ءبىزدىڭ قولىمىزعا قالام ۇستاتىپ, وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە وسى جىلدىڭ 31 مامىر كۇنى شىققان «وسى جۇرت نۇرلىبەك اقىندى بىلە مە ەكەن؟» دەگەن شىعىس قازاقستاندىق داۋلەت سەيسەن ۇلى دەگەن ازاماتتىڭ شاعىن ماقالاسى ەدى. نۇرلىبەكتى ايتقاندا ونىڭ نارتاي, ۇمبەتالى سىندى زامانداستارى دا ەسكە تۇسەتىنى بار. سوندىقتان ءسوزىمىزدى باستاماس بۇرىن ولاردىڭ كىم ەكەندەرىن ايتىپ وتسەك. حالىق اقىنى ۇمبەتالى كارىباەۆ 1889 جىلى الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, شولاققارعالى ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن, جامبىلدىڭ سۇيىكتى شاكىرتى, جىردىڭ «قارا جورعاسى» اتانعان, اتاقتى اقىن.
ءبىزدىڭ قولىمىزعا قالام ۇستاتىپ, وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە وسى جىلدىڭ 31 مامىر كۇنى شىققان «وسى جۇرت نۇرلىبەك اقىندى بىلە مە ەكەن؟» دەگەن شىعىس قازاقستاندىق داۋلەت سەيسەن ۇلى دەگەن ازاماتتىڭ شاعىن ماقالاسى ەدى. نۇرلىبەكتى ايتقاندا ونىڭ نارتاي, ۇمبەتالى سىندى زامانداستارى دا ەسكە تۇسەتىنى بار. سوندىقتان ءسوزىمىزدى باستاماس بۇرىن ولاردىڭ كىم ەكەندەرىن ايتىپ وتسەك. حالىق اقىنى ۇمبەتالى كارىباەۆ 1889 جىلى الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, شولاققارعالى ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن, جامبىلدىڭ سۇيىكتى شاكىرتى, جىردىڭ «قارا جورعاسى» اتانعان, اتاقتى اقىن.
«ولەڭگە جامبىل جۇيرىك, انگە كەنەن,
سۋ جورعا ۇمبەتالى قارا دونەن» - دەپ كەزىندە ءىلياس جانسۇگىروۆ وعان ءوز باعاسىن بەرگەن ەكەن. ال نارتاي قىزىلوردادان, نۇرلىبەك شىعىس قازاقستان وبلىسىنان شىققان مىقتى اقىندار ەكەنىن بىلەمىز. جوعارىدا اتالعان ماقالانى وقي وتىرىپ, ۇمبەتالى اقىننىڭ 100 جىلدىعىنا وراي شىققان «شاپاعات» اتتى كىتاپتان نارتاي, نۇرلىبەك, ۇمبەتالى جانە ورىنباي اقىنداردىڭ ابايدىڭ 100 جىلدىعىنا بارعانىنداعى ءازىل ايتىستارىن كوزىمىز شالعانى ەسكە ءتۇستى.
نارتاي: ءتورت-بەس كۇن جاتتىق سەمەي قالاسىندا,
ەرتىستىڭ سالعان قالا جاعاسىندا.
قاجىمۇقان بالۋان باردى بىزبەن بىرگە,
جاسى بار جەتپىس بەستىڭ شاماسىندا. – دەپ جىرلاي كەلە نۇرلىبەك اقىنعا: «ءبىز سەنىڭ ەلىڭدە قوناق بولىپ وتىرمىز. قازاقتان قالعان ءداستۇر بويىنشا ءبىزدى جوندەپ قارسى الۋ سەنىڭ مىندەتىڭ. ەگەر مال سويىپ قارسى الماساڭ, ءوزىمىز ساتىپ الىپ جەپ وتىرعان اسحانانىڭ تاماعىنا ورتاقتاس, بىزبەن بىرگە كولباسا جە», – دەپ ازىلدەيدى. سوندا نۇرلىبەك:
كۇيدىرگى, نارتاي, سەنىڭ تىلىڭدە شوق,
سۇيەكتەن ءسوزىڭ ءوتتى تيگەندەي وق.
