رۋحانيات • 21 مامىر، 2020

اتوم ك ۇلىنە كومىلىپ قالمايىق!

239 رەت كورسەتىلدى

بۇل ماقالا «ۋاقىت» ۇعىمى جايلى تولعانىستان باستالادى. ول بەكەر ەمەس. وسى ءسوز – وتىز جىل بۇرىن، 1990 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا انگليا پارلامەنتىنىڭ قاۋىمدار پالاتاسىنداعى مارتەبەلى مىنبەردەن ايتىلعان ەدى. ايتۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە، يادرولىق قارۋى بار ەلدەر ۇكىمەتىن اقىل-سانا داۋىسىن تىڭداۋعا شاقىردى. بولاشاقتىڭ ۋاقىتى ءۇشىن. ال 1991 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇۇ يادرولىق قارۋ-جاراق ماسەلەسىن تالقىلادى. وسى جىلدىڭ 29 تامىزىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلكەن يادرولىق سىناق الاڭدارىنىڭ ءبىرى – سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي جارلىعىنا قول قويدى. بۇل وقيعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا بەت-بەينەسى مەن ساياسي باعىتىن ايقىنداپ قانا قويماي، ادامزات ۋاقىتىنداعى جاڭا ءداۋىردىڭ باستالعانىن ءبىلدىردى. قازاقستان ۋاقىت الدىنداعى ءوز ءسوزىن ايتتى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا بۇرىن-سوڭدى باس­پا بەتىن كورمەگەن بۇل ءسوزدى بەلگىلى قالامگەر عابباس قابىش ۇلى جازۋشىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان تاۋىپ، گازەتىمىزگە ۇسىنعان بولاتىن.


رەداكتسيادان

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

سوناۋ ءبىر زامانداردا «ۋاقىت» ايتا سالار كوپ ءسوزدىڭ ءبىرى بولىپتى دا، شەشى­مى قيىن ماسەلەلەر ءسوز ەتىلە قالعان سا­يىن كىسىلەر: «ۋاقىت كورسەتە جاتار» دەپ جۇرە بەرىپتى، ال قايعى-قاسىرەتكە دۋ­شار بولعان جانداردى: «جان جاراسىن ۋا­قىت جازادى» دەپ جۇباتىپتى. ءسوي­تىپ جۇ­رت­شىلىق ومىردەن تۋىنداعان كۇر­دەلى ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەپ شارشا­ماپ­تى، وزدەرىن وزدەرى الدارقاتىپ، سولوموننىڭ بەلبەۋىندە جازۋلى ەكەن دە­گەن: «بۇل دا وتەر، كەتەر» دەگەن ءسوزدى مال­دانىپ ءجۇرىپتى. ول ءسوز گۋنداردىڭ پات­شاسى ات­­تى­­لىنىڭ دا، باتىيدىڭ دا بەل­بەۋ­لە­رىندە جازۋلى بولعان كورىنەدى. ءسىرا، ات­تىلى مەن باتىي، سولومون سياق­تى، ءومىر­دىڭ قاسقاعىم ساتتەي ەكەنىن، جاس­تىق شاقتان، كۇش-قۋاتتان ايرىلۋ قيا­مەت ەكەنىن ەسكەرگەن شىعار. ول كەزدە جاۋىنگەر مەن پاتشاعا دا، ديقان مەن سپارتاكتاي قۇلعا دا ءوزى كوزدەگەن ماق­سا­تىنا جەتە الۋى ءۇشىن باتىلدىق پەن كۇشتىڭ، اقىل-ويدىڭ جاردەمى قاجەت ەدى (قازىردە دە سولاي عوي). تەك ولار وق-دارىدەن، اتوم بومباسىنان حابارسىز بولدى، ەگەسكەندەرىن جەكپە-جەكتە، ءادىل اي­قاس­تا جەڭىپ ءجۇردى. ول زامانداردا ادام ءوز تاعدىرىن ءوزى باعدارلاعان، ءوز تىر­لىگىن قالاۋىنشا ءوزى تۇزۋلەگەن، ۇر­پاق­­تارىنىڭ ءومىرىن دە باعىتتاپ كەتكەن تا­رىز­دەنەدى. الايدا: «ۋاقىت كورسەتە جا­تار» مەن «جان جاراسىن ۋاقىت جازادى» دەگەن سوزدەرىنىڭ توركىنىنە ۇڭىلسەڭ، ولار­دىڭ (ويىنا كەلگەندى ىستەيتىن ساد­دام حۋسەين مەن گيتلەر سياقتى سۇر­قيا­لاردان باسقالارىنىڭ) تاعدىرعا، جاز­مىش­قا كونبىستىگىن اڭعارۋعا بولادى.

