قازاقتا «وشكەنىم جانىپ, ولگەنىم تىرىلگەندەي بولدى» دەگەن بەينەلى ءبىر ءسوز بار. جالپاق جاھانعا ءمالىم ارال تەڭىزى ماسەلەسىندەگى سونى وزگەرىستەر وسى ءسوزدى ويعا ءجيى كەلتىرەدى بۇگىن. ءيا, ازات ەلىمىز الەم ساناسىن سان-ساققا جۇگىرتكەن ساباقتى پروبلەما بەدەرىندە قول قۋسىرا قاراپ وتىرماي, باتىل دا, ايتۋلى باستامالارعا باردى. عالام جانە عاسىرلار پروبلەماسىنا اينالعان وسى الىپ ماسەلەدە قازاقستان اسا بەلسەندى جانە يگى ناتيجەلەر كەلتىرگەن ىزدەنىستەر جولىنان تايعان ەمەس.
قازاقتا «وشكەنىم جانىپ, ولگەنىم تىرىلگەندەي بولدى» دەگەن بەينەلى ءبىر ءسوز بار. جالپاق جاھانعا ءمالىم ارال تەڭىزى ماسەلەسىندەگى سونى وزگەرىستەر وسى ءسوزدى ويعا ءجيى كەلتىرەدى بۇگىن. ءيا, ازات ەلىمىز الەم ساناسىن سان-ساققا جۇگىرتكەن ساباقتى پروبلەما بەدەرىندە قول قۋسىرا قاراپ وتىرماي, باتىل دا, ايتۋلى باستامالارعا باردى. عالام جانە عاسىرلار پروبلەماسىنا اينالعان وسى الىپ ماسەلەدە قازاقستان اسا بەلسەندى جانە يگى ناتيجەلەر كەلتىرگەن ىزدەنىستەر جولىنان تايعان ەمەس.
وتكەن عاسىر اياعىندا ەكىگە ءبولىنىپ, سودان, وڭتۇستىك ارال اتالعان تەڭىزدىڭ ۇلكەن ايدىنى بۇگىندە باقيعا ءبىرجولاتا بەت بۇرعان سىڭايلى. سونداي جاعدايدا, تىرشىلىك تىنىسىن ۇزبەگەن سولتۇستىك ارالدىڭ كىشى ايدىنى – ءبىر اۋدان, وبلىس, ءتىپتى, ەلىمىز عانا ەمەس-اۋ, تۇتاس ءبىر تەڭىزدى جوقتاۋشى الەم كوزىندەگى ءۇمىت پەن سەنىمنىڭ سوڭعى جادىگەرى بوپ قالعانى راس. كوپ ىزدەنىس, ۇمتىلىستار ناتيجەسىندە ءبىز وسى اقيقاتتىڭ جولىن اشا الدىق.
«كىشى ارال» دەپ حالىق سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىمەن اتاعان بۇل ايدىندا جارىقتىق تەڭىزدىڭ بارلىق كاسيەت-ەرەكشەلىگى, بەدەر-لاندشافتى بار ەدى. دەمەك, ول – جارىق جاھان ءۇشىن جويىلىپ كەتۋگە كەلگەن ارال تەڭىزى الەمىن – دۇنيەنىڭ وزگە ەش جەرىندە جوق تىرشىلىك, بالىقتار, وسىمدىكتەر دۇنيەسىن, بىرەگەي شارۋاشىلىق ءداستۇرىن امان-ەسەن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر مۇمكىندىگى بولاتىن. سولتۇستىك ارال, شىن مانىندە, اۋقىمدى تەڭىز اكۆاتورياسى عوي. جاراتۋشى جەرىمىزگە قيىپ بەرگەن وسى «كىشى ارال» ايدىنى وسىنداي الەۋەتتەر مەن يگىلىكتەر ۇسىنىپ تۇردى بىزگە. جانە دە ارالدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنان ىعىسا كوشكەن كوپ اعايىن وسى سۋدىڭ بۇرىنعى جاعالاۋىندا ۇمىتكە تابان تىرەي كىدىرىستەپ وتىرعان جايى بار ەدى.
