قازاق رۋحانياتىنا ولجا سالار تاعى ءبىر اتاۋلى كۇن ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزەرى ءسوزسىز. وسى جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيىنىڭ العاشقى كەلۋشىلەرىنە ەسىگىن ايقارا اشقانىنا 50 جىل تولعالى وتىر. ۇلتتىق ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ قاسيەتتى ورداسىنىڭ مەرەيتويى قۇرمەتىنە ەرتەڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سالتاناتتى ءماجىلىس وتكىزەدى. ەلدىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندەگى وسىناۋ ايشىقتى وقيعاعا وراي ءبىز «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ديار قوناەۆقا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
قازاق رۋحانياتىنا ولجا سالار تاعى ءبىر اتاۋلى كۇن ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزەرى ءسوزسىز. وسى جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيىنىڭ العاشقى كەلۋشىلەرىنە ەسىگىن ايقارا اشقانىنا 50 جىل تولعالى وتىر. ۇلتتىق ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ قاسيەتتى ورداسىنىڭ مەرەيتويى قۇرمەتىنە ەرتەڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سالتاناتتى ءماجىلىس وتكىزەدى. ەلدىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندەگى وسىناۋ ايشىقتى وقيعاعا وراي ءبىز «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ديار قوناەۆقا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ديار اسقار ۇلى, مەرەكەلى مەرەيتوي قۇتتى بولسىن! ءسىز اۋەلى داڭقى الىسقا كەتكەن, حالقىمىزعا جارتى عاسىر قىزمەت ەتكەن بولاشاق مۋزەيگە نەگىز بولعان اۋەزوۆتىڭ ءۇيى تۋرالى از-كەم ايتىپ بەرمەس پە ەكەنسىز؟
– راحمەت. 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى «قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ» ىسىنە بايلانىستى ادىلەتسىز ۇكىممەن ەكى جىل قاماۋدا وتىرعاننان كەيىنگى اۋەزوۆتىڭ ءومىر جولى تۇگەلدەي الماتى قالاسىمەن بايلانىستى بولدى. 1938 جىلعا دەيىن وزبەك كوشەسىندەگى (قازىرگى سەيفۋللين), ودان 1951 جىلعا دەيىن وتباسىمەن كالينين كوشەسىندەگى, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ قارسىسىنداعى ۇيدە تۇرعان. تەاتردىڭ قاسىنداعى باۋ-باقتا 1967 جىلى قويىلعان اۋەزوۆ ەسكەرتكىشى تۇر. ال ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ بەينەسى بەدەرلەنگەن, وسىندا تۇرعان جىلدارى كورسەتىلگەن ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان.
م.اۋەزوۆ ارقاشان ءوز ءۇيى بولۋىن ارمان ەتكەن. سول ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1949 جىلى گ.دەنياكين دەگەن كىسىدەن شاعىن ءۇيلى جەر تەلىمىن ساتىپ الادى. سوسىن ءۇي بۇزىلىپ, قوسىمشا قورا-قوپسىلارى تازارتىلىپ, قۇرىلىس جۇرگىزەتىن الاڭ دايىن بولادى. ودان ءارى اۋەزوۆ بولاشاق ءۇيدىڭ جوباسىن جاساۋ ءۇشىن ساۋلەتشى گەورگي گەراسيموۆتىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ول ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, ءتاپ-ءتاۋىر سۋرەتشى, كەيىنىرەك قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قۇرىلىسشىسى اتاعىن العان ەكەن. وسى گەراسيموۆپەن بىرىگە وتىرىپ جازۋشى ءۇيدىڭ جوباسىن بىرگە ويلاستىرعان, سىزبالار مەن نوبايلاردى دا ءوزى سىزعان. سايىپ كەلگەندە, ول جوبانىڭ قوسىمشا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعان. قۇرىلىس 1950 جىلدىڭ مامىر ايىندا باستالىپ, م.اۋەزوۆ ونداعى جۇمىستاردى قاتتى قاداعالاپ, ءجيى بارىپ تۇرعان.
جەكە ءۇي-جايدىڭ قۇرىلىسى 1951 جىلى اياقتالادى. ءوزىنىڭ ماسكەۋلىك دوسى, ادەبيەتشى ز.كەدريناعا وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا جازعان حاتىندا م.اۋەزوۆ ماۋسىمنىڭ سوڭىندا وتباسىنىڭ جاڭا ۇيگە كوشىپ كىرگەنىن حابارلايدى. ءسويتىپ, اباي كوشەسىندەگى (قازىرگى تولەباەۆ) №159 مەكەن-جايىنداعى ەكى قاباتتى ۇيدە ۇلى جازۋشى ءومىرىنىڭ سوڭعى 10 جىلى وتەدى.
– ولاي بولسا, ۇلى قالامگەردىڭ جان تىنىسىمەن سۋارىلعان وسىناۋ عاجاپ ۇيدە وتكىزگەن ءومىر كەزەڭىن قالاي باعالار ەدىك؟
– بۇل شابىتتى شىعارماشىلىق ەڭبەككە, بەلسەندى قوعامدىق ءھام ۇستازدىق قىزمەتكە تولى جىلدار بولدى. سونداي-اق, وسى جىلداردا مۇحتار ومارحان ۇلى ۇلكەن عىلىمي جۇمىستاردى دا قوسا اتقاردى. قازاق عالىمدارىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1946 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سايلانعان ول قانىش ساتباەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىنىڭ قۇرامىندا جەمىستى جۇمىس جۇرگىزدى. ۇزاق جىلدار بويى اكادەميانىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. ال 1961 جىلى ونىڭ ۇسىنىسىمەن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ىرگە كوتەرگەن كەزدە ول فولكلور بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتتى. كەيىننەن ينستيتۋتقا م.و.اۋەزوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.