تەحنيكامەن جان-جاقتى جاراقتانىپ قانا قويماي، حالىقتارىنىڭ سانا-سەزىمى ويانعان، دامۋى دامىلسىز جيىرماسىنشى عاسىر تاعدىر مەن جازمىشتى ونشاما كەرەك ەتىپ وتىرعان جوق، كەشەگى پالساپالارعا دا قۇلاق قويمايدى.

بۇگىنگىلەرگە ۋاقىتتىڭ قادىر-قاسيە­تىن ۇقتىرعان كۇش – الەۋمەتتىك وزگەرىس-توڭ­كە­رىستەر، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار، جاڭا مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولعانى. ءبىز ۋاقىتتىڭ نە ەكەنىن ويلادىق، تۇيسىندىك، بىلدىك. ول ءبىزدى جەر شارىنىڭ و تۇكپىرىنەن بۇ تۇكپىرىنە ءاپ-ساتتە جەتكىزەتىن رەاكتيۆتى ۇشاعىمەن، كۇتپەگەن كەزدە، كۇتپەگەن جەردە بولا قالاتىن، جۇزدەگەن-مىڭداعان، ءتىپتى ميلليونداعان ادامنىڭ تىرلىگىن وزگەرتەتىن رەۆوليۋتسيالىق تولقۋىمەن عانا ەمەس، جەر بەتىندە جيناقتالعان قىرۋار قارۋ-جاراقتىڭ ءبىزدى اتومنىڭ تۇتقىنىنا اينالدىرعانىمەن ويلاندىردى. ءبىز ءتونىپ كەلە جاتقان يادرولىق جانە ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ دەنەمىزدى مۇز­داتقان ايازداي دەمىنە دۋشار بولىپ وتىرمىز. الاپات اپات جاقىن. ەن­دى­گى ءسوزىمىز نە ءبىراز كىسىنىڭ، نە ءبىر حا­لىق­تىڭ تاعدىرى تۋرالى ەمەس، اتا-با­بامىز قال­دى­رىپ كەتكەن جەرىمىزدىڭ جانە مادەني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تاع­دىرى تۋرالى بولۋعا ءتيىس. اڭگىمە ءبىزدىڭ بەسىگىمىز – جەر جايىندا، الداعى ءومىر جايىندا. بەي­بىتشىلىكتى ساقتاۋعا ۇلەس قوسۋ سياقتى سىندارلى مىندەتتى ارقالاپ كەلگەن، مىنە، وسى زالدا وتىرعان مىرزالار، سىزدەر بۇل ماسەلەنى مەنەن كەم بىلمەيسىزدەر. ارالارىڭىزدا كەشەگى وتكەن سوعىستا قان كەشكەندەر از ەمەس شىعار. ولاردىڭ جان مەن ءتان جاراسىنا جەرىمىزدىڭ دەنەسىنە ەكى قارا تاڭبا بولىپ باسىلعان حيروسيما مەن ناگاساكي قاسىرەتى قوسىلدى.

اقش-تان كەيىن، ىلە-شالا، 1949 جىلى جارىلعان اتوم بومباسىن ءبىز – كەڭەس وداعى جاسادىق. ول بومبا جارى­لى­­سى مەنىڭ جەرىمدە بولدى.

جاڭا قارۋعا يە بولىسىمەن ءبىز «دۇ­نيە­­جۇزىلىك رەۆوليۋتسيا» جاساۋ نيەتى­مىزگە «كە­ڭىستىك پەن ۋاقىتتى باعىن­دى­رىپ الۋ» پيعىلىمىزدى قوستىق.

