تىگىلگەن, تۋى كوتەرىلگەن جەر بولعان سوڭ ايتىلادى. ول تاۋدىڭ باسىندا نەمەسە باۋرايىندا حالىق كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندى اق كيىزگە وراپ حان كوتەرمەي تۇرعاندا, ول تاۋدىڭ اتى قوزىباسى بولعان. حانتاۋىنىڭ باسى شىنىندا دا قوزىنىڭ باسىنا ۇقسايدى. حانتاۋىنىڭ ءۇش بيىگى بار, ەڭ بيىك شوقىسى – سۇڭقار, ەكىنشىسى – كوكشوقى, ءۇشىنشىسى – قىزىلشوقى. سۇڭقار تۋرا قوشقار بولاتىن قوزىنىڭ ءدوڭ ماڭدايى, ال شۋعا قاراي بىرتىندەپ الاسارىپ بارىپ, كوكجيەككە باتاتىن جوتاسى تۋرا قوزىنىڭ تۇمسىعىنا ۇقساسا, سۇڭقار شوقىسىنىڭ تۋ سىرتىندا تۇرعان كوكشوقى مەن قىزىلشوقى قوزىنىڭ ەكى قۇلاعىنا ۇقسايدى». راسىندا دا, شۋ قالاسىنان مويىنقۇم اۋدانىنا قاراي اۆتوكولىكپەن جۇرگەندە بايدىبەك اۋىلىنان وتكەننەن كەيىن اشىق كۇندەرى وڭ جاققا زەر سالا قاراعان ادامعا سولتۇستىك شىعىستاعى حانتاۋىنىڭ تۇستىك بەتكەيىندەگى سۇڭقار شوقىسىنىڭ قوزىعا ۇقساس باسى مەن ەكى قۇلاعى 50 شاقىرىمداي قاشىقتىقتان-اق انىق بايقالادى.
2015 جىلى ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا بىرقاتار تاريحشى ۇستازبەن قازاق حاندىعىنىڭ تۋى تىگىلگەن حانتاۋىنا اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن اۆتوكەرۋەن ۇيىمداستىرعانبىز. ساپار بارىسىندا حانتاۋ ستانساسىنان 20-25 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان «ۇلكەن حانتاعى», «كىشى حانتاعى», «بالا تاعىمەن» تانىستىق. داڭقتى شوپان, ەڭبەك ەرى شومان شارىپباەۆ اقساقال مەن جول كورسەتۋشى عالىم قۇرمانعالي ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, حان تاعىلاردىڭ ۇشار باسىندا حاندار جان-جاقتارىن شولىپ, اقىلگوي كەڭەسشىلەرىمەن اقىلداسىپ, مىنبەر رەتىندە پايدالانىپ, كوپشىلىكپەن جيىن وتكىزىپ تۇرعان. شۋ اۋدانىنىڭ دالاقاينار اۋىلىنان 10 شاقىرىمداي جەردە 4-5 قاراۋىل توبەلەر ورىن تەپكەن جانە سولتۇستىك باعىتتاعى 50 شاقىرىمداي جەردە حانتاۋىنىڭ تۇستىگىندەگى سۇڭقار ماڭىندا 5 توبەشىك انىق كورىنەدى. جاۋ اسكەرلەرى كورىنە باستاعاننان-اق, العاشقى قاراۋىل توبەلەردە جانە سۇڭقارداعى توبەلەردە جاعىلعان وتتاردى كورىپ, 30 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى حان تاعىنداعىلار قارۋلى جاساقتارىن دايىنداي باستاعانى انىق. ال ءۇش جاعىنان تەكپىشەكپەن كوتەرىلەتىندەي قاشاپ جاسالعان «حان قوراسىن» جاز جايلاۋىندا ەل-جۇرتىنىڭ باسىن قوسىپ, قاراسىن كوبەيتۋ ءۇشىن اسا قولايلى ورىن بولعاندىقتان كەرەي حاننىڭ پايدالانعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اڭىز دەرەگى بويىنشا جوشىنىڭ بالاسىنىڭ ولىمىنە بايلانىستى «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ شىعۋىنا سەبەپكەر بولعان وردىڭ دا ءىزى سايراپ جاتىر. جوشى حان دا كوپ تۇراقتاماي تەرىستىككە بەت الىپ, كەيىنىرەك ارقا توسىندەگى ۇلىتاۋ باۋرايىنداعى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا قايتىس بولىپ, وعان كەسەنە دە تۇرعىزىلعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. ون شاقتى ايتۋلى عالىمداردىڭ رەداكتسيالىق كەڭەسىمەن 2006 جىلى جارىققا شىققان «تاريح اتا قازاق حاندىعى» كىتابىنىڭ 20-بەتىندە: «كەرەي حان قازاق حاندىعىن 10 جىلداي بيلەگەن. اڭىز بويىنشا حانتاۋى ەتەگىندە جەرلەنگەن» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. 