تاريح • 15 مامىر، 2020

قازاق دالاسىندا اسكەري بەكىنىستەردىڭ پايدا بولۋى

390 رەت كورسەتىلدى

پاتشالىق رەسەي وسىلاي كۇللى ءىبىر-ءسىبىردى جاۋلاپ، مۇحيت ايماعىمەن شەكتەسىپ، وحوتسك گاۆانىنىڭ ىرگەسىن قالاعان سوڭ، قازاق دالاسىنا مويىن بۇردى. 1708 جىلى قازاقيانىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن جاۋلاپ الۋ ماقساتىندا ءسىبىر گۋبەرنياسى قۇرىلدى. ورتالىعى توبىل قالاسى بولدى. 1713 جىلى – ءسىبىر گۋبەرناتورى، كنياز گاگارين يمپەراتور پەتر بىرىنشىگە ەرتىستىڭ بويىن ورلەتە بەكىنىستەر سالۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.

جوعارىداعى ۇسىنىستى پاتشا قۇپ كورىپ، قىرۋار قارجى ءبولدى. ناتيجەسىندە، 1714 جىلى ءسىبىر بەكىنىس بەلدەۋىن، 1717 جىلى ومبى، جەلەزينسك، يامىشەۆ، 1718 جىلى سەمەي بەكىنىسى تۇرعىزىلدى. 1720 جىلدارى گەنەرال-مايور ليحاروۆ وسكەمەن بەكىنىسىن تۇرعىزدى. وسىنداعى ەرتىس بويىن جاعالاي سالىنعان بەكىنىستەر نەگىزىندە ورىنبور بەلدەۋى قۇرىلدى. 1731 جىلى رەسەيگە باعىنعان كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ جەرىن وسىنداعى ورىنبور بەلدەۋىنە تاپسىرادى.

1735 جىلى ور وزەنىنىڭ جايىققا قۇيار ساعاسىنا جاڭا بەكىنىس سالىندى. ءوز جەرىنە دەندەي ورنالاسقان بۇل بەكىنىسكە كوشپەندى قازاقتار شابۋىل جاساي بەرگەن سوڭ، 1739 جىلى وردىڭ تومەنگى اعىسىن بويلاتا 180 شاقىرىم جەرگە جاڭادان تاعى ءبىر بەكىنىس تۇرعىزىپ، ونى «ورسك» (قازىرگى ورسك قالاسى) دەپ اتادى. قازاقتار ونى «جامان قالا» دەپ اتادى. 1742 جىلى كراسنوگور شاتقالىنان 70 شاقىرىم جەردە تاعى ءبىر بەكىنىستىڭ ىرگەسى قالاندى. 1744 جىلى «ورەنبۋرگ» (قازاقشا ورىنبور)  بەكىنىسى سالىنىپ، قازاقتار ەرىكسىز ويىل ويپاتىنا قاراي ىعىسۋعا ءماجبۇر بولدى.  1745 جىلى پەتروپاۆل بەكىنىسى سالىندى.

قازاق جەرىنە العاشقى بەكىنىستەرىن سالىپ داندەگەن رەسەي پاتشاسى قازاقيانىڭ سولتۇستىك تەرريتورياسىن تولىق وتارلاۋ ءۇشىن «قاسىرەت بەلدەۋى» (گوركايا لينيا) اتتى تاعى ءبىر ۇلكەن جوسپاردى قولعا الدى. بۇل جوسپار بويىنشا: 1732-1757 جىلدار ارالىعىندا ورالدىڭ جوعارى ساعاسىنان باستاپ، قازىرگى قازاقيا جەرىنىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن كوكتەي شولىپ، ءارى قاراي ومبىنى تىرەك ەتىپ، ەرتىستىڭ بويىن جاعالاي بەكىنىستەر سالۋدى كوزدەدى (كيرگيز-كايساكي. «بروكگۋاز-ەفرون» 1895. 97-بەت).

پاتشا ۇكىمەتى XVIII عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ەدىل بويى، ورال، ءسىبىر مەن قازاقستان وڭىرىندە اسكەري بەكىنىستەردىڭ، ەسكى شەپتەرىنىڭ جاراقتالۋىن جاقسارتۋعا جانە جاڭا شەپتەر سالۋعا كىرىستى. وسى كەزدە وڭ جاعالاۋدا جايىق ورىس-كازاكتارىنىڭ كۇشىمەن 14 قامال: پەرەۆولوتسك، چەرنورەگەنسك، تاتيششەۆ، نيجنەوزەرنايا، راسىپنايا، ەلەك قالاشىعى، جايىق، ساحارنايا، كالمىكوۆا، كوش-جايىق، كۋلاگينو، توپولەۆ، باقساي، گۋرەۆ قامالدارى سالىندى.

قازاق دالاسىنا ورىستار بەكىنىسى سالىنۋىمەن قاتار، قازاقتاردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋعا كىرىستى. قازاقتار ورىس ۇلىقتارىنا ءوز باسشىلارى ۇستىنەن شاعىم ايتىپ كەلە باستادى. ورىستار قازاقتاردىڭ شاعىمىن قابىلداپ، وڭ شەشۋ ارقىلى «ورىس ۇلىقتارى ءادىل» دەيتىن وتارلاۋ يدەولوگياسىنىڭ   جىمىسقى باعىتىن ءسىڭىردى. مىسالى، وسكەمەن بەكىنىسى سالىنعان تۇستا ورىس شەنەۋنىكتەرى ەل ىشىنە ءوتىپ، جيىن جاساپ تۇردى. وسىنداي ءۇشىنشى رەت وتكەن جيىندا ءجابىر كورگەندەردىڭ اقىسىن اپەردى، كونبەگەن ءبىراز ەلگە كۇش كورسەتتى (قۇربانعالي حاليد «تاۋاريح حامسا». – الماتى، «قازاقستان». 1992.151-ب). 

سوڭعى جاڭالىقتار

NASA مارسكا قامداندى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 22:00

ۇقساس جاڭالىقتار