تەرىس ويدان تەرىس ىستەر تۋىندايدى. اقش بومباسىن الەمدى ۋىسىندا ۇستاۋ ءۇشىن جاسادى. كسرو بومباسىن ودان قالىپ قويماۋ، وعان قارسى تۇرا الۋ ءۇشىن جاسادى. زور ەكى مەملەكەتتىڭ ىقپالىمەن دۇنيە قاق جارىلدى. قارۋلانۋدى ەسەلەپ تالاپ ەتۋشى اتومدىق باسەكە، قاراما-قارسىلىق باستالدى. بۇل ەكەۋىنەن باسقا ەلدەر دە يادرولىق قا­رۋعا ۇمتىلىپ، يە بولىپ تا جاتىر. قۇ­پيا قويمالار، سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ، بوم­بالاۋشى ۇشاقتاردىڭ قۇرساعى يادرو­لىق جاراققا تولى. جەرىمىزدىڭ ءوزى جارعىش ءدارىنىڭ بوشكەسىنە اينالدى. قىرعيقاباق سوعىستى جاقتاۋشىلار جۇرتتىڭ جۇيكەسىن توزدىردى. مۇنىڭ بارىنە شىداۋ، توتەپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. دۇلەي بومبالاردى جاساۋعا قاتىسقان جوليو كيۋري مەن اندرەي ساحاروۆ سياقتى عالىمدار ونىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا اينالعانىنا قارسى ەكەندەرىن بۇكىل الەمگە مالىمدەپ، سىناق اتاۋلىنى توقتاتۋدى جۇرتشىلىقپەن بىرگە تالاپ ەتتى.

ءبىز 60-70، اسىرەسە 80-جىلدارى اقش-تا، ەۋروپا ەلدەرىندە، جاپونيا مەن ءۇندىس­تان­دا يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كەڭ قۇلاش جايعانىن بىلەمىز. قوعامدىق ول قۋاتتى قيمىلعا سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق شەنىندە قازاقستان جۇرتشىلىعى دا قوسىلدى.

اعىلشىن ايەلدەردىڭ گريمەن-كومون بازاسىن قورشاعان قايراتتى ارەكەتتەرى ەسىمىزدە. بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسۋشى قاراپايىم ادامداردىڭ اتوم قارۋلارىن تيەپ كەلە جاتقان اسكەري ءداۋ كەمەلەردىڭ جولىن بوگەۋ ءۇشىن جەڭىل قايىقتارعا ءمىنىپ قارسى شىققاندارى ەسىمىزدە.

اتومدىق سىناۋلار كوپشىلىكتىڭ قار­سىلىعى ناتيجەسىندە ءبىراز ۋاقىت توقتا­تىل­دى دا، كەيىن قايتادان جۇرگىزىلدى. اقش-تا، حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاس­تا­عاندارىنان تىس، ءبىر مىڭ سەكسەننەن اسا جارىلىس جاسالدى. كەڭەس وداعىندا – 715، فرانتسيادا – 180، ۇلىبريتانيادا قى­رىقتان اسا، قىتايدا وتىزدان اسا جا­رى­­لىس جاسالدى.

كەڭەس وداعىندا جاسالعان 715 جارى­لىس­تىڭ 467-ءسى قازاقستاننىڭ دەگەلەڭ دەگەن جەرىندە بولدى، ونىڭ 124-ءى – جەر بە­تىندە، 343-ءى – جەر استىندا.

