تانىم • 11 مامىر، 2020

شاحيماردان ءابىلوۆ: شىعارماشىلىعىمنىڭ تەمىرقازىعى – اباي

511 رەت كورسەتىلدى

ەسىمى مۇقىم قازاققا عانا ەمەس، الەمگە ءماشھۇر ايگىلى وپەرا ءانشىسى ءبىزدى ەسىكتەن ەرەكشە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن جادىراي قارسى الدى. كارانتين ۋاقىتىندا دا ساحناعا شىعارداي ءساندى كيىنگەن ونەر يەسىنىڭ ءتىپتى جاي عانا ءتىل قاتۋىنىڭ ءوزى ءان سالىپ تۇرعانداي ەكەن. اباي رومانستارى ارقىلى جۇرەككە جەتكەن سىڭعىر ءۇن سول ساتتە-اق كوڭىلىمىزگە كوشىپ العانداي، ءانشىنى
ءا دەگەننەن جاتىرقامادىق. قازاقى ادەپتەن اسپاي، اقساقال دا قۇراق ۇشا ءتورىن ۇسىندى. جارىعى مول تۇسكەن كەڭ بولمەمەن بىرگە اباي الەمىنىڭ دە ەسىگى ايقارا اشىلعانداي اسەرگە بولەندىك. ويتكەنى بۇل بولمە تۇتاستاي ۇلى اقىن ۇنىمەن ايرىقشا ۇيلەسىم تاۋىپتى. حاكىم كىتاپتارى مەن ۇلى اقىننىڭ تاستان قاشالىپ جاسالعان شاعىن مۇسىنشەلەرى، كەمەڭگەر تۇلعا تۋرالى جازىلعان ءار جىلدارداعى ماقالالار مەن سارعايعان گازەت قيىندىلارى بۇل ۇيدەگى اباي الەمىنە دەگەن ايرىقشا قۇرمەتتى ايگىلەپ تۇر. بەلگىلى وپەرا ءانشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شاحيماردان ابىلوۆپەن وربىگەن اڭگىمەمىزدىڭ دە القيسساسى وپەرا ونەرىنىڭ قىر-سىرى، ءوزى ءانىن الەمدىك ساحنادا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ جۇرگەن ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى توڭىرەگىنەن تارقاتىلدى.

ءانشى ايتادى: مەن وتە با­قىتتى ادام­­مىن شىنىن ايتقان­دا. پاۆلودار وبلى­سىنىڭ شار­باقتى اۋدانىنداعى ارباي­گەن دەگەن قازاقى اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. قا­لىڭ قاراعايدىڭ ورتاسىنداعى ەرەك­شە اسەم مەكەن بولدى. بالا كۇنىمدە ور­مانعا كىرىپ كەتەمىن دە، ايقايلاپ تۇرىپ ولەڭ ايتاتىن­مىن. ءان ايتساڭ، جاڭعىرىق شى­عادى. جان سارايىم اشىلىپ، كو­كىرەگىم سايراي جونەلەتىن. بۇكىل ورمان مەنىمەن بىرگە ءان سالىپ تۇرعانداي سەزىلۋشى ەدى سوندا. ءبىزدىڭ ولكەنىڭ سوزىلىپ جاتقان شەتسىز-شەكسىز ورمانىنىڭ جاڭ­عىرىعى ماعان كەڭدىكتى ۇيرەت­تى. داۋسىما ەرەكشە ورنەك سىي­­لادى دەپ ويلايمىن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورمانعا ەرەكشە قۇمارتاتىنىم سوندىقتان بولسا كەرەك. ساحناعا شىققان كەزدە دە ورماننىڭ وسى ءبىر تىلسىم ءۇنى، تابيعاتتىڭ داۋ­سى ىلعي دا قۇلاعىما كەلىپ تۇرادى. مەن ءۇشىن ورمان تەڭدەسسىز شابىت ۇيا­سى. شىن سەزىنە بىلگەن ادامعا ور­مان دەگەن تۇنىپ تۇرعان سيمفو­نيا عوي. كەيدە  «قازاقتىڭ ءان مەك­تەبىنىڭ توركىنى وسى ورماندا جاتقان جوق پا ەكەن؟» دەپ تە ويلاپ قويامىن. ويتكەنى كىم-كىمگە دە تۋىپ-وسكەن توپىراعىنىڭ قاسيەتى داريدى عوي.