2005 جىلى ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان «كوكارال» تەڭىز بوگەتى سونداي اسىل مۇراتتى ورنىقتىرۋدىڭ العاشقى قادامى بولدى. سولتۇستىك ارال قۇلدىراپ تۇسكەن 38 مەترلىك (بالتىق جۇيەسى بويىنشا) دەڭگەيىنەن 42 مەتر بيىككە ءبىر-اق «سەكىردى». تىرشىلىك جانداندى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك احۋالى, جەردىڭ ەكولوگياسى كورەر كوزگە وڭالا باستادى. ەڭ باستىسى, ارال ءوڭىرى بولاشاعىنا دەگەن بەكەم سەنىم پايدا بولدى كۇپتى كوڭىل اعايىندا. ساراتس جوباسىنىڭ (سىرداريا ارناسى مەن سولتۇستىك ارال تەڭىزىن رەتتەۋ) ەكىنشى كەزەڭى وسى يگى باستامانى ودان ءارى دامىتۋ باعىتىن دا ناقتى مالىمدەگەن بولاتىن. بىراق... «كوكارال» بوگەتىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بىتە سالىسىمەن, ساراتس-2-ءنىڭ سول يگى مۇراتى كەرى شەگەرىلىپ, ەندى, سارىشىعاناق قولتىعىن بولەكتەپ تولتىرۋ دەگەن ءبىر وقىس نيەت («ەكى دەڭگەيلى سات» دەپ اتالدى بۇل نۇسقا) باس كوتەردى. ءتۇپ ماقساتى مالىمسىزدەۋ, بىراق, «سۋ جوق, قارجى جەتپەيدى» دەگەن «قىزىق» قيسىنعا نەگىزدەلگەن وسى نۇسقا, حالىق كوڭىلىن كۇپتى ەتە, تىم قاجىرلى تۇردە الدىڭعى ورىنعا شىعا كەلدى.
«ەكى دەڭگەيلى جانە ءبىر دەڭگەيلى سولتۇستىك ارال تەڭىزى (سات)» دەگەن نە ءوزى؟ كەشەگى كارتالارعا قاراساڭىز, تەڭىزدىڭ كوكارال – سىر اتىراۋى سىزىعىنان سولتۇستىككە قاراي كىشى ارال تەڭىزى جاتىر. سىرداريا كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى ايدىنعا جەتىپ جىعىلادى. داريانىڭ التىنداي اعىنى كوپ جىلدار وسى سۋعا دا, ۇلكەن تەڭىزگە دە پايدا بەرمەي, كەشەگى بەرگ بۇعازىنداعى وزەكپەن ءولى سورتاپقا قۇلاپ كەتىپ جاتتى. قۇرعاعان بەرگ قىلتاسىنان («كوكارال»), وسى, سولتۇستىك اكۆاتوريانى بولە, داريا سۋىن بوگەي, ايدىندى ءتىرىلتۋ – ءبىر دەڭگەيلى تەڭىز يدەياسى ەدى. بۇل ءىس سولاي باستالدى دا. بىراق, «ءارى دە ەمەس, بەرى دە ەمەس», 42 مەترلىك دەڭگەيدە باستاما قاڭتارىلدى. ءسال كوتەرىلگەن تەڭىزدەن ارتىلعان داريا اعىنى تاعى دا ۇلكەن تەڭىز سورتابىنا قۇلاپ كەتە باستادى... ال تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىسى, ارال قالاسى ماڭىنداعى ەڭ شەتىن پۇشپاعى سارىشىعاناقتى ۇششوقى تۇبەگىنەن ءبولىپ, تىڭمەن قامباش كولىنەن ارنا تارتىپ, اتىراۋداعى از داريا سۋىن بولە-جارا, سول قولتىقتى بولەكتەپ تولتىرۋ – ەكى دەڭگەيلى تەڭىز نۇسقاسى دەلىنەدى. بۇل جاعدايدا ەكى ساتىلى سولتۇستىك ارالدىڭ سارىشىعاناق «ساتىسى» بالتىق جۇيەسىمەن 50 مەترگە جەتەدى دە, قالعان جاعى سول باياعى, 42 مەتردە قالا بەرمەك.
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن دا, يماندىلىق پەن ەكولوگيا ءسوزى تۇمشالى زاماندا, قانسىراعان ارال جاراقاتىن بۇركەمەلەۋ ءۇشىن, كەڭەس ۇكىمەتى سونداي ءبىر جارتىكەش شاراعا بارعان. سويتكەندە, ارال قالاسى ماڭىنا ازداپ سۋ كەلەدى; وتكىنشى جولاۋشىلار كوزىندە شامالى عانا ايدىن جىلتىراپ جاتادى... ارالدىڭ باسقا اۋماعى, حالقى - كسرو داستۇرىندە, ءۇنسىز, كونبىس, كەمشىن جاعدايدا, سورتاڭ جاعالاۋلاردا قالا بەرسە دە بولادى... «سارىشىعاناق» دەپ اتالدى ول شارا. سول كەزدەگى ارال ەكولوگيالىق قاسىرەتىنىڭ قاسبەتىن جىلتىراتىپ «اكتەپ» قويۋ عانا ارەكەتى ەدى ول. سول كەزدىڭ وزىندە وعان ارال جۇرتشىلىعى «كەرەك ەمەس!» دەگەن كەسىمدى ءسوزىن ايتقان. تاريح ءوزى ۇكىم شىعارعان. وسى ەسكىلىكتىڭ, ەندى, ءبىزدىڭ قارقىندى دامۋ جاعدايىمىزدا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنا قادام باسقان كەزەڭدە, قايتا باس كوتەرۋىندە نە قيسىن؟!
ارال جۇرتشىلىعى دا, ودان كەڭ اۋقىمداعى كوڭىل كوزى اشىق اعايىن دا توقىمداي «سارىشىعاناق» ەمەس, ءبىرتۇتاس «كىشى ارال» تەڭىزىن كوتەرۋدى سونشا ۋاقىت بويى تاباندى تۇردە ايتۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ العىشارتى ەلىمىزدە 2000 جىلداردىڭ ورتا شەنىنە قاراي قالىپتاستى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك ساراتس جوباسى ومىرگە كەلدى. ناتيجەسىندە «كوكارال» تەڭىز بوگەتى كوتەرىلدى. ءبىرىنشى كەزەڭ تۇرىندە...
ارينە, ءبىرتۇتاس «كىشى ارال» نۇسقاسىنا قارسى تاراپتا ءۋاج بار: قاراجات كوپ كەتەدى, سۋ جەتىسپەيدى... زەردەلەپ كورەيىك! بىرىنشىدەن, ەكى ساتىلى, الىپ ارنالى «سارىشىعاناق» نۇسقاسىنا كەتەر قارجى «كوكارال» نۇسقاسىنان اسىپ تۇسپەسە, از سوقپايدى. وسىناۋ بوگەت پارامەترى «كوكارالعا» حالىق سۇراپ وتىرعان بوگەتتەن كەم بولماق ەمەس. ول, ءتىپتى, كەي تۇستاردا ەكى ەتەكتى ەتىپ سالىنۋى كەرەك... وعان قوسا, قۇمدى جەردەگى جاعدايى كۇمان تۋدىراتىن الىپ ارنا, جولدار, ەلەكتر جەلىسى, ۆاحتالىق قىستاق پەن ادام تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋ – اسا شىعىندى جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز امالدار بولماق. مىسالى, ونسىز دا جۇتاڭ سىر اتىراۋىنىڭ جارتى اعىنىن بۇرا تارتىپ اكەتۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!. ەلدى مەكەندەردەن الىس تۇسەتىن بوگەت قىزمەتىن جۇرگىزۋ تۇراقتى تۇردە قانداي قاراجات تالاپ ەتە بەرۋى مۇمكىن؟
ءبىر دەڭگەيلى «كىشى ارال» نۇسقاسىندا مۇنداي كۇمان جوق. وسى كۇنى جوتاسى 44 مەتردە تۇرعان «كوكارال» بوگەتىن ءارى دامىتۋ «سارىشىعاناق» كەشەنىنەن ارتىق قارجى تالاپ ەتپەيدى. ال, سۋ ماسەلەسى... «كىشى ارال», ەڭ الدىمەن, سىردارياداعى ءوزىمىزدىڭ ۇلەستى سۋعا ەسەپتەلگەن. كيەلى سىر وڭتۇستىك ولكەمىزدىڭ ءشولىن قاندىرا, جاراتىلىس جازعان ءوز جولىمەن ءوز ارالىنا حال-قادەرىنشە قۇيىپ جاتىر. سالقىن ايلارداعى اعىن ءتىپتى مول. «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنىڭ ميسسياسى اشىلادى. سوسىن, داريا الابى – ءوز ولكەلەرىمىزدە ۇنەمدەلەتىن ىلعال تاعى ءبىر «كىرىس كوزىن» اشۋى مۇمكىن. اسىلى, داريا بويىنداعى سۋ ۇنەمدەۋ, ەكولوگيالىق مادەنيەت كوتەرۋ ماسەلەسى وسى تەڭىز فاكتورىمەن ناقتى مانگە, ماقساتتى, يگىلىكتى شارا مارتەبەسىنە يە بولادى. بۇل وتە-موتە ماڭىزدى... كىشى تەڭىز كليماتى وڭتۇستىك ارالدان سالقىنداۋ, شىڭدارىندا بۇلاقتار بار, جەراستى سۋى جاقىن تولىسقان تەڭىزبەن ول كوزدەر دە اشىلادى. بۇلار – «ەسەپتە جوق» سۋ كوزدەرى. ءوز كەزەگىندە, تىرىلگەن تەڭىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باتىس ءوڭىرىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن ساربۇلاق-تولاعاي كەنىشتەرىن تولىقتىرادى. جالپى, ول ۇلكەن اۋماقتاعى اۋا رايىنىڭ وڭ وزگەرىستەرىنە ىقپال ەتپەك.
تارازىنىڭ ەكى باسىنا تارتىلعان «كوكارال» جانە «سارىشىعاناق» تاجىكەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن التىننان قىمبات 8 جىلداي(!) ۋاقىت الدى... سىردىڭ ەسىل سۋى كوپ ۋاقىت ءراسۋا بوپ, ۇلكەن تەڭىز سورتابىنا قۇلاپ جاتتى. ەسەپ راس ايتسا, وسى ۋاقىت ىشىندە ول بەتكە كىشى تەڭىزدى تولتىرىپ الارداي سۋ كەتىپتى. جاي كەتپەپتى, وزىمەن بىرگە ميلليونداعان تەڭىز ت ۇلىگىن, قايتپاس ءولى سورعا الا كەتىپ, ول جاقتاعى بالىق ولەكسەسىنىڭ قالىڭدىعى وسى كۇنى 1-1,5 مەترگە جەتكەن... وسى جاعدايدا, باستاپقى ساراتس-2 جوباسى ماقساتىنان اۋىتقۋ تۇسىنىكسىز ەدى. ماسەلەنىڭ تىعىرىققا «تىعىلعانى» سونشالىق, دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكى الەمدى جايلاعان قارجىلىق داعدارىستا ارال قاراجاتىن سارىمايداي ساقتاپ وتىرعان جاعدايدا, ماسەلەنى كىدىرتە بەرمەي, ساراتس-2 كەزەڭىنىڭ سات ماسەلەسىن كەيىنگە قالدىرا, وزگە 6 قۇرامداس بولىگىن جۇزەگە اسىرا بەرۋ كەرەك-اۋ دەگەن مامىلەگە كەلۋ قاجەت بولدى (2012 جىلعى قىزىلوردادا وتكەن حالىقتىق تىڭداۋ). ەل ءۋاجى سالماقتى بولاتىن. كىشى تەڭىز كەشەگى ارالدىڭ 10/1 اۋماعى (ول – تەڭىز), ال سارىشىعاناق سول كىشى تەڭىزدىڭ وزىنەن 6/1 ەسەدەي كىشى (ول – توعان)... بار ايىرما تەك وسىندا عانا ەمەس. كىشى ارال توڭىرەگىندە ەكولوگيا اسەرىنەن ىعىسا كوشكەن قاراورمان حالىق ۇمىتكە تابان تىرەپ, جاعالاي وتىر. ەگەر «سارىشىعاناق» نۇسقاسى جۇزەگە اسقانداي بولسا, وسىنشا جۇرت بۇرىنعى سورتاپ جاعالاۋداعى جۇدەۋ احۋالدا قالا بەرمەك. ءتىپتى, سىردىڭ تومەنگى اتىراۋىنداعى ەل ۇدەرە كوشۋگە ءماجبۇر ب