1465-1466 جىلدارى كەرەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن جانىبەك حان بيلىككە كەلدى دەسە, ونى راستاعانداي مارقۇم شومان شارىپباەۆ اقساقال كورىكتى جەرلەردىڭ ءبىرى – حانتاۋىنىڭ باۋرايىنداعى تەرەكتى وزەنىنىڭ بويىنا العاشقى قازاق حانىنىڭ جەرلەنگەندىگىن ايتىپ كەتىپ ەدى. 1480 جىلدارى جانىبەك حان قايتىس بولعان سوڭ كەرەي ۇلى بۇرىندىق حان «بالا تاعىنا» كەلىپ تاققا وتىرۋ ءراسىمىن اتاپ ءوتۋى ابدەن مۇمكىن. 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەكەسى تويلانار قارساڭىندا جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ك.كوكىرەكباەۆقا حات جازىپ, يگى شارانى كيەلى شۋ وڭىرىندە باستاپ, حانتاۋىنىڭ باۋرايىنداعى تەرەكتى وزەنىنىڭ كورىكتى جەرىنە كەرەي حانعا كەسەنە ورناتۋ جايىن قوزعاعانمىن. سونداي-اق «حان تاقتارى» مەن «حان قوراسى» جولدارىن قالىپقا كەلتىرۋ جايىن ايتقان ەدىم. وكىنىشتىسى ءدۇبىرلى توي 400 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى تاراز قالاسىندا ءوتتى. ءسويتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ التىن بەسىگى اتانعان حانتاۋىنداعى قاسيەتتى مەكەندەر قازاقستاندا بەلگىلەنگەن 100 كيەلى ورىندار تىزىمىنەن دە سىرتقارى قالىپ قويدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي, ءالى دە قولعا الۋعا بولاتىنى انىق. وتكەن جىلدان باستاپ «مەركە – بۋرىلبايتال» حالىقارالىق اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. وسى كۇرە-جول «حان تاقتارىنان» نەبارى 6-7 شاقىرىم, ال «حان قوراسىنان» 10 شاقىرىمداي قاشىقتىقتان عانا وتەتىنىن ەسكەرسەك, تابيعاتىمىزدىڭ ءوزى تارتۋ ەتكەن باعا جەتپەس قۇندى دۇنيەلەردى قازاقستاندىقتار تۇرماق, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ تاماشالاۋىنا دا مۇمكىندىك تۋعىزعان بولار ەدىك... پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2019 جىلعى 3 قىركۇيەكتە حالىققا ارناعان جولداۋىندا: «...ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋدى, سونىڭ ىشىندە جول سالىپ, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت» دەپ, باسا ايتقان ەدى. ارينە, بۇنداي حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن يگى شارانى وبلىسىمىزدىڭ اكىمى ب. ساپارباەۆ تا قولداپ, كۇرەجولمەن قيىلىساتىن كورىكتى تەرەكتى وزەنىنىڭ بويىنان قازاقتىڭ العاشقى حانى كەرەيگە كەسەنە تۇرعىزىپ, «حان تاعىلار» مەن «حان قوراسىنداي» قاسيەتتى مەكەندەردى ەلىمىزدەگى كيەلى ورىنداردىڭ قاتارىنا ەنگىزۋگە اتسالىساتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىن.
ماكەن ۋاقتەگى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ولكەتانۋشى