مەن ويلادىم: راسىمەن دە تۋعان جەر دەگەن ەرەكشە قۇدى­رەت قوي. قازاقتىڭ قاي جەرى دە قا­سيەت­تى. ايتسە دە ۇلتتىق كلاسسي­كا­لىق ءداستۇرلى ءان مەكتەبىن قالىپ­تاستىرعان ۇلى مەكتەپ – سال ءبىر­جان مەن سەرى اقان، ۇكىلى ىبى­راي، سەگىز سەرى، ماديلەردى تۋ­دى­­رىپ، قالىپتاستىرۋدا ارقا دا­­لا­سىنىڭ كەڭ تىنىسى مەن اسەم تابيعاتىنىڭ ايرىقشا اسەرى بولعانى انىق. سول ۇلى ونەر كەرۋەنىنىڭ ءىزىن جالعاي بەكزات الەم – وپەرا ونەرى كوگىندە جار­قىراي جانعان شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ دە تالانت قۇپياسىن وسى تابيعات دارىتقان ەرەكشە تىلسىمنان ىزدەگەن ادىلەتتى بولار دەپ ويلايمىز. ويتكەنى ءانشى تۋعان كەرەكۋ ءوڭىرى – شىن مانىندە سۇلۋلىقتىڭ ۇياسى. جالتىراعان ادەمى كولى، قاراعايلى ورمان-توعايى، سۇلۋ تابيعات اياسى بار كيەلى توپىراق بالعىن سانانى ونەر دەيتىن ەرەك الەمنىڭ يىرىمىنە قاراي تارتا جونەلگەنى راس. كوز كورىمدە ق ۇلىندى دالاسى، قول سوزىمدا سەمەيدىڭ بەسقاراعايى، ودان ءارى قارقارالى مەن كوكشە توپىراعىنىڭ الاسا شوقىلى تاۋى مەن قاراعايلى ورمانى ءسابي كوڭىلىن ەرەكشە اسەرلەندىرىپ، ادام قيالى عانا جەتەتىن زاۋ بيىك­تەرگە قاراي ۇمتىلدىرا بەرەتىن. سول ىڭكارلىكتىڭ اسەرى بولسا كەرەك، بو­لاشاق ءانشى الدىنا تەك اس­قاق ارمان قويىپ، سوعان جەتۋگە تال­پىندى.