مەن – قازاق، قازاقتىڭ ۇلى رەتىندە سىز­دەرگە مىنانى ايتۋعا ءتيىسپىن: بۇل جا­رىلىستاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ قا­سيەتتى وڭىرىندە، ءبىزدىڭ بۇكىل كوركەم ونەرىمىز بەن ادەبيەتىمىز اسپەتتەپ كەلە جاتقان قوزى مەن بايان ماحابباتى جا­يىن­دا­عى كونە داستان تۋعان جەردە جاسالدى. ول ءوڭىر – ءبىزدىڭ حالقىمىز، مادەنيەتىمىز ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى دە كيەلى جەر. ورىس لەۆ تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسى، شوتلاند روبەرت بەرنستىڭ، اعىلشىن بايروننىڭ كىندىك قانى تامعان ولكەلەرىندەي. باي­رون­نىڭ ولەڭدەرى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بۇكىل ازيا كولەمىندە تۇڭعىش رەت سول وڭىردە، 467 جارىلىس بولعان جەردە قازاق تىلىندە وقىلدى. بايرون مەن پۋشكين ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ الىپ تۇلعاسى ۇلى اباي اقىنىمىز اۋداردى. اباي كەيىن 467 ءدۇمپۋ بولعان سول وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ، سوندا كوز جۇمدى. ءبىزدىڭ اتاقتى جازۋشىمىز، روماندارى، حيكاياتتارى مەن اڭگىمەلەرى اعىلشىن وقىرماندارىنا ابدەن ءمالىم مۇحتار اۋەزوۆ تە – سول ءوڭىردىڭ تۇلەگى. الەمگە ايگىلى گەولوگىمىز قانىش ساتباەۆ سەمەي قالاسىندا وقىپ، ءبىلىم الدى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى فەدور دوستوەۆسكي مەن قازاقتىڭ عۇلاماسى، ساياحاتشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عاجاپ دوستىعى سوندا باستالدى.

كەرەعارلىقسىز ءومىر بار ما، وكىنىشكە قاراي، تولستويشىل اتاقتى اقىنىمىز شا­كارىم شىڭعىس تاۋىنىڭ دەگەلەڭ، ابى­رالى بەتىندە نكۆد قاراقشىسىنىڭ قولى­نان قازا تاپتى. ونى اتىپ ءولتىردى. شاكارىمنىڭ بار-جوق كىناسى حات جازى­سىپ تۇرعان ۇستازى لەۆ تولستويشا قيا­نات­سىز ءومىردى اڭسادى، قارا كۇشتىڭ قورلىق-زور­لى­عىنا قارسى تۇردى، حالىقتى ادىلدىككە، تاتۋلىققا، اۋىزبىرلىككە شا­قىر­دى. ول قازان توڭكەرىسىنىڭ ءتاتتى ۇران­دارىنا سەندى، قولدادى، بىراق، قازاق اۋىل­دارىن قاتىگەزدىكپەن ۇجىمداستىرۋ باس­تالعاندا جانى تۇرشىگىپ، ادىلدىكتەن ءتۇڭىلىپ، تاۋعا كەتىپ قالىپ، جاپادان-جال­عىز تىرلىك ەتۋگە كىرىستى. امال نە، نكۆد تىمىس­كەلەپ تاۋىپ الدى.

قىمباتتى دوستار، سىزدەردىڭ نازار­لا­رى­ڭىزدى حالقىمنىڭ تاريحىندا بولعان بۇل جايتتارعا اۋدارىپ تۇرعان سەبەبىم: ءبىز بۇگىن مۇندا كەساپات اتاۋلىنى ايىپ­تاۋ­عا جينالدىق. ءيا، كەساپاتتى! ال ول سان ءتۇرلى. اتوم جارىلىسى ءبىزدىڭ دەگە­لەڭدە، نەمەسە ابىرالىدا، نەمەسە مۇ­حيتتاردىڭ ارالدارىندا، قىتاي شو­لىندە، نە مۋرۋروادا جاسالا ما، ءبارى­بىر، ول مەنىڭ تاۋقىمەتتى كوپ تارتقان حالقىم­نىڭ جۇرەگىن سىعىمدايدى. سەبەبى: جارى­ل­ى­ستىڭ ماڭايداعى بۇكىل تىرشىلىككە قا­ۋىپ-قاتەر ەكەنىن بىلەدى، باسىنان كەشتى. 467 جارىلىستىڭ ارقايسىسى ءبىزدىڭ جەرىمىز بەن سۋىمىزدى ۋلادى، ادامدا­رى­مىزدى قاسىرەتكە ۇشىراتتى، ءتىپتى انا قۇرساعىنداعى نارەستەلەردى مۇگەدەك قىل­دى. 467 جارىلىستىڭ ارقايسىسى مەنىڭ حال­قىمنىڭ مادەني بەسىگىندە، اياۋلى وڭى­رىن­دە ونىڭ كەلىسىمىنسىز جاسالىپ، نامىسىن اياقاستى ەتتى...