وسى ۇيدەگى جۇمىس بولمەسىندە جازۋشى ايگىلى ءتورت تومدىق «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ, وسى ورايداعى كوپ جىلدىق كوز مايىن تاۋىسقان ماۋەلى ەڭبەگىن اياقتادى. وسى ارادا بۇل اتاقتى روماندار توپتاماسىنىڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە 160 مارتە جارىق كورگەنىن ايتا كەتكەن دە ءلازىم. سونىمەن بىرگە, مۇندا كوپتەگەن پەسالار, وچەركتەر, ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى بىرقاتار ءىرى ەڭبەكتەر ومىرگە جولداما الدى. جازۋشىنىڭ سوڭعى رومانى «وسكەن وركەن» جازىلدى. مىنە, وسىناۋ قاستەرلى ۇيدە جارتى عاسىردان بەرى قازاق ادەبيەتى كلاسسيگىنىڭ مەموريالدىق مۇراجايى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
– ەندى وسى ءاربىر قازاق بالاسى ءۇشىن قىمبات ءۇيدىڭ بولمەلەرىن وي كوزىمەن ءبىر ارالاپ وتسەك قايتەدى؟
– بولادى. ءبىرىنشى قاباتتاعى قوناق بولمەدە مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان وتباسى مۇشەلەرى كەشقۇرىم تۇگەل جينالاتىن. مۇندا ءاردايىم جىلى دا جانعا جايلى كۇي وينايتىن. ولار تەلەديداردان بەرىلەتىن قىزعىلىقتى حاباردى بىرگە كورەتىن. بولمەدە جازۋشىمەن ۇزاق جىلدار بويى دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعان كسرو حالىق سۋرەتشىسى ورال تانسىقباەۆتىڭ «كوكتوبە» دەگەن جانە باسقا دا اۆتورلاردىڭ كارتينالارى تۇر. سونداي-اق, وسى بولمەدەگى ءساندى بۇيىمدار قاتارىندا ەكى قاز بەينەسى قوندىرىلعان قولا كۇلساۋىت, ۆەتنام جازۋشىلارى 1958 جىلى سىيلاعان شىلىم قوراپشاسى, ءپىل سۇيەگىنە ورنەكتەلگەن ءتاج-ماحال كەسەنەسى مەن ۇندىلىك, جاپوندىق قولونەر تۋىندىلارى مەن باسقا دا ەكسپوناتتار ەرەكشە كوز تارتادى.
ۇيدەگى ەڭ ۇلكەن بولمە – اس ءۇي. ونداعى قولدان جاسالعان اس ءۇي جابدىقتارىن مۇحاڭ ارنايى تاپسىرىسپەن الدىرتقان. وسى ۇلكەن داستارقاننىڭ باسىنا ونىڭ قالامداس دوستارى, عالىمدار, كوپتەگەن ەلدەردىڭ قوعام قايراتكەرلەرى جينالىپ, ءدام تاتاتىن, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. «داستارقانداعى المالار» ناتيۋرمورتى كوزگە تۇسەدى. باسقا دا قىلقالام تۋىندىلارى بار. سونىمەن قاتار, ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى, شەتەلدىك دوستارى سىيعا تارتقان, وتباسى مۇشەلەرى وزدەرى ساتىپ العان حرۋستال, قولا ۆازالار, ۇستەل سەرۆيزدەرى, قىتاي كەسەلەرى, چەح فۋجەرلەرى, كۇمىس بۇيىمدار, ۇلكەن پارسى كىلەمى سياقتى ت.ب. جادىگەرلەر سانگە ءسان قوسقانداي.
جۇمىس كابينەتى – مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ سۇيىكتى بولمەسى. بولمە تورىندەگى ۇلكەن جازۋ ۇستەلىندە سوڭعى ەكى كىتابى جازىلعان اتاقتى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ءۇشىن 1959 جىلى لەنيندىك سىيلىق الدى. جۇمىس ۇستەلىنىڭ ۇستىندە جازۋشىنىڭ ءوزى بەلگى سوعىپ, وڭدەۋ جۇرگىزگەن كوپتەگەن پاراقتار, وداقتاعى سولتۇستىك حالىقتارىنىڭ ەپوسى تۋرالى باستاپقى جازبالارى, ءبىر ستۋدەنتتىڭ ديپلوم جۇمىسىنا قاتىستى سوڭعى پىكىرى, ۆالەنتينا نيكولاەۆنا اۋەزوۆا سىيلاعان اعاشتان جاسالعان ۆەتنامدىق جازۋ قۇرالدارى, وقىرمان حاتتارى. جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ ءۇنسىز كۋاگەرىندەي «مۇحتاردىڭ بۇركىتى» اتتى ىقشام مۇسىنشە دە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وسى جۇمىس ۇستەلىندە تۇر.
كەلەسى – جازۋشىنىڭ قارىنداسى ءۇميانىڭ بولمەسى. ونداعى جادىگەردىڭ ءبىرى قالامگەردىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى سىيعا تارتىلعان سىرلى جازۋى بار ۇلكەن ساندىق. ونى جازۋشى قارىنداسىنا سىيلاعان.
باسپالداقپەن ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلگەندە باقي ۋرمانچە سالعان مۇحتار ءاۋ