ءانشى ايتادى:  ونەر دەگەن وشاق­تان باستالدى عوي. اكەم دە، شە­شەم دە ونەر قونعان ادامدار بولدى. اسىرەسە تىلەۋقابىل دەگەن ۇلكەن اعامنىڭ ونەرگە دەگەن تالابى دا، تالعامى دا زور ەدى. دومبىرا مەن بايان تارتىپ، ءان اي­تاتىن-دى. داۋسى ەرەكشە بول­دى. جان-جاقتى كىسىلەر ەدى. انام ءاندى دە، جىردى دا، اريفمەتيكانى دا جاقسى بىلەتىن. ال اكەم مى­نەزدى كىسى بولدى. كوممۋنيست بو­لا تۇرا، سول زاماندا بەس ۋاقىت نا­مازىن قازا قىلماعان ادام. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ، قيىن­دىقتى كوپ كوردى. بىراق سوندا دا ونەرگە دەگەن شەكسىز ماحابباتىن سوندىرمەي ءوتتى. سول تالانت اكەنىڭ قانى، انامنىڭ ءسۇتى ار­قىلى مەنىڭ دە بويىما دارىسا كەرەك، اسىرەسە ءان سالۋعا ايرىقشا قۇشتار بولدىم. بالا كۇنىمىزدە ۇيگە قوناق كوپ كەلەتىن. سونداي ساتتە دومبىرامىزدى سايلاپ، جىر-داستانداردى جاتتاپ الىپ، كەشتىڭ ءتۇسۋىن اسىعا كۇتەر ەدىك. ول كەزدە داستارقاندا باس قوسقان اۋىل اقساقالدارى مەن مەيماندارى استان سوڭ  قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارى مەن داستاندارىن وقىپ، ءان مەن جىردان شاشۋ شاشىپ،  بارلىعىمىز ءبىر جاساپ قالۋشى ەدىك. ابايدىڭ اندەرىن ايتۋدى دا وسىنداي دۋماندى ورتادا ۇيرەندىك. اسىرەسە اۋىلدىڭ جاس­تارى ءۇشىن بۇل عالامات مەرەكە بولاتىن. ەلدىڭ ۇلكەندەرى وزدەرى وقىپ بولعان سوڭ، داستانداردان ءۇزىندى وقۋ كەزەگىن بالالارعا بەرەتىن. ءبىز دە مارە-سارە بولىپ جامىراي جىر وقىپ، ەرتەگى ايتىپ، ءان سالىپ ءبىر جاساپ قالۋشى ەدىك. قازىر ويلاپ قاراسام، ەرتەگى مەن جىردى جاتتاپ وسكەنىمىز وتە دۇرىس بولىپتى. ويتكەنى ەرتەگى قيالداۋعا ۇيرەتەدى. ارمانداي بىلگەن ادام عانا الىس­قا كوز تىگەدى. مەن دە اۋىلدىڭ قا­را­سيراق بالالارىمەن بىرگە ەر­تەگى مەن جىر-داستانداردىڭ ۋىزىنا قانا ءجۇرىپ، الماتىعا جەتۋدى، ءانشى بولۋدى ارماندادىم. ارمانىم الدامادى. 1967 جىلى ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ، قايرات بايبوسىنوۆ، جانىبەك كارمەنوۆ، ۇلىقپان ەسەنوۆ، قاپاش ق ۇلىشەۆالارمەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وقىدىق.

مەن ويلادىم: الماتىعا جەت­كىزگەن ارمان بولاشاق ۇلكەن ءانشىنى ەسترادا ەمەس، كلاسسيكالىق ونەردىڭ كەڭىستىگىنە قاراي تارتا جو­نەلدى. وعان اسىرەسە ءوزى وقىپ جۇرگەن ستۋدياداعى ۇستازى ناۋات تەمىربەكوۆانىڭ اقىل-كەڭەسى مەن جول نۇسقاۋى دا ۇلكەن سەنىم سىيلادى. الايدا ءدال وسى مەزەتتە اسكەرگە كەتكەن بولاشاق ونەر يەسى اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ بارىپ كونسەرۆاتورياعا قۇجات تاپسىرىپ، وقۋعا قابىلدانادى. مۇندا بەكەن جىلىسباەۆ، ەرمەك سەركەباەۆ باستاعان مۋزىكا ونەرىنىڭ مايتالماندارى تالانتتى ءانشىنى قۇراق ۇشا قارسى الادى. تالانتتى تامشىسىنان تانيتىن كاسىبي ماماندار تالاپكەر كەلەشەگىنەن زور ءۇمىت كۇتىپ، سەنىم ارتادى. ديپلومدىق جۇمىسىن احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ ايگىلى «اباي» وپەراسىنداعى اباي پارتياسىن ورىنداپ قورعاعان بولاشاق ءانشى كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە قورعاۋعا قاتىسقان وپەرا اۆتورى لاتيف ءحاميديدىڭ: «بۇل بالا ماتۋر، وبسۋجدەنيۋ نە پودلەجيت» دەگەن جوعارى باعاسىن الادى. ءسويتىپ ديپلومىن ۇزدىك باعاعا تاپسىرعان دارىن ومىرىندە وسى ساتتەن باستاپ ۇلى اقىننىڭ ورنى دا، ءرولى دە زور بولدى.

