پەشكە جاسىرىلعان قۇجاتتىڭ قۇپياسى

الىستاعى اۋىلعا بارۋىمىزعا ۆالەنتينا اپايدىڭ ۇلى ۆلاديمير شنايدەردىڭ قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جايلى ايتقان اڭگىمەسى تۇرتكى بولدى.  ال تەگىستىكتە تۋىپ-وسكەن ۆلا­ديمير شنايدەردى فيلولوگ, تۇركولوگ, قازاق ءتىلىنىڭ بىلگىرى دەۋ­گە بولادى. قازاق ءتىلىنىڭ گراماتيكاسى مەن فونەتيكاسىنا قاتىستى 40-تان استام عىلىمي ەڭبەك جازعان عالىم.

قيىن جىلدارى نەمىس ۇل­تى­نىڭ وكىلدەرىن باۋىرىنا باس­قان قاراپايىم قازاق اۋىلىن, شناي­دەرلەر اۋلەتىنەن قالعان وتباسىن كورگىمىز كەلدى...

«اۋلەتىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قۋ­عىن-سۇرگىندى ەسكە الۋ بىزگە دە وڭاي ەمەس. ارامىزدا كوڭىلى جارالى, بىزدەن باسقا دا وزگە ۇلت وكىل­دەرىنىڭ ۇرپاقتارى ءجۇر. ءبىزدىڭ اجە­مىز بەن اتامىز سولتۇستىك كاۆ­­­كاز, كراسنودار ولكەسىنەن لي­دا, ولگا, سارا, روزا اتتى قىز­­دا­­رىمەن جولعا شىعادى. جەر اۋدا­­رىلىپ جىلاپ-سىقتاپ, كەتىپ بارا جاتقان جۇرت قايدا بارا جاتقاندارىن دا بىلمەيدى. 1941 جىلى كەلگەندەردى, سول كەزدەگى ساياسات نۇسقاۋىمەن نەمىستەردىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرۋعا قاۋىپتەنىپ, اۋىلدارعا 20-30-دان ءبولىپ تاستايدى. شنايدەرلەر تەگىستىكتە قالادى. مۇندا كەلگەن سوڭ اتامىزدى «ترۋدارمياعا» قا­راعاندى جاققا الىپ كەتەدى دە, 1946 جىلى عانا ورالادى. سول كەزدە اجەمىزدىڭ اياعى اۋىر ەكەن. اكەمىز الەكساندر 1943 جىلى تەگىستىكتە دۇنيەگە كەلىپتى. اكەم 7 جاسقا كەلگەندە قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭى, «ترۋدارميانىڭ» اۋىر ازاپتى جۇمىسى دەنساۋلىعىنا اسەر ەتىپ, اتامىز قايتىس بولادى», دەيدى ۆلاديمير الەكساندر ۇلى.

شنايدەرلەر وتباسىنداعى كەيىنگى بۋىن, ۇلكەندەر جاعى – ليدا, ولگا, سارا, روزا اپالا­رىنان قيىن جىلدار تۋرالى اڭگى­مەلەرىن ەستىپ وسەدى. ولار باۋىر­لارىنا وزدەرىن جەلتوقسان ايىن­دا جۇك تاسيتىن, مال ارتا­تىن ۆا­گوندارمەن اكەلگەنىن ايتا­تىن. ءتىپتى, كەيبىر وقيعانى ىنىلەرى الەك­­ساندرعا دا ايتۋدى قۇپ كور­مەيدى. بۇل جونىندە ۆلاديمير الەكساندر ۇلى بىلاي دەيدى:

«بۇل تۋرالى كوپ جىل وتكەندە بارىپ ءبىر-اق بىلدىك. اكەم مار­قۇمنىڭ ءوزى دە بىرگە تۋعان اعالارى بولعانىن بىلمەگەن... اجەمىز دە ەشقاشان ايتپاعان. تەگىستىكتەگى اۋىلدىق كەڭەستە جۇمىس ىستەگەن ءبىر اقساقال ۇيىندەگى ەسكى پەشتى بۇزعان كەزدە, كۇل-قوقىستىڭ اراسىنان ءبىر پاسپورت شىعا كەلەدى. قاراسا, اتامنىڭ پاسپورتى! نكۆد-نىڭ تاس ءمورى باسىلعان: «وسۋجدەن پو ستاتە 58» دەگەن جازۋىنا دەيىن بار. وتباسى جاعدايى دەگەن بولىگىندە ەكى ۇل بار ەكەنى, ءبىر بالاسى الەكساندر اندرەەۆيچ شنايدەر 1938 جىلى, ەكىنشىسى ۆلاديمير اندرەەۆيچ شنايدەر 1940 جىلى تۋعاندىعى جازىلعان. ليدا, ولگا, سارا, روزا اپالارىنان جاستارى كىشى. بۇل ەكى بالانى ۆاگونداردى بومبىلاعان كەزدە ءولىپ كەتۋى مۇمكىن نەمەسە جولدى كوتەرە المايدى دەپ, ولاردىڭ ومىرلەرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جولاي توقتاعان ستانسالاردىڭ بىرىنە قالدىرىپ كەتەدى. بالالاردى الىپ قالعاندارعا ولاردى سونداعى بالالار ۇيىنە تاپسىرىڭدار دەپ اماناتتايدى... ءبىزدىڭ اكەمىزدىڭ ەسى­مىن اتامىز بەكەردەن-بەكەر الەك­ساندر دەپ قويماعانىن, ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلىنىڭ اتىن بەرگەنىن سوندا بىلدىك. اعاما الەكساندر, وزىمە ۆلاديمير ەسىمى بەرىلۋىنىڭ سەبەبى دە اكەمنىڭ الدەبىر ستانسادا شىرىلداپ قالعان, كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز ەكى باۋىرىنىڭ ەسىمدەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىق. ويتكەنى اكەمىز سول باۋىرلارى تۋرالى بىلمەي وسسە دە, قۇرساعىن جارىپ شىققان بالالارىن اجەمىز قالاي ۇمىتسىن! دەمەك, اجەمىز بىزگە, ياعني نەمەرە­لەرىنە الدەبىر ستانسادا قالعان قوس پەرزەنتى الەكساندر مەن ءۆلادي­ميردىڭ ەسىمدەرىن بەرگەن».

«سىزدەر ولاردى ىزدەستىرىپ كور­دىڭىزدەر مە؟» دەگەن سۇراعى­مىزعا ۆ.الەكساندر ۇلى: «كۇنى بۇگىنگە دەيىن اكەمىزدىڭ اعالارىنىڭ تاع­دىرىن, ءولى-ءتىرىسىن بىلمەيمىز. ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك... ءبىر دەرەك شى­­عىپ قالار دەپ ءالى ىزدەستىرىپ ءجۇرمىز», دەپ قىسقا جاۋاپ بەردى.

«اتالارىڭنىڭ پەشتەن تابىل­عان تولقۇجاتىنداعى دەرەكتەر تۋ­رالى اكەلەرىڭىز ءبىلدى مە؟» دەگەن ساۋالىمىزعا وراي ۆلاديمير بى­لاي دەدى: «الگى تابىلعان پاس­پورتتى اكەمىزگە كورسەتپەگەندى ءجون كوردىك. ونى كورسەتكەن كۇن­نىڭ وزىندە اكەمدى الدىن الا دايىن­داۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىك. الاي­دا جيەن اعام سول پاسپورتتى اكە­مىزگە كورسەتىپ قويادى. ونداعى مالى­مەتتەر اكەيگە جەڭىل تيمەگەنى بەل­گىلى. ءومىرى اۋىرماعان, زور دەنەلى ادام ەدى, پاسپورتتى, ونداعى مالىمەتتەردى وقىعاننان كەيىن بىردەن قايتىس بولىپ كەتتى...

اكەمىزدى جەرلەۋ راسىمىنە كەلگەندە اپالارىم نەمىسشە, ال مەن قازاقشا, مۇسىلمانشا جونەلتەيىك دەپ, ەكىگە بولىندىك. ءومىر بويى قازاقتىڭ اراسىندا, اۋىلدا وسكەن ادام. تابىتقا سالدىق. كرەست ەش­تەڭە قويعان جوقپىن. قازاقشا اس بەردىك. قۇران وقىلدى. ءۇشىن, جەتىسىن, قىرقىن بەردىك. سويتسەك اۋىل وسىلاي جاساۋىمىزدى كۇتكەن ەكەن. بىراق بىزگە ايتۋعا باتپاعان. اكەمىزدى قازاق دەپ كەتكەن عوي. اتامىزدىڭ مولاسى دا مۇسىلمان زيراتىندا. اكەم اۋىلدا باتانىڭ, دۇعانىڭ ىشىندە جۇرەتىن. باتادان قالىپ قويۋ دەگەن اكەم ءۇشىن كۇناداي كورىنەتىن. ءوزى دە اۋىلداعى جەرلەۋ راسىمدەرىن وتكىزىپ ءجۇردى. بۇرىنعى قازاقتاردان كوردى. ىلعي اۋىلدىڭ اقساقالدارىمەن بىرگە ءجۇردى. اكەمدى جەرلەگەن سوڭ, مول­دا اپارىپ قۇران وقىتتىم. ءمار­مار تاستان باسىنا ەسكەرتكىش ور­ناتتىق. تىرىسىندەگى اماناتى – اتامەكەن تەگىستىكتە, قازاق جەرىندە قا­لىڭدار دەگەنى. ءالى ەسىمدە, اكەم اجەم قايتقاندا دا زيرات باسىنا مولدا اپارىپ قۇران وقىتقان ەدى».