ءوزىڭ ءبىل, بىزگە كەلگەن قوناقسىڭ عوي,
كولباسا ومىرىمدە جەپ كورگەم جوق – دەپ جاۋاپ بەرەدى. جالپى ايتىستىڭ ماعىناسى – قوناق بولىپ كەلگەن ۇمبەتالى مەن نارتايدى, ورىنباي اقىندى نۇرلىبەكتىڭ جوندەپ قارسى الماۋىنا ايتىلعان زامانداستار ءازىلى. ايتىستى ۇمبەتالى بىلاي دەپ جالعايدى:
«بۇل ەلگە بۇدان بۇرىن كەلگەمىز جوق,
ءدام تاتىپ, قوناق اسى جەگەمىز جوق.
دەپ ايتتىڭ: «مالىم جىراق الدىرۋعا»,
قوي سويىپ, قول قۋسىرعىن دەگەمىز جوق».
وسىنداي ادەمى ازىلمەن ءۇش زامانداس اقىن سەمەيدىڭ ءبىر اسحاناسىندا وتىرىپ قاعىسادى. ال ەندى بۇل ايتىستىڭ تاريحى بىلاي. ۇمبەتالى كارىباەۆ ۇلى ابايدىڭ 100 جىلدىعىن جىرمەن اشۋعا سول كەزدەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ نۇسقاۋىمەن جىبەرىلگەن ەكەن. بۇل جايلى كونە كوز قاريالار – حالىق اقىنى ءاسىمحان قوسباساروۆتان, بەلگىلى اقىن, ۇمبەتالى مۋزەيىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى نادەجدا لۋشنيكوۆادان ەستىپ بىلگەنبىز. جالپى, ۇمبەتالى جىر الىبى جامبىلدىڭ ولەڭ-جىر, داستاندارىن جەتپىس پايىز جاتقا ءبىلىپ, وسى زامانعا جەتكىزىپ كەتكەن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ەسكىشە حات تانىعان ادام بولعان. زامانىندا قازاقتىڭ مايتالماندارى مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, يسا بايزاقوۆ, كەنەن ازىرباەۆتارمەن ەتەنە جاقىن ارلاسقان, كۇش اتاسى قاجىمۇقانمەن ازىلدەرى جاراسقان كىسىلەر بولعان ەكەن.
ابايدىڭ 100 جىلدىعىنا بارعاندا ايتقان ۇمبەتالىنىڭ «اباي جيىنىندا» اتتى ۇزاق تولعاۋى بار. ول تولعاۋ اقىننىڭ بارلىق كىتاپتارىندا باسىلعان. 1943 جىلى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتىدا وتكەن اقىندار ايتىسىنىڭ بەل ورتاسىندا ۇمبەتالى دە جۇرگەن. ول جايلى مۋزەيدە تاريحي سۋرەتتەر مەن دەرەكتەر بار. ياعني, ۇمبەتالى مەن نۇرلىبەك سول ايتىستا دا, كەيىننەن ابايدىڭ 100 جىلدىعىندا دا كەزدەسكەن دەۋگە تولىق نەگىز بار. جالپى, ۇمبەتالىنىڭ نۇريلامەن ايتىسى ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى سياقتى تاريحتا قالعان تەڭدەسى جوق ايتىس. كەزىندە ۇمبەتالىنىڭ جامبىلمەن, كەنەنمەن, نۇرساپانمەن, قىرعىز, قاراقالپاق اقىندارىمەن ايتىسقاندىعى بەلگىلى. ءارى ايتىستارى ساقتالىپ, وسى كۇنگە جەتكەن. ءتىپتى, اتاقتى جامبىل مەن قۇلمانبەتتىڭ ايتىسىن عاني ورمانوۆ ۇمبەكەڭنىڭ اۋزىنان جازىپ العانى بەلگىلى. بۇل ورايدا, ۇمبەتالىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ وتە جوعارى ەكەندىگىن, زامانداس اقىندارعا دەگەن كوزقاراسىنىڭ جاقسى ەكەنىن كورەمىز. ال ەندى نۇرلىبەك پەن ۇمبەتالىنىڭ كەيىن كەزدەسكەندىگى جايلى دەرەكتەر جوق. ماقالا اۆتورىنا ۇمبەتالى اقىننىڭ ۇرپاعى رەتىندە بىلاي دەپ ازىلدەپ جاۋاپ بەرەيىن.
ءۇش اقىن ءبىر زام اننىڭ تۇلەگى ەكەن,
جاراسىپ قالجىڭدارى جۇرەدى ەكەن.
نۇرلىبەك, نارتاي, ۇمبەت قوسىلعاندا,
ايتىستىڭ جون تاسپاسىن تىلەدى ەكەن.
ءسىزدىڭ جۇرت بىلەر, بىلمەس, ءبىزدىڭ جاقتا,
نۇرلىبەكتەي اقىندى بىلەدى ەكەن.
ۇمبەتالى اقىننىڭ مۋزەيىنىڭ,
تورىنە سۋرەتىن دە ىلەدى ەكەن – دەپ نۇرلىبەك اقىننىڭ ايتىستارى مەن سۋرەتى مۋزەيدە تۇرعانىن, ونى كەلگەن ەلگە شامامىزدىڭ جەتكەنىنشە تانىستىراتىنىمىزدى ايتقىم كەلەدى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتارىمىز, ۇمبەتالى, نۇرلىبەك, نارتاي سەنىكى, مەنىكى دەپ بولۋگە كەلمەيتىن, بار قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اتاقتى اقىندار. 2014 جىلى ۇمبەتالى اقىننىڭ 125 جىلدىعى جەر-جەردە اتالىپ وتىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. اقىننىڭ كوزى تىرىسىندە بىرنەشە جىر جيناقتارى شىققان. كەيىننەن تۋعانىنا 100,120 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇرپاقتارىنىڭ قولداۋىمەن تولىق جيناعى, ەكى تومدىق كىتابى جارىق كوردى. ەندى الدا كەلە جاتقان مەرەي تويىنا بايلانىستى تاعى دا ءبىر كىتابىن شىعارساق دەگەن ويدامىز. ەگەر ۇمبەكەڭ جايلى بىلەتىن كونە كوز قاريالار بولسا بىزگە حابارلاسسىن. ماقالا اۆتورى داۋلەت سەيسەن ۇلىنا نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ اتامىزدىڭ جوعىن جوقتاعانعا العىس ايتا وتىرىپ, ءوزى بىلەتىن تىڭ دەرەكتەر بولسا بىزگە جىبەرۋىن وتىنەمىز. ءۇش اقىننىڭ ايتىسىندا اتى اتالعان ورىنباي اقىن تۋرالى دەرەكتەر تىپتەن از, تابىلىپ جاتسا ۇمبەكەڭنىڭ زامانداستارى رەتىندە مۋزەيگە قويۋعا بولار ەدى. قازىر ۇمبەتالىنىڭ تۋىپ وسكەن جەرىندە رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى مۋزەيى جۇمىس ىستەيدى. اقىننىڭ زەينەپ, دامەگۇل اتتى ەكى قىزىنان تاراعان ۇرپاقتارى اتا مۇراسىن قورعاپ, قامقور بولىپ وتىر. سول ۇرپاقتىڭ ءبىرى ءبىز بولامىز. وسى ماقالانى پايدالانا وتىرىپ, نارتاي, نۇرلىبەك, ۇمبەتالىنىڭ ايتىسىنىڭ تولىق نۇسقاسىن جىبەرىپ وتىرمىز. بولاشاقتا دا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستانعا» ۇمبەتالى اقىننىڭ 125 جىلدىعى قارساڭىندا ماقالالار جاريالاپ تۇرامىز دەگەن ويدامىز. ۇمبەتالى مەن ونىڭ زامانداستارى جايلى قىزىقتى دەرەكتەر بىلەتىن ادامدار بولسا بىزگە حابارلاسسىن.
مەكەن جايىمىز: الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, ۇمبەتالى اۋىلى, ۇمبەتالى مۋزەيى. بايلانىس تەلەفوندارى: 8(72770)69-5-12, ۇ.ت. 87756831784
اۋەلبەك يسقاقوۆ,
ۇمبەتالى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى.
الماتى وبلىسى.