ءانشى ايتادى: ءيا، سول ءبىر كەز­ ەسىمنەن ءبىر ءسات تە شىققان ەمەس. لاتيف حاميديدەي ۇلى كوم­پو­زيتوردىڭ اۋزىنان مۇنداي جوعارى باعا الۋ ستۋدەنت ءۇشىن ۇلكەن دەڭ­گەي بولاتىن. ارينە اۋەل باس­تان وپەرا تەاترىندا جۇمىس ىس­تەۋدى ارمانداعانىممەن، تەاترعا جول ءسال كىدىرىپ جەتتى. دەر كەزىندە تىڭ­دالدىم. الايدا الدەقانداي سەبەپتەرمەن قابىلدانباي قال­دىم. بىراق مەن وعان تيتتەي دە وكىن­بەيمىن. كەرىسىنشە، بولىپ-تولىپ، ىزدەنىپ، تاجىريبە جيناپ بارىپ تەاترعا ءبىر-اق كەلدىم. مەن وقۋ بىتىرگەن جىلى عازيزا جۇبانوۆا كونسەرۆاتوريانىڭ رەكتورى بولاتىن. ديپلومىمدى الا سالىسىمەن مەنى وقۋ ورنىنا بىردەن وقىتۋشى رەتىندە الىپ قالدى. ول كەزدە مۇنداي جاعداي سيرەك بولاتىن. ءسويتىپ ۇستازدىق جولىم باستالىپ كەتتى. مىنە، 40 جىلعا جۋىق وسىلايشا شاكىرت تاربيەلەپ كەلەمىن. كونسەرۆاتوريانىڭ دەكانى، 2007 جىلدان باستاپ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولدىم. ول كەزدە مەنىڭ كافەدرامدا ەرمەك سەركەباەۆ، بيبىگۇل تولەگەنوۆا، روزا جامانوۆا، بەكەن جىلىس­باەۆ باستاعان ءوزىمنىڭ ۇستاز اعا-اپكەلەرىم قىزمەت ەتتى. ولار مە­نىڭ ۇستازىم بولدى. سول كىسىلەر­مەن بىرگە جۇمىس ىستەي وتىرىپ، ءوزىم دە كوپ نارسە ۇيرەنىپ، ۇس­تازدىق ۇلاعاتىن باعىت-باعدار ەتىپ، جاقسى قاسيەتتەرىن بويىما ءسىڭىر­دىم. ناعىز پەداگوگ ادامدار ەدى عوي. بۇگىندە سول جىلداردى ساعىنىشپەن ەسكە الامىن.  ءالى ەسىمدە، تاۋەلسىزدىگىمىزدى ال­عان جى­لى ۇلاعاتتى ۇستازىم ەر­مەك سەر­كەباەۆ اعام ماسكەۋدىڭ قو­ناقۇيىنىڭ بىرىندە وتىرىپ ما­عان بىلاي دەدى: «شاحيماردان، سەن قانداي باقىتتىسىڭ! ءبىزدىڭ جاس­تىق شاعىمىز، ونەرىمىزدى نا­عىز دەر شاعىندا كورسەتەر كەزى­مىز كەڭەس وداعىنىڭ داۋىر­لەگەن تۇسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى دە، ۇلتتىق ونەرىمىزدى شەتەلدەرگە لايىقتى دەڭگەيدە ناسيحاتتاپ، تانىتا المادىق. قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءان ۆوكالىن كورسەتە المادىق. مىنە، تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. قازاق ءانىن ەركىن شىرقار شاق تۋدى. سوندىقتان بار ءۇمىت پەن سەنىم سەندەردە» دەپ ەدى. مى­نە، سودان باستاپ مەن قازاق ونە­رىن، سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە  اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءوز رومانستارى مەن ۇلى اقىن ولەڭ­دەرىنە جازىلعان باسقا دا كومپو­زيتورلاردىڭ تۋىندىلارىن رە­پەر­تۋارىما ەنگىزىپ، شەتەل ساحنالارىندا وسى كۇنگە دەيىن ورىنداپ كەلەمىن. سوندا بايقاعانىم، الەم تىڭدارماندارىنىڭ، مۋزىكا ماماندارىنىڭ قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءان مەكتەبىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايرىقشا. تولاسسىز شاپالاق سوعىپ، قايتا-قايتا ورىنداۋىمدى سۇرايدى. ءان اۆتورلارى جايلى دا شەتەلدىك تىڭدارمانداردىڭ تاپتىشتەي سۇراپ، باس شايقاسىپ، تاڭداي قاعىسا تارقاسقان كەزدەرى كوپ. اسىرەسە ۇلى ابايدىڭ رومانستارىن قۇبىلىسقا بالايدى. بۇل – ءسوزسىز قازاق ونەرىنىڭ قۇدىرەتى.

