سىندارلى ءسوز, بايىپتى بايلام

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسى بۇگىنگى تاڭدا ادام­زات بالاسىن الاڭداتىپ وتىرعان اسا وتكىر تاقىرىپقا – يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىي­ىم سالۋ ماسەلەسىنە ارنالعان. يادرولىق سىناق­تار­دىڭ زاردابىن قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى تارتقان قازاقستاندىقتار ءۇشىن ونىڭ جان­دى تۇرشىكتىرىپ, قابىرعانى قايىستىراتىنىن ما­قا­لاعا بايلانىستى رەداكتسيا پوشتاسىنا ءتۇسىپ جات­قان حات-حابارلاردان دا انىق اڭعارۋعا بولادى. ەلباسىمىزدىڭ “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” دەگەن تاقىرىپپەن “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسى قولىمىزعا سەمەي وڭىرىنە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ كەلەر قارساڭىندا ءتيدى. ال ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, بۇل سايكەستىكتىڭ دە سەبەبى جوق ەمەس سەكىلدى. ويتكەنى, قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتەن باستاپ الەم دەڭگەيىندە يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءۇن كوتەرىپ, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قارسىلىق كۇنىن بەلگىلەۋ جونىندەگى باستاماسى بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاپقانى بەلگىلى. مارتەبەلى مەيماننىڭ سەمەيگە ساپارى قارساڭىندا ءبىر توپ شەت­ەل­دىك جۋرناليستەر ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا بولعان ەدى. سونداعى ءبىر ارەدىكتە ەلباسىنىڭ ماقالاسى تۋرالى ءسوز قوزعالماي قالمادى. شىندىعىندا ونداعى تىڭ ويلار يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەرىنە جاڭاشا كوز­قا­راسپەن قاراۋعا جەتەلەيدى. يادرولىق سىناق دەگەندى باسىنان وتكەرگەن, قيان-كەسكى الاپاتتى كوزبەن كورگەن پوليگون اۋماعىنداعى ەلدى مەكەن­دەردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ەلبا­سى­مىز وسى ماقالاسىندا كوتەرگەن تارات­پاۋ سالاسىنداعى بۇگىنگى احۋال كوڭىلدەگى­دەن كوپ تومەن جاتقانى انىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراتپاۋ سالاسىنداعى كەمشىن تۇستاردى ايتا كەلىپ, ونى تۇزەتۋدىڭ وڭدى جولدا­رى­نا وراي ءوز ويلارىن ورتاعا سال­عان. اسىرەسە, ۆاشينگتوندا وتەتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت الدىنداعى ەل­با­سى تاراپىنان ايتىلعان ناقتىلى بەس ۇسىنىس سامميتكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان قولداۋ تاباتىندىعىنا سەنىمدىمىز. وسى ورايدا ەگەمەن ەلىمىز كە­شە­گى سەمەي يادرولىق سىناق پولي­گو­نىنىڭ زارداپتارىن سەيىلتۋ, ودان زارداپ شەككەندەردى ساۋىقتىرۋ ءىسى­مەن تۇراقتى تۇردە اينالىسىپ كەلە جات­قاندىعىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. سەمەيدە ءبىزدىڭ ينستيتۋ­تى­مىز­دان تىس دياگنوستيكالىق ورتا­لىق, ونكولوگيالىق ديسپانسەر جۇ­مىس ىستەيدى. ولاردىڭ ماتەريالدىق بازاسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە نىعايا ءتۇستى. ءوز ينستيتۋتىمىزعا كەلەتىن بولساق, ونىڭ ىرگەتاسى وسىدان ەلۋ جىل­دان استام ۋاقىت بۇرىن ديس­پانسەر رەتىندە قالانعانىمەن, سول كەزدەگىمەن سالىستىرعاندا ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. قازىردە ءبىز­دىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى الەم­نىڭ بىرقاتار عىلىم وشاق­تارى­مەن تىعىز بايلانىستا. الەمدە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ دا, ونىڭ بۇعان دەيىنگى سالدارىن جويىپ, زارداپ شەككەندەردى ساۋىقتىرۋ ءىسى دە ءبىر ءسات نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. ەلباسى تاراپىنان ايتىلعان سىندارلى ءسوز, بايىپتى بايلام سوعان جەتەلەيدى. قازبەك ابسالىقوۆ, رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيالىق  عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,  مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. سەمەي. *  *  * ءبىز سوعىستى كورمەسەك تە, اۋىر زاردابىن تارتقان ۇرپاقپىز. بۇعا­نا­مىز قاتپاي جاتىپ ەڭبەككە ارا­لاس­تىق. مايداندا جاۋمەن ارىس­تان­شا ارپالىسقان اكەلەرىمىزدىڭ, اعا­لا­رىمىزدىڭ اماندىعىن تىلەپ, تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن ءۇل­كەن­دەر­دەن قالىسپاي جۇمىس ىستەپ, جەڭىس­تى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەسىمىزدى قوس­تىق. ءتىرى جەتىم اتانعان كەشەگى بالا بۇگىندە اتا جاسىنا جەتسە دە الاڭداۋلى. بەيبىت كەزەڭدەگى يادرو­لىق سىناقتار, سەمەي پوليگونىن­دا­عى الاپات جارىلىستار انالاردىڭ ۇيقىسىن قاشىردى. ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ وسىدان 19 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جار­لىققا قول قويىپ, مىڭداعان جاننىڭ ءومىرىن اجال تىرناعىنان اراشالاپ قالدى. قازاقستاننىڭ يادرو­لىق سىناقتارعا قارسى باتىل باستاماسى, بەيبىتسۇيگىش ساياساتى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, كەڭ قولداۋ تاپتى. ەلبا­سى­مىز ءوز سوزدەرىندە يادرولىق قارۋ­لاردى تاراتپاۋ جونىندەگى ۇستانىم­دارىن اشىق ءبىلدىرىپ, الىپ اۋقىم­دى الەمدى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماققا اينالدىرۋ تۋرالى باتىل بايلامدارىن تالماي ايتىپ كەلەدى. ن.نازارباەۆتىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسى ادام­زات باسىنا تونگەن قاۋىپ-قاتەر­دى, قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىنىڭ جاڭاشا جولدارىن دۇرىس نۇسقاي بىلگەن. بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ داۋىرىندە, عالامات تەحنولوگيالار ۇردىسىندە قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسى وتە ءتۇيىندى ماسە­لەگە اينالىپ وتىر. ويتكەنى, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ ادامزاتتى قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى قىسقار­تۋ­دىڭ ورنىنا ءوزارا باسەكەلەستىككە ءتۇسۋى قاتتى ويلاندىرادى. “ويناق­تا­عان وت باسار” دەگەندەي, ونىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. بەتىن اۋلاق قىلسىن, يادرولىق سوعىس تۇ­تان­ع­ان جاعدايدا جەڭىمپازدىڭ, ءۇشىن­شى جاھاندىق سوعىس ارداگە­ر­لەرى­نىڭ بولمايتىنىن, ادامزاتقا عانا ەمەس, جەر-انامىزعا زور قاتەر تونەتىنىن ەستەن ءبىر ءسات تە شىعار­ماۋى­مىز كەرەك. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ۇسىنىستارى ۆاشينگتوندا وتەتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىن­دەگى جاھاندىق سامميتتە جان-جاقتى ەسكەرىلىپ, رەسمي يادرولىق ەلدەرگە ەرەك­شە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلە­تىنى­نە سەنىمدىمىز. ەڭ باستىسى, وسىناۋ ماڭىزى زور حالىقارالىق باسقوسۋدا قارۋسىز الەمگە قادام جاساۋدىڭ ناقتى ءىس-ارەكەتتەرى جاسالادى دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيمىز. رۇستەم ءۋايىسوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.