مۇنشاما اشىنىپ سويلەپ، كورگەن ءجابىرىمىزدى الدارىڭىزعا جايىپ سالىپ تۇرعاندا كوكەيىمە مىنا سۇراقتار ورالدى:

وسىنشاما زۇلمات-سۇمدىق رەسەيدە، لەۆ تولستويدىڭ وتانىندا، ونىڭ ياسنايا پولياناسىندا بولۋى مۇمكىن بە؟ شەكسپير، نەمەسە ديككەنس، بەرنس، نەمەسە بايرون تۋىپ-وسكەن جەرلەردە شە؟ بۇل سۇراققا ءوزىم جاۋاپ بەرەيىن: جوق! مۇمكىن ەمەس! ال قازاق مادەنيەتىنىڭ بەسىگى بولعان جەردە جارىلىس جاساۋ – جيىرماسىنشى عاسىردا ءۇش رەت: 1904-1905 جىلدارعى، 20-جىلدارعى تاۋقىمەتكە جانە وتىزىنشى جىلدارعى اشتىققا ۇشىراتىلعان حالىقتى اقىل-ەسىنەن تاعى ءبىر تاندىرۋ...

مىرزالار، مەنى دۇرىس تۇسىنگەيسىزدەر! مەن يادرولىق قارۋلاردى پالەن جەردە سىناۋعا بولادى، تۇگەن جەردە سىناۋعا بول­مايدى دەپ تۇرعان جوقپىن. ول قا­رۋ­­لاردى قاي جەردە بولسىن سىناۋ – ادام­گەر­شىلىككە جات، ادامزاتقا قارسى ءىس. ءسوز ىڭعايىنا قاراي ايتا تۇرايىن: جاڭا مەن اتاعان جازۋشى اۋەزوۆ پەن عالىم ساتباەۆ رادياتسيا ۋلاعان سول جەرلەردە 50-جىلدارى بىرنەشە رەت بولدى، جەرلەستەرىنىڭ حال-احۋالىن ءبىلىپ، اڭگىمە-سوزدەرىمەن جۇباتىپ باقتى جانە، ارينە، ونىمەن تىنباي، توتاليتارلىق جۇيەگە قارسىلىق ءبىلدىردى. ولار سول ءۇشىن «ۇلتشىل» دەگەن جالعان ايىپقا ۇشىراپ، قۋعىن كوردى، اقىرىندا قاتەرلى ىسىك سىرقاتىنان قايتىس بولدى.

1953 جىلدىڭ 12 تامىزىندا، ابى­را­لى-دەگەلەڭدە سۋتەگى بومباسىن جەر بە­تىندە سىناۋ بولدى. اندرەي ساحاروۆ ءوزىنىڭ «ەستەلىكتەرىندە» ونىڭ قالاي جۇر­گى­زىلگەنىن، نەندەي نويىس كۇش ەكەنىن جازدى، بىراق ودان كەيىندە نە بولاتىنىن ايتپادى، ويتكەنى ول جارىلىستىڭ اقىرى نەگە اپارىپ سوعارىن جەتە بولجاي المادى.