مەن ويلادىم: ۇلاعاتتى ۇس­تازدار ءتالىمىن كورە ءجۇرىپ، ءوزى دە ۇلكەن باعبانعا اينالعان مۋزىكا مايتالمانى بۇگىندە 40-تان اسا شاكىرت تاربيەلەدى. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇر­مەتتى اتاعىنا يە. وپەرا ونەرى­نىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ءدۇل­دۇل دارىنداردىڭ اراسىندا ا.يبراەۆ، د.ۋاشەۆ، م.تويكەنوۆ، ت.مۇساباەۆ، د.حامزينا، ج.عاب­دۋللينا، م.شوتاباەۆ باستاعان حاس تالانتتار ۇلتتىق ونەرىمىزدى تەك ەل اۋماعىندا عانا ەمەس، الەم­نىڭ ۇزدىك دەگەن ساحنالارىندا مو­يىنداتىپ ءجۇر.

شەتەلدىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمى ءان­شىنىڭ ءوزىن دە ەرەكشە قۇرمەت تۇتىپ، قاتتى قادىرلەيدى. الەمنىڭ نەبىر مەن دەگەن ساحنالارىندا ونەر كورسەتىپ، قازاق ونەرىنىڭ مەرەيىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن ءانشىنىڭ شىن مانىندە ۇلت مادەنيەتىنە، رۋحانياتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەن. اتاپ ايتار بولساق، لوندوننىڭ ايگىلى باربيكان ورتالىعىندا ۇلى­بريتانيانىڭ كامەرالىق وركەسترىمەن، ءپاريجدىڭ ەڭ مىقتى پلەيەل زالىندا، ماسكەۋدەگى كوم­پوزيتورلار وداعىنىڭ زالىندا، پ.چايكوۆسكي اتىنداعى كون­سەرۆاتوريانىڭ كىشى زالىندا ءان شىرقادى. تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى س.دەميرەلدىڭ قامقورلىعىمەن قويىلعان «ارارات تۋرالى اڭىز» وپەراسىنداعى احمەت ءرولىن تۇرىك­شە ورىنداعان تۇڭعىش قازاق. كەزىن­دە ءانشى ونەرىنە ءتانتى بول­عان بەلگىلى يتاليالىق جۋرناليست سيلۆيو ءيپپوليتيدىڭ: «ەگەر شاحيماردان اباي پارتيا­سىن، ۆەرديدىڭ ريگولەتتاسىن ميلان­نىڭ «لا-سكالا» تەاترىندا ورىندايتىن بولسا، مەن ونى كۇندە كەلىپ تىڭداۋدان جالىقپاس ەدىم»، دەپ ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىرۋىنىڭ ءوزى مۋزىكا مايتالمانىنىڭ شەبەرلىك قارىمىنا تارازى بولاتىنداي.

ءانشى ايتادى: مەنىڭ شىعار­ما­شىلىعىمدا «اباي» ءرولىنىڭ ماڭىزى زور. ەڭ العاش كونسەرۆاتوريانى ءتامامدايتىن جىلى ديپلومدىق جۇمىس رەتىندە ورىن­داعان بەينە مەن ءۇشىن بار­لىق شىعارماشىلىعىمنىڭ تەمىر­قازىعىنا اينالعانداي. ايگىلى پارتيانى قانشا مارتە ورىنداسام، ءوزىم ءۇشىن سونشا مارتە جاڭالىق اشامىن. مەن اباي بەي­نەسىنە كەزدەيسوق كەلگەن جوق­پىن. ۇزاق دايىندىقپەن، ىزدە­نىسپەن كەلدىم. ماسەلەن، ۇلى اقىن­نىڭ ساحناداعى بەينەسىن ءسات­تى شىعارۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى رومانس­تارىن ورىندادىم. ودان كەيىن ۇلت­تىق كومپوزيتورلارىمىزدىڭ مۇراسىنا دەن قويدىم. ابايعا ءتۇسۋ ءۇشىن الەمدىك كلاسسيكانىڭ وزىق مايتالماندارى – شۋبەرت، مالەر، چايكوۆسكي، راحمانينوۆتاردىڭ شىعارمالارىن شىرقادىم. اباي ماعان ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ناعىز شەبەرلىگىم شىڭدالار سىناق بولدى دەسەم دە ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مىنە، قانشا جىل ايتۋلى پارتيانى ورىنداپ كەلەمىن، بىراق ءالى كۇنگە دەيىن كەمەڭگەر بەينەسىنىڭ كىلتىن تاپتىم دەپ ايتا المايمىن. قانشا مارتە ويناسام دا، ءبارىبىر بىردەڭە جەتىسپەي تۇرادى. اباي مەن ءۇشىن جۇمباعى شەشىلمەس ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق.  ابىز ءرولى كەز كەلگەن ونەر ادامى ءۇشىن قالپاقپەن قاعىپ الاتىن جاي دۇنيە ەمەس. بۇل – كلاسسيكا، ۇلكەن فيلوسوفيا. ويناپ ءجۇ­رىپ ويلاناسىڭ. تازاراسىڭ. سونى­سىمەن دە اباي بەينەسى بيىك، قاس­تەر­لى.

ماسەلەن،  مەن شەتەلدە اباي ءرولىن تالاي مارتە ساحنا تورى­نە الىپ شىقتىم. سوندا وپەرا­نىڭ وتانى سانالاتىن ەلدەردىڭ تالعامپاز كورەرمەنى اۋزىن اشىپ، تاپجىلماي تۇرىپ قالعان ساتى­نە كۋا بولدىم. «نە دەگەن دەڭ­گەي!» دەپ تاڭىرقاسقان حالىقتىڭ قاراسىندا ءتىپتى شەك جوق. كوردىڭىز بە، بۇل – اباي بەينەسىنىڭ كۇردە­لىلىگى، تەرەڭدىگى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەركە­عالي راحماديەۆ ماعان ارناپ «ابىلاي حان» وپەراسىن جازدى. ليبرەتتو اۆتورى – ءابىش كەكىلباەۆ. اتالعان شىعارمادا بۇقار جىراۋدىڭ پارتياسىن ورىن­دادىم. وسى ءرول ارقىلى مەم­لەكەتتىك سىيلىققا يە بولدىم. كومپوزيتوردىڭ بۇقار جىراۋداي كەسەك بەينەنى ماعان ارنايى تاپسىرۋىنىڭ سىرى – ابايدا جاتىر. تالاي جىل اباي پارتياسىن ورىنداپ شىڭدالعاندىعىمدى ەسكەرە وتىرىپ، ەركەعالي راح­ماديەۆ وسى ءرولدى ماعان ارناپ جا­زىپ شىققان بولاتىن. مەنىڭ بوي­تۇمارىم – اباي. 