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى وزگە ۇلت وكىلدەرى اتاجۇرتىنا كو­شىپ جاتقان كەز. سول كەزدە ء«بىز نە قاراپ وتىرمىز, نەمىستەردىڭ ءبارى كەتىپ جاتىر...», دەپ ازىلدەسە, مار­قۇم اكەسى الەكساندر «قايداعى جوق­تى ايتپاڭدار!» دەپ  رەنجىپ قالا­دى ەكەن.

ءۆلاديميردىڭ اعاسى, ىنىلەرى, قارىنداستارى ءبارى تەگىستىكتەگى مەك­تەپتە ءبىلىم الدى. وسى كۇنگە دەيىن ءبىر تاڭعالاتىنى – اۋىل بالالارى بالا كەزدە, سەن نەمىسسىڭ, سەن قازاقسىڭ دەپ بولە جارماپتى. ولار ءتىپتى شنايدەرلەردىڭ نەمىس ۇلتىنىڭ بالالارى ەكەنىن دە بىلمەگەن.

«قازاق ءتىلى – بۇكىل ومىرىمە ايقىن جول اشتى. ۇيدە بۇرىن دا, قازىر دە قازاقشا سويلەيمىز. اجەمنىڭ قولىندا تاربيەلەندىم. اكەمنىڭ اپالارى جينالعاندا عانا ءبارى نەمىسشە سويلەسەدى. اجەم ىلعي دا نەمىس تىلىندە سويلەيتىن. تەگىستىك اۋىلىنا قايدان كەلگەنىمىزدى ەسەيگەن سوڭ اكە-شەشەمىزدەن ەستىپ بىل­دىك. ولارعا قازاق جەرىنە كەلۋ تاريحى تۋرالى ءتىس جارماۋعا ءتيىستى ورىنداردان پارمەن بەرىلگەنى بەل­گىلى جايت», دەيدى ۆلاديمير قايتا اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ.

ۆلاديمير شنايدەر مەن سۇيىك­تى جارى عاليا ەكەۋى 1991 جىلى ال­ماتىداعى قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. عاليا كورشىلەس ەسىلباي اۋىلىنىڭ قىزى. قىزدارى دا جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

«قۋعىن-سۇرگىن كورگەن اتام, اجەم, اكەم ءبارى دە تەگىستىكتە جەر­لەن­گەن. اتامەكەنىن قادىرلەگەن ءبىر جان بولسا اكەمدەي بولار دەپ وي­لايمىن. قازاق ەلىنە, جەرى­نە دەگەن ىرزاشىلىعىن تەگىستىك­تىڭ توپىراعىنا ءسىڭدىرىپ, وزىمەن بىرگە الا كەتتى. ءبىز اكەمىز اماناتتاپ قال­­­دىرعان جولمەن بولاشاعىمىز­دى قازاق جەرىنە ءتۇپ قازىق ەتىپ باي­لادىق», دەيدى ءسوز سوڭىندا ۆ.الەكساندر ۇلى.

قايتاردا بولمىسى قازاق بولىپ كەتكەن وتباسىنىڭ انالارى ۆالەن­­تينا اپانىڭ قولىنان ءدام تاتتىق.

«وزىڭە ءبارىن ۆولوديا اڭگىمەلەپ بەردى عوي. اتالارىمىزدىڭ قۋعىن-سۇرگىن  كورگەندەگى تاعدىرلارى ۇر­­پاق­­تارىنىڭ جادىندا. ءبىز قيىن كۇن­دەردە باۋىرىنا باسقان تەگىس­تىك­­تى اتا مەكەنىمىز دەپ قال­دىق. ۆو­­لو­ديا دا اۋىلسىز تۇرا ال­ماي­دى. جازۋ-سىزۋدان قولى بو­سا­عان كەزدە, قى­سى-جازى كەلىپ تۇرادى», – دەيدى اپا­مىز.

توعىز بالانىڭ اناسى ۆا­لەن­­تينا نيكولايقىزى «التىن القا» يەگەرى. ۇلكەن ۇلى الەك­ساندر, ورمان­شى, ورمان شارۋا­شىلىعىندا ەڭ­بەك ەتەدى. قىز­دارى تۇرمىستا. نە­مە­رەسى ءامي­نا قاسىندا. تەگىستىك­تەگى شناي­دەر­لەردىڭ كەلەسى ۇرپاق­تا­­­رى دا قازاق ورتاسىندا ءوسىپ كە­لە­دى.

پاۆلودار وبلىسى,

تەرەڭكول اۋدانى