مىرزالار، مەن سول ءبىر عانا سىناۋدى ەسكە الىپ تۇرمىن. ايتىپ وتكەنىمدەي، مەنىڭ جەرىمدە سونداي 467 جارىلىس جاسالدى! مىرزالار، سوۆەتتىك سول سۋتەگى بومباسىن قاينار اۋىلى ىرگەسىندە سىناۋ الدىندا اسكەري باسشىلار ول جەردىڭ حالقىن باسقا جاققا ۋاقىتشا كوشىرە تۇرۋدى ۇيعارعان دا، جاپ-جاس 42 جىگىتتى عانا قالدىرعان. تاجىريبە جاساۋعا كەرەك قويانداي ەتىپ. بۇگىندە ولاردىڭ 37-ءسى جوق، سىناۋ زاردابىنان قايتىس بولدى، قالعان 5-ەۋى اۋىر سىرقات. سونداي-اق: قاينار اۋىلىنىڭ 17 تۇرعىنى قان دەرتىنەن كوز جۇمدى; رادياتسياعا ۇشىراعان 14 كىسى وزىنە ءوزى قول جۇمسادى; 170 كىسى قاتەرلى ىسىك­تەن قايتىس بولدى. سول شاعىن عانا قاي­نار اۋىلىندا 28 بالانىڭ اقىل-ەسى دۇرىس ەمەس، نەمەسە دەنە ءبىتىمى كەمتار بولىپ تۋعان. ءبىر عانا جارىلىستىڭ كەسا­پاتىن تارتقان اۋىلدىڭ قايعى-قاسى­رەت­تى جاعدايى، مىنە، وسىنداي! بىزدە جۇز­دە­گەن مىڭ ادام رادياتسيا زالالىنا تاپ بولدى; ۇلتتىڭ تەگىنە زاقىم جاسالدى. الدا ءبىزدى تاعى قانداي قىرعىن توسىپ تۇرعانىن بىلمەيمىز. قازاقستاندى قار­ما­عان يادرولىق جارىلىستاردىڭ، ارال تەڭىزى تاقسىرەتىنىڭ، ەكولوگيالىق اپاتتىڭ اقى­رى نە بولارى نەعايبىل...

قاينار اۋىلىن تۇمشالاعان كەساپاتتان قازا تاپقاندار مەن ءتىرى ولىك بولىپ جۇر­­گەن كىسىلەردىڭ ءتىزىمىن قازىر سي-ەن-دي باس­شىلارىنا تابىس ەتەمىن. ءبىز بۇل جەر­دە ناقتى اقپاراتقا سۇيەنىپ سويلەۋگە ءتيىسپىز. بەيبىت ۋاقىتتا يادرولىق سىناۋ قىرعىنىنا ۇشىراعان ادامدار تۋرالى كىتاپ شىعارۋىمىز قاجەت...

بۇگىندە اتوم بومباسى قۇپيالاپ سىنالادى. اعىلشىن بومباسىنىڭ اقش-تا سىنالاتىنىن، فرانتسيا جاساماق جارىلىستاردى وسىندا عانا ەستىپ-بىلدىك. بىراق بۇل جاريالىلىقتان نە پايدا، قارسى كۇرەسەر دارمەنىمىز جوق.

ەگەر حيروسيما مەن ناگاساكيگە جا­سال­عان قاستاندىق 1945 جىلدىڭ تامىزىمەن شەكتەلسە، قازاق جەرىنە، قازاق حالقىنا قاس­تاندىق 1949 جىلدىڭ تامىزىندا باس­تالىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كە­لەدى.

1989 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستاندا ورتا جانە جاقىن قاشىقتىق زىمىراندارىن جويۋ شاراسى باستالدى. ول شاراعا كوپتەگەن ەلدىڭ وكىلدەرىن شاقىردىق. راكەتالاردى جويۋ باستالعان ساتتە ءبىز كوكتەن تىلەگەنىمىز جەردەن تابىلعانداي قۋان­دىق. بىراق قۋانىشىمىز ۇزاققا سوزىلمادى: جويىلعان راكەتالاردىڭ ورنىنا اقش راكەتالارىمەن سالىستىرعاندا نەعۇرلىم جەتىلدىرىلگەندەرى جاسالعانىن ەستىدىك.

سونىمەن، ءبىز جارقاباقتا تۇرمىز. «قىر­عيقاباق» سوعىس ارتتا قالدى. باتىس پەن شىعىستى اڭدىستىرعان بەرلين دۋالى قۇلادى. الايدا بەيبىتشىلىكتىڭ يادرولىق قۋاتپەن قورعالا المايتىنىنا (وعان چەرنوبىل قاسىرەتى مىسال) كوزىمىز مىڭ رەت جەتسە دە، يادرولىق قارۋلاردى سى­ناۋدى ەشقاشان اقتاۋعا بولماسا دا، جا­رىلىستاردىڭ ءالى دە جۇرگىزىلىپ جات­قا­نى اقىلعا سيمايدى.

 راس، اقيقاتتىڭ تالابىنا وراي ايتساق، كسرو الدەنەشە رەت يگى نيەت تانىتىپ، باسقا مەملەكەتتەردى جاپپاي تولىق قا­رۋ­­سىزدانۋعا، يادرولىق سىناۋلاردى توق­­تاتۋعا شاقىردى. بىراق ءوزى ايتقان سو­زىن­دە تۇرىپ قالمادى. 1985 جىلى عانا بىرجاقتى توقتاتۋ جاريالاپ، پوليگوندارىن ءبىرجارىم جىلعا جاپتى. وتكەن كوك­تەمنەن بيىلعى 24 قازانعا دەيىن دەگە­لەڭدەگى دە، جاڭا جەردەگى دە پوليگونداردا اتومدىق دۇمپۋلەر ەستىلگەن جوق. قازاقستاننىڭ پارلامەنتى كسرو ۇكى­مەتىنەن دەگەلەڭ پوليگونىن جابۋدى تالاپ ەتتى. ول سۋۆەرەندى رەسپۋبليكانىڭ تالابى بولاتىن، ەگەر حالىقارالىق قۇق­قا جۇگىنسەك، مۇنداي رەسپۋبليكانىڭ جە­رىندە ونىڭ رۇقساتىنسىز ەشقانداي سى­ناۋ جۇرگىزۋگە بولمايدى. كسرو جو­عار­عى كەڭەسى ءوز كەزەگىندە بارلىق مەم­لە­كەت­تەردىڭ پارلامەنتتەرى مەن ۇكى­مەت­تەرىنە يادرولىق سىناۋلاردى مۇلدە توق­­­تاتۋدى ۇسىندى. اسپان اشىلىپ، كوك­­جيەك كەڭي باستاعانداي بولدى. جوق، ولاي ەمەس ەكەن. كسرو ءوزىنىڭ يگى نيەت-قادامدارىنان باس تارتىپ، 1990 جىلعى 24 قازاندا، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ىقىلاسىمەن جىل سايىن وتكىزىلەتىن قارۋسىزدانۋ اپتالىعى باستالعان كۇنى، «جاڭا جەردە» يادرولىق جارىلىس جاسادى. «گرينپيس» («جاسىل الەم») جاستارىنىڭ جارىلىستى توقتاتۋعا ۇمتىلىسىنان ەشتەڭە شىقپادى: ولاردى ءبىزدىڭ اسكەري تەڭىزشىلەر تۇتقىنداپ تاستادى. مەن، وزدەرىڭىزبەن قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ پارلامەنتشىلەرىمەن كەز­دە­سىپ تۇرعانىمداي، سول جاستارمەن دە كەز­دەسىپ، جاڭا جەردەگى جارىلىس جونىندە پىكىر الىستىق.

جارىلىس نەگە جاسالدى؟ دۇنيە­جۇ­زى­لىك قوعامدىق پىكىرگە قىر كورسەتۋ مە، الدە قارۋ­سىزدانۋ تۋرالى يدەيانى جوققا شى­عارۋ ما؟.. «جاڭا جەردە» جارىلىس جاسالعان كۇنى «پراۆدا» گازەتىندە «ەلى­مىز­دىڭ يادرولىق پوليگوندارى ءۇنسىز قالا بەرۋگە ءتيىس پە؟» دەگەن تاقىرىپپەن ما­قا­لا شىقتى، ول گورباچەۆتىك «جاڭاشا ويلاۋ» قاعيدالارىنا كەرەعارلىقپەن اسكەري تەڭىزشىلەردى اقتاۋ، باياعى «جاۋ بەينەسىن» ءتىرىلتۋ بولدى. ماقالا اۆتورى سىناۋلاردىڭ جاڭا «قالىبى»، ياعني جاراقتانۋ مولشەرى، اقش-تا يادرولىق قارۋلاردىڭ جاڭا تۇرلەرى جاسالىپ جات­قانى جايىندا ايتىپ، سوندىقتان... «قاۋىپسىزدىك مۇددەسى»... نەگىزىندە كسرو-دا يادرولىق سىناۋلاردى جالعاستىرعان ءجون دەپتى. ول نە؟ قايتادان قاسارىسا قارسى تۇرۋ، ۇستەم بولۋعا تىرىسۋ ەمەس پە؟! «قاۋىپسىز جانە الاڭسىز» بولۋ ءۇشىن... كەساپاتتى قارۋدى ءۇستى-ۇستىنە جاڭالاپ شىعارا بەرۋ قاجەت ەكەن.

ءسويتىپ، ءبىز ەگەر وسى قاجەتتى مالدانا بەرسەك، الاپات اپاتتىڭ يىرىمىنە تاپ بولامىز، ال ونىڭ كولەمى بەيمالىم، ءبىز باتىپ، جۇتىلىپ تىنامىز!

اقىل-وي جاپپاي ويانىپ: «توق­تاڭ­دار!» دەپ جار سالۋعا كىرىستى. اجال سەبەتىن قارۋ-جاراقتى شىعارۋ جارىسىن دەرەۋ توقتاتۋعا شاقىرۋدا. پولي­گونداردى جابۋدى، جاپپاي قىر­عىن­عا ۇشىراتاتىن قارۋ اتاۋلىنى تۇگەل جويۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇگىن – ەسكە الۋ كۇنى. كونۆەنتريدىڭ وتكەن سوعىستا قيرا­تىلعان عيباداتحاناسى الدىنا تاڭ اتا جينالعان جۇرتشىلىققا ءسوز ارنا­عان كەنتەربەري ارحيەپيسكوپى وسى تالاپ جايىندا ايتتى. بەيبىتشىلىكتى جاق­تاۋ­شى كوپشىلىكپەن لوندوننىڭ ۆەست­مينستەر ابباتتىعىندا، ترافالگار الا­ڭىنداعى نەلسون باعاناسى الدىندا بول­عان كەزدەسۋلەرىمىزدە دە ءسوزىمىز سول بولدى.

وسى عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن تەك اقىل-سانا جولىمەن جۇرۋگە كۇش سالا بىرىگەيىك! توتاليتارلىق يدەولوگيا­نى لاقتىرىپ تاستاپ، بەرلين دۋالىن قيراتقان، باتىس پەن شىعىستى تابىستىرعان ۋاقىت، ءبىزدىڭ نازارىمىزدى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا بۇرعان، ءبىزدىڭ جەرىمىز ءۇشىن، كەلەر ۇر­پاقتارىمىز ءۇشىن يادرولىق قارۋ-جا­راق­سىز بەيبىت ءومىر ورناتۋعا مۇم­­كىندىك بەرگەن ۋاقىت بىزدەن وسىنى تالاپ ەتۋدە. قازاق پارلامەنتىنىڭ وكى­لى رەتىندە ءوز اتىمنان عانا ەمەس، اتوم جارىلىستارىنان شەكسىز زارداپ شەگۋشى قازاق حالقىنىڭ اتىنان سىز­دەر­دى بەيبىت ءومىر ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋگە شا­قىرامىن! چەر­نو­بىلىن رادياتسيا كۇي­دىرىپ-جان­دىر­عان بەلارۋستار مەن ۋكراين­داردىڭ، «جاڭا جەردى» مەكەندەۋشى سول­تۇس­تىك جۇرت­شى­لى­عىنىڭ دا ايتار ءسوزى وسى دەي الامىن.

اقىلدىلىق – بىربەتكەيلىك ەمەس، ۋاقىتتىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنە ءبىلۋ. ۋا­قىتتى وتكىزىپ الار بولساق، ۇلى­دەر­جا­ۆالىق ابىروي-بەدەلىمىزدەن ايىرىلىپ، اتوم ك ۇلىنە كومىلىپ قالامىز.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كەلەسى 1991 جىل­دىڭ قاڭتارىندا يادرولىق قارۋ-جا­راق ما­سەلەسىن تالقىلايدى، سونىڭ الدىندا مى­نا ءبىز يادرولىق قارۋى بار ەل­دەر­دىڭ ۇكىمەتتەرىن اقىل-سانا داۋىسىن تىڭداۋعا ءماجبۇر ەتۋگە ءتيىسپىز!

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار