سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
«ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ – مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى مىندەتى. مۇنى قالىپتاسقان احۋال انىق اڭعارتتى. سوندىقتان ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتە بەرەمىز», دەدى پرەزيدەنت.
راس, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ ىسىنە بۇرىننان ءمان بەرىلىپ كەلەدى. بىراق ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇل جولعى سوزىندە بىرقاتار تىڭ باستامالار كوتەرىلدى. قانداي باستامالار؟ سوعان كەلەيىك:
ء«بىز الدىن الا ساتىپ الۋ شارالارىن قولعا الدىق. بۇعان قوسىمشا وففتەيك-كەلىسىم-شارتتارىن ەنگىزىپ, «قازاگرو» نەسيەسى بويىنشا قارىزدى قايتا قۇرىلىمدايمىز. وسى ارقىلى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەمىز. قازاقستاندا 1 ميلليون 700 مىڭداي جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بار. بىراق ولاردىڭ ءونىمى ساۋدا ورىندارى ارقىلى رەسمي تۇردە ساتىلمايدى جانە وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا جەتكىزىلمەيدى. مەملەكەتكە بۇدان سالىق ءتۇسىپ جاتقان جوق. وندا جۇمىس ىستەيتىندەر الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالماعان», دەدى پرەزيدەنت.
بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسى اۋىلدا تۇراتىن قاراپايىم حالىقتى, وزدەرىنىڭ ءۇي قاسىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتارىنا, ياعني قولىنداعى ونشاقتى ءىرى قارا, قىرىق-ەلۋ قويىنا سۇيەنىپ تىرلىك كەشىپ جاتقان قالىڭ بۇقارا كوپشىلىكتى ايتىپ وتىر. ساياساتتىڭ ەندىگى ءبىر ارناسى سولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە قاراي بەت بۇرادى.
كوللاجدى جاساعان قونىسبپاي شەجىمباي, EQ
ايتا كەتۋ كەرەك, اۋىلداعى ءۇي قاسىنداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار جاعدايىن جاقسارتۋعا وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇرىس كوڭىل بولىنە قويعان جوق. مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋى كوبىنەسە ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا – اكتسيونەرلىك قوعامدار مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرگە كورسەتىلىپ كەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۋبسيديالار دا سولاردىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىردى. سوعان قاراماستان بۇل ءىرى قۇرىلىمدار ايتارلىقتاي دامىپ كەتە المادى. اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىندا وسىلاي بولدى. مالدىڭ باسىم بولىگى, اتاپ ايتقاندا 70-80 پايىزى بۇرىنعىداي ءۇي قاسىنداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ قولىندا تۇر.
قالا بازارلارىن ءالى كۇنگە دەيىن ەتپەن قامتىپ كەلە جاتقان, قالا حالقىنىڭ قىستىق سوعىمىن ازىرلەپ بەرىپ, قۇرت-ىرىمشىك جىبەرىپ وتىرعان دا سولار. مىنە, قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى مەملەكەتتىك قولداۋعا كەلگەندە «ولار ۇيىمداسپاعان شارۋاشىلىقتار عوي, مەملەكەتتىڭ ەسەبىندە دە جوق دۇنيە, ولارعا قالاي قولداۋ كورسەتپەكپىز؟» دەگەندەي ءجۇردىم-باردىم اڭگىمەلەر ايتىلىپ, شىعارىپ سالما جاۋاپتار بەرىلەتىن.
راس, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ ءىسى قولعا الىنعان ەدى. مۇنداعى ماقسات قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ, ياعني ءبىر اۋىلداعى بىرنەشە ءۇيدىڭ باسىن قوسىپ, نەعۇرلىم ىرىلەنگەن كووپەراتيۆتەر قۇرىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىن سول كووپەراتيۆتەر ارقىلى جەتكىزۋ بولدى. بىراق وسى ءىستىڭ ءوزى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى.
ەندى پرەزيدەنت وسى ءىستى جاڭا قىرىنان قولعا العاندى ءجون كورگەن سەكىلدى. سونىڭ ءبىر جولى – جوعارىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىندە ايتىلىپ كەتكەندەي «وففتەيك-كەلىسىمشارت ەنگىزىپ, «قازاگرو» نەسيەسى بويىنشا قارىزدى قايتا قۇرىلىمداۋ جانە وسى ارقىلى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ.
وففتەيك-كەلىسىمشارتى ۇزاق مەرزىمگە جاسالادى. تاراپتاردىڭ ءبىر جاعى ەكىنشى جاق شىعاراتىن ءونىمدى ۇزاق مەرزىم بويى ساتىپ الۋعا كەلىسىمشارت ارقىلى ۋادە بەرەدى. بۇل جاعداي ەكىنشى جاقتىڭ ءونىمدى شىعارۋعا دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرادى جانە كۇنى ەرتەڭ مۇنىڭ ارتى قالاي بولىپ كەتەدى ەكەن دەپ قوبالجىماي, باتىل قيمىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇراقتىلىعى مەن سەنىمدىلىگىنە بايلانىستى وففتەيك-كەلىسىمشارت ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن كرەديت الۋ ءۇشىن كەپىلدىك رەتىندە دە ۇسىنىلۋى مۇمكىن. سەبەبى بانكتەر وعان سەنىممەن قارايدى.
ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن وففتەيك-كەلىسىمشارتتارى جاسالعان ەمەس. ول وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ماشينا جاساۋ سالاسىندا قولعا الىنا باستادى. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا ەنگىزىلەتىنى پرەزيدەنت ءسوزى ارقىلى ءمالىم بولىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى: «ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, اۋىلداعى كووپەراتسيالىق جەلىنى دامىتۋ ءۇشىن «ەگىس القابىنان – دۇكەن سورەسىنە دەيىن» اتتى پيلوتتىق جوبانى بىرنەشە وڭىردە باستاۋدى تاپسىرامىن. سودان كەيىن ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, 2021 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي تولىققاندى باعدارلاما ازىرلەۋگە بولادى. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە «قازاگرو» ارقىلى جىلدىق مولشەرلەمەسى 6 پايىز بولاتىن جەڭىلدەتىلگەن شاعىن نەسيە بەرىلەدى», دەپ ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىرەتىن ونىمدەرىن ساتىپ الۋ, ولاردى وڭدەپ, دايىن تاۋارعا اينالدىرۋ جانە تۇتىنۋشىلارعا دەيىن جەتكىزۋ ءىسى كەشەندى تۇردە قولعا الىناتىنىن اڭعارتتى. ارينە اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن مۇنىڭ دا تىڭ شارۋا ەكەندىگى انىق. ەندەشە جوبا قالاي جۇزەگە اساتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى ءىستى قولعا الاتىن بيزنەس بىرلەستىگى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆتىڭ سوزىنە نازار سالايىق:
«توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسىنا بىرنەشە وڭىردە «ەگىس القابىنان – دۇكەن سورەسىنە دەيىن» پيلوتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدى, وسى ءۇشىن اۋىلدان باستالاتىن كووپەراتسيالىق تىزبەكتى قۇرۋدى تاپسىردى. مۇنى ءبىز تۇرعىن حالقىمەن قوسا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار سانى كوپ ءىرى جانە تىعىز شوعىرلانعان وڭىرلەردەن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇلار – الماتى, تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارى. كۇزگە دەيىن وسى وڭىرلەردە پيلوتتىق جوبا اياسىندا جىلدىق مولشەرلەمەسى 6 پايىز بولاتىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ ءىسى جۇرگىزىلمەك».
ا.مىرزاحمەتوۆ ايتقانداي, وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىل تۇرعىندارىن نەسيەلەۋدىڭ باستى پروبلەماسى ولاردىڭ قولىندا كەپىلگە سالار م ۇلىكتىڭ بولماۋىنان تۋىندادى. مىنە, سول سەبەپ ۇزاق مەرزىمگە بەرىلەتىن ارزان قاراجات ءۇي شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن قولجەتىمسىز بولىپ كەلدى. ەندى بۇل ماسەلە مەملەكەتتىڭ كەپىلدەندىرۋى ارقىلى شەشىلەتىن بولادى.
سونىمەن قاتار بۇل باعدارلاما ۇساق شارۋاشىلىقتار وندىرەتىن ونىمدەردى ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋمەن قاتار, شارۋالاردى وقىتۋدى, كووپەراتسيا ارقىلى جاڭا تەحنيكا مەن تۇقىم ساتىپ الۋلارىنا جاعداي تۋعىزۋدى, ەڭ باستىسى – وندىرگەن ونىمدەرىن وتكىزۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدى كوزدەيدى. جەكە شارۋاشىلىقتار ءونىمىن وتكىزۋ رىنوكتارىنا جەتكىزە الاتىنداي بولۋى ءۇشىن ءىرى بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ستاندارتتارى زەرتتەلىپ, ورتاق ستاندارتتار ازىرلەنەدى, باسقا دا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا قاتىستى بىرقاتار تىڭ يدەيانىڭ قولعا الىناتىندىعى ءمالىم بولىپ وتىر. ارينە ىرگەلى شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ دا بۇرىنعىداي جالعاسا بەرەر. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى 2 ميلليونعا جۋىق اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن كوبەيتۋگە, وتاندىق اگرارلىق سەكتور كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن 53 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ يمپورتىن ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىنى انىق.