مەن ويلادىم: ءانشى شاحي­ماردان ءابىلوۆتى ۇلكەن شىعار­ماشىلىق يەسى عانا ەمەس، قازاق­تىڭ ۇلتجاندى پەرزەنتى رەتىندە تانىتاتىن ازاماتتىق ءىسى – مۋزىكاسىن ەركەعالي راحماديەۆ جاز­عان ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم» رومانسىنا ەكىنشى عۇمىر سىيلاۋى دەر ەدىك. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى جانىنا باتقان ونەر يەسى قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمىندا وسى تۋىندىنى ورتاعا شىعىپ ورىن­داپ، باتىل مىنەز كورسەتەدى. ويتكەنى قىلىشىنان قان تامعان قيىن كەزەڭدە مۇنداي شىعارمانى ورىنداۋ ۇلكەن ەرلىك ەدى. ال ءان بولسا ۇلتتىق قاسىرەتتى، قازاق مۇ­راتىن كۇڭىرەنتىپ تۇر. ءسويتىپ 86-نىڭ ىزعارلى وقيعاسىنان كەيىن كوڭىلى جابىرقاپ جۇرگەن كوپ­شىلىكتىڭ ىشىندەگى قاتپارلى بۋىرقانىس، قالىڭ شەردى قوز­عايدى. وسى ورىنداۋدان كەيىن كو­زىنە جاس الىپ، كۇڭىرەنبەگەن جان قالمادى. ءاۋ باستا ءان اۆتورىنىڭ ءوزى «بۇل قالاي بولار ەكەن؟» دەپ تىكسىنىپ، جۇرەگىنە ءدىرىل ۇيالاتىپ ۇلگەرگەنىمەن، كەيىن پافوسى كەرەمەت، الەمدىك دەڭگەيدەگى الەۋەتى كۇشتى رومانسىنىڭ تالانتتى ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا جارىققا شىعىپ، جاريا بولعانىنا ەرەكشە ريزا بولىپ، كوكىرەگىن قۋانىش كەرنەدى. ءبىر قىزىعى، بۇل رومانس­تى راحماديەۆ ەرتەرەكتە جازعان ەكەن. الايدا العاشقى تىڭداۋدان كەيىن «باعى جانباي»، شاڭ باسقان تارتپادا قالىپ قويعان تۋىندىنى ۇلكەن ساحناعا قايتا الىپ شىعىپ، ەكىنشى عۇمىر سىيلاعان  شاحيماردان ءابىلوۆ شەبەرلىگىنە ءان اۆتورى دا، تىڭدارماندارى دا سول جولى ءدان ريزا بولادى. وسى وقيعادان سوڭ شابىتى اشىلىپ، كوڭىلى كوتەرىلگەن كومپوزيتور سول قۋانىشتىڭ اسەرىمەن ايگىلى ءاننىڭ بايعازىسىنا تاعى دا بىرنەشە رومانستى ومىرگە اكەلەدى. تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ انشىگە اباي اندەرىنە جازعان رومانستارىنان جاساعان تاماشا تارتۋى دا ورەلى ونەر يەسىنىڭ رەپەرتۋار قورىن بايى­تىپ، ۇلكەن ساحنالاردا ەركىن كون­تسەرت بەرۋىنە كەڭ جول اشىپ بەردى.

راس، ساحنا اتالاتىن كيەلى كە­ڭىس­تىكتە ءانىن ورىنداپ، قوشەمەت­كە بولەنۋدى عانا قاناعات تۇتپاي، ۇلت­تىڭ جانىنا جاقىن ءجۇرىپ، مۋزىكا ارقىلى ازاماتتىڭ پوزيتسياسىن بىل­دىرە الاتىن ازامات تالانتتار ونەر­دە وتە سيرەك. سول ازدىڭ الدى وسى شاحيماردان ءانشى دەسەك، تيت­تەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس.

ءانشى ايتادى: جاقسى وپەرا­لىق ءانشى بولۋ ءۇشىن ءار ادام ەڭ اۋەلى  ءوزىنىڭ ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك.­ مى­سا­لى، مەن جاپونيانىڭ توكيو، ناگاساكي قالالارىندا كون­تسەرت بەردىم. سوندا جاپوندار­دىڭ ءوز تىلىنە دەگەن قۇرمەتىن، سۇيىس­پەن­شىلىگىن كورىپ تاڭعالدىم. سونى­سىمەن دە جاپوندار مىقتى دەپ ويلايمىن. قازاققا دا جاپونداردىڭ وسى ءبىر تاماشا قاسيەتىنەن ۇيرە­نەتىن تۇس كوپ. مۋزىكانى قازاق­تىڭ جانى دەيتىن بولساق، ءبىز ورىن­داعان ءانىمىز ارقىلى ۇلتتىق ونەرى­مىزدى جاڭا بەلەسكە شىعارا الا­مىز.

وپەرا مەن رومانستى ايتۋ ءۇشىن انشىگە جان-جاقتى ءبىلىم، جان دۇنيەنىڭ سوعان ساي شىنايى تولقىنىس-تەبىرەنىسى، ۇلكەن في­لوسوفيالىق سانا قاجەت. كوپ­تەگەن سيمفونيانى، سانداعان وپە­­­رانى تەاترلارعا بارىپ، قاي­تا-قايتا جالىقپاي تىڭداپ، كوڭىل قۇلاعىنا قۇيىپ، زەردەگە توقۋ كەرەك. ارينە مۇنىڭ بارلى­عى ادام بويىنا بىردەن دارىپ، قۇيىلا كەتپەيدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى جاقسى ءانشى بولۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز، ۇزاق ىزدەنىس قاجەت. بۇل تۇستا ۇلى ابايدىڭ «اقىرىن ءجۇ­رىپ، انىق باس» قاعيداسى باعدار بولۋى ءتيىس. سوندىقتان مەن دە كوز­­دەگەن ماقساتىما جەتۋ ءۇشىن سا­پا­نى، تەرەڭدىكتى، باستىسى با­يىپ­­تىلىقتى مۇرات تۇتتىم. سول جولدا ىزدەندىم.  

ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى لەۆ تولستوي ايتپاقشى، جالپى وپەرا دەگەن بار ونەردىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن مەرەكە عوي. ونەردىڭ شىڭى. ونىڭ ىشىندە ءسوز دە، ءان دە، بي دە، سيمفونيا دا، رومانس تا بار. ال ونى شىعارۋ ءۇشىن ەڭ اۋە­لى ءوزىڭنىڭ تامىرىڭدى ءبىلۋ كەرەك. سودان كەيىن عانا الەمدىك كلاس­سيكاعا قۇلاش ۇر. تامىرىڭدى بىل­مەي، الەمدىك وركەنيەتتى يگەرەم دەۋ ۇلتتى ۇلكەن ۇتىلىستارعا الىپ كەلە­دى. بۇل ونەردىڭ قاي تۇرىنە دە قاتىس­تى. وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك. وپەرا انشىسىنە ەڭ اۋەلى ءبىلىم كەرەك. قۇر داۋىسپەن عانا ءانشى الىسقا بارمايدى.

مەن ويلادىم:  ءبىراز ۋاقىت بۇ­رىن ءانشىنىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، اقىن قورعانبەك امانجولدىڭ مىنا ءبىر ولەڭ شۋماقتارىن وقىعانىمىز بار ەدى.  اقىن تولعانىسى شىنىمەن-اق بۇگىندە 70 جاستىڭ بەلەسىنە شىققان ونەر يەسىنىڭ بار بولمىسىن اشىپ بەرىپ تۇرعانداي. اڭگىمەمىزدى تۇيىندەپ تۇرىپ، وسى ولەڭدى جانە ءبىر مارتە ەسكە تۇ­سىردىك.

شاھيماردان، شاھيماردان،

ءپاني جالعان، شاھي ارمان.

ءان ساۋلەسى نوسەرلەگەن،

كوز جەتپەيتىن باقيلاردان.

 

كۇمىس بۇلاق، كاۋسار ءۇنىڭ،

سالقار شاعىن مەن ساعىندىم.

التى قىردان اسىرشى ءبىر،

اۋسەلەسىن ءان شاعىلدىڭ.

 

جانىڭ عاجاپ، ءسان كەرەمەت،

ماعىنا دا، ءمان دە بولەك.

بەكزات بولمىس سىبازىم-اي،

شاتتاندىردىڭ انگە بولەپ.

 

ارسىداعى ءان قاناتىڭ،

عارشىلارعا جالعاناتىن.

الىستارعا ساپار شەككەن،

ابىزدارشا تولعاناتىن.

 

شىڭ باسىندا شاھيماردان،

ءان ءشاۋلىسى شالقي العان.

جومارت جۇرەك، ساقي جاننان

شالقىعان ءان – شاھي ارمان!..

 

اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل بىرىنشىلىگى باستالدى

بوكس • بۇگىن، 07:42

دۋبايدا دايىندالادى

تەننيس • بۇگىن، 07:40

«بارىس» تاعى جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:39

كىشكەنتاي قۇتقارۋشى

قوعام • بۇگىن، 07:38

جاساندى جۇرەك تە ءومىردى ۇزارتادى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:37

كارديولوگتەر ەنگىزگەن تەحنولوگيا

مەديتسينا • بۇگىن، 07:35

جىلۋ قۇبىرىنداعى اپات

ايماقتار • بۇگىن، 07:32

مۇز قۇرسانعان ەكىباستۇز

ايماقتار • كەشە

ءۇمىت ساۋلەسى

ساياسات • كەشە

ساڭلاقتىڭ سوڭعى سامعاۋى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار