وسى سۇراپىل سوعىس كۇندەرى ءوز ەسىمدەرىن التىنداي تاسپاعا جازىپ كەتكەن باتىرلاردىڭ ورنى دا ەرەكشە. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ نەگىزگى پارىزدارىنىڭ ءبىرى-وسى باتىر اعالاردىڭ اتىن وشىرمەۋ, جوقتاتپاۋ.
قالىڭ قازاق مەكەن ەتكەن مونعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنىڭ جۇرتى گەنەرال م.زايسانوۆتى قادىر تۇتادى. ءستاليننىڭ قولىنان جەكە ماراپات الىپ, شەت جەردە جۇرسە دە ەرلىگىمەن جانە بىلگىرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن, مونعوليانىڭ تۇڭعىش قازاق گەنەرالى اتانعان ءمۇدارىس زايسانوۆتىڭ تاعدىرى دا ەرەكشە.
ونىڭ ءومىر جولىن تولىق زەردەلەپ, انىق باعا بەرەتىن دە ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ۇلتى قازاق دەپ بولمەي, ەڭبەگى مەن ەرلىگىن باعالاعان موڭعول حالقى دا م.زايسانوۆتى قادىر تۇتادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ۇرپاقتارى تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قازاقتىڭ تۇڭعىش گەنەرالى م.زايسانوۆ تۋرالى بارلىق ماعلۇماتتاردى ءبىر قولعا جيناپ, كوركەم فيلم تۇسىرسەك دەگەن وي دا جوق ەمەس.
جەڭىس كۇنى دۇنيەجۇزى حالقىنا ماڭىزدى ۇلكەن مەيرامداردىڭ ءبىرى. اسىرەسە بۇل مەرەكەنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بار اۋىرتپالىعىن بىرگە كوتەرىسكەن سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنا وداقتاس مەملەكەتتەر ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا موڭعوليا ماتەريالدىق جانە رۋحاني كومەك كورسەتىپ, مايدان دالاسىنا سان مىڭداعان سايگ ۇلىكتەر جىبەرىپ, تاپقانىن اۋىزىنان جىرىپ بەرگەنى تاريحقا تاڭبالانىپ قالدى. بايان-ولگەي ايماعىنان دا سوعىستىڭ ءتورت جىلىندا 8000 - نان استام جاقسى اتتارىن مايدان دالاسىنا جولداعان.
بۇل زۇلامات سوعىستان ءبىر جىل عانا بۇرىن قۇرىلعان, ءالى دە بولسىن ءتاي-ءتاي باسقان بالاداي قاز تۇرا باستاعان اكىمشىلىك بىرلىگى ء ۇشىن وڭاي سوقپاعانى بەلگىلى. بايان-ولگەيايماعىنان كومەككە جونەلتىلگەن زاتتاردى اقكول وتكەلەگى ارقىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ بيسك قالاسىنا تۇيەمەن تاسىمالدانعان. بيسك قالاسى مەن بايان-ولگەيايماعىنىڭ اراقاشىقتىعى 700-800 شاقىرىم بولسا جول قيىندىعى ءوز الدىندا بولەك اڭگىمە.
سەبەبى ايگىلى شەكەتامان اسۋىنان باستاپ, كوكتەمگى مەزگىلدە وتكەل بەرمەيتىن التايدىڭ سانسىز وزەن-بۇلاقتارى ۇزاق جولدان قالجىراپ شارشاعان كەرۋەنشىلەرگە وڭاي بولماعانى تۇسىنىكتى. «بۇل ولكەگە قىس ايلارىندا شىققان كەرۋەن قايتا اينالىپ كەلگەنشە 6 - 8 اي ۋاقىت كەتەتىن. سوندىقتان دا ءبىر جولدا 1 مىڭ توعاناق تۇيەلى كەرۋەن جۇرگىزىپ تۇرعان» دەيدى كونەكوز قاريالار. وسىلايشا موڭعوليا قازاقتارى سوعىسقا دەنەلەي قاتىسپاسا دا, سوعىس زاردابىنان تىس قالعان جوق.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الۋان ءتۇرلى مۇددەلەر قايشىلىعىنان تۋىنداعان قاندى قاقتىعىس ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا قويماس. سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعا رەتىندە تاريحشىلار ءبىر اۋىزدان 1939 جىلدىڭ موڭعوليانىڭ حالحا وزەنى اۋماعىندا بولعان كەڭەس-جاپون قارۋلى قاقتىعىسىن اتاپ وتەدى.
حالحان گول سوعىسىنا دەيىن موڭعوليا ۇكىمەتى موڭعولياداعى قازاق قاۋىمىنان سولدات الماعان. بۇنىڭ استارىندا قانداي سەبەپ بارى تۇسىنىكسىز. بالكىم قازاقستانداعى 1916 ج. 25 ماۋسىمدا ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا ەر-ازاماتتاردى شاقىرۋىنا قارسى بۇرق ەتكەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, التايداعى جادىك قارا وسپان ءبيدىڭ «سارنوقتا» سالىعىن تولەپ, قىتايعا سارباز بەرۋدەن باس تارتۋى, ونىڭ سىرتىندا شىعىس تۇركىستەن رەسپۋبليكاسى ورناپ كەتسە قازاقتار قونىستانىپ وتىرعان ولكە سولاي قاراپ كەتۋى دە مۇمكىن دەگەن تۇرەن تارتقان وقيعالاردى زەردەلەي كەلىپ, بەيبىتشىلىك سۇيگىش حالىقتىڭ اراسىنا الەۋمەتتىك تولقىنىس تۋدىرۋدان ساقتانۋى دا عاجاپ ەمەس. ايتەۋبىر ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز 1939 جىلعا دەيىن موڭعوليا قازاقتارى ءۇشىن اسكەري مىندەت مىندەتتەلمەگەن.
الايدا 1939 جىلى جاپون ميليتاريستەرىمەن قارسى سوعىستا تۇڭعىش رەت قازاقتان سارباز الۋعا ءماجبۇر بولعان. سول جىلى وتان الدىنداعى بورىشتارىن ورىنداۋ ءۇشىن شىعىستاعى مايدان دالاسىنا مىڭداعان سارباز اتتانعانىمەن 2,3 مىڭ شاقىرىم جولدى سالت اتپەن ءجۇرىپ وتكەن ساربازدار سوعىس اياقتالىپ جاتقان ۋاقىتتا ارەڭ ىلىنگەن دەسەدى.
قاندى قاقتىعىس 128 تاۋلىك دەگەن دە جاپونيانىڭ جەڭىلىسىمەن اياقتالدى. ايتسە دە بۇل سوعىسقا ىشكەرگى ولكەلەردە قىزمەتتەيتىن بايان-ولگەيايماعىنىڭ تۋمالارى بىرنەشە قازاق قاتىسىپ تۇگەلدەي ەرلىك كورسەتىپ قازاق حالقىنىڭ باتىرلىعىن ءبىر دالەلدەگەن ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىنەن حالىق ارمياسىنىڭ 1-ءشى ديۆيزياسى 2-ءشى پولكىندە ۆزۆود كومانديرى– ىكەي ءمازىم ۇلى «موڭعولدىڭ حالىق باتىرى» اتاعىمەن, ۇشقىش- ءمۇدارىس زايسانوۆ العاشقى گەنەرال اتانىپ, تاكيست تانا, كاپيتان بايمولدالار دا ەرلىكتەرى ءۇشىن ماراپاتتالعان.
زايسانوۆ ءمۇدارىس تۋرالى موڭعوليا مادەنيەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, اقىن, جازۋشى شىناي راحمەت ۇلى بىلاي دەيدى:
موڭعوليا قازاقتارى ونى جايساناپ دەيدى. ال موڭعولدار ماتروس ۇلى زايسانوۆ دەيدى. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ شىن ەسىمى ءمۇدارىس, ال زايسان – سەمەي گۋبەرنياسىنداعى ۋەزدىڭ اتاۋى, شامامەن سول جەردە دۇنيەگە كەلگەن بولۋى كەرەك دەپ بولجايدى. ءمۇدارىستىڭ اكەسى –قازاق, شەشەسى –تاتار ۇلتىنان, ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى - قامزا. ءمۇدارىس - «ۇستاز» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن تۇرىك ءسوزى, دەيدى جازۋشى.
ازامات سوعىسى جىلدارىندا ءمۇدارىستىڭ اكەسى قۋدالانىپ, ون جاسقا ىلىنە قويماعان بالاسىن موڭعولياداعى قازاق زيالىلارىنىڭ كورنەكتى وكىلى, شەرۋشى ءۋالاياتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى رايىسحان اۋكە ۇلى ءمۇدارىستى اماناتقا بەرگەن. رايىسحان 1938 جىلى ناۋبەت قۇربانىنا ۇشىراعان.
بالا تاربيەسىمەن كوبىنەسە ونىڭ اناسى انار اينالىسىپ, 1928 جىلى وسى ولكەدە اشىلعان تۇڭعىش قازاق مەكتەبىنە بارىپ, حات تانيدى. العاش ءبىلىم العان ورداسىنا 1981 جىلى «زايسانوۆتىڭ» اتى بەرىلدى. 1929-30 جىلدارى قازاقستاننان كەلگەن كومينتەرن وكىلى اباي قاسىموۆ, كومسومولدىڭ وكىلى ءشارىپ وتەپوۆتاردىڭ ۇيىمداستىرعان ءىس-قىزمەتىنە بەلسەنە ارالاسىپ, ولكە قازاقتارى اراسىندا توڭكەرىسشىل جاستار ۇيىمىن ۇيىمداستىرادى.
1930 جىلى وتىز شاقتى قازاقتىڭ ۇل-قىزىمەن بىرگە ماسكەۋگە شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىنە (كۋتۆ) وقۋعا تۇسەدى. كەيىن بالا كەزىنەن ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن زەرەك بالا تامبوۆتاعى اتتى اسكەر وفيتسەرلەرىن دايىندايتىن كۋرسقا ءتۇسىپ, ودان سوڭ ورىنبورداعى جوعارى اسكەري-اۋە ۋچيليششەسىنە وقۋعا اتتانىپ, اتالعان ۋچيليششەنى 1937-ءشى جىلى لەيتەنانت شەنىندە ءبىتىرىپ شىعادى.
مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, اسكەري اۋە كۇشىنىڭ تەحنيكالارىن جەتىك مەڭگەرگەن ءمۇدارىستى موڭعول حالىق ارمياسىنىڭ باسشىلىعى جوعارى باعالاپ, ونى كاپيتان شەندى ەسكادريليا باسشىسى ەتىپ تاعايىندايدى, ال بىرەر ايدان كەيىن ءتىپتى پولكوۆنيك دارەجەسىندەگى موڭعوليا اسكەري-اۋە كۇشىنىڭ كومانديرى ەتىپ كوتەرەدى.
وسى جىلى كۇزدە حالحينگول وزەنى جاعاسىندا جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى بولعان ۇرىستا توعىز ۇشاقتى ءوزى باستاپ, ەكى ساعاتتا 300 شاقىرىمعا جۋىق ۇشىپ, قارسىلاستىڭ نەگىزگى كۇشىنە ويسىراتا سوققى بەرەدى.
وسى ورايدا, 1934 ج. كوكتەمدە ورىن العان “كەنجەبەك وقيعاسى” نەمەسە ”جالعىز اەروپلان قىرعىنى” دەپ اتالىپ كەتكەن التايدىڭ شاعانعول وزەنى بويىنداعى قازاق اۋىلدارعا موڭعوليا تاراپىنان جاسالعان شابۋلعا ءمۇدارىستىڭ ەشبىر قاتىسى جوق ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى 1934 ج. ءمۇدارىس كەڭەستەر وداعىندا وقۋدا بولدى.
ءمۇدارىس سوعىس جىلدارى گەنەرال (1944ج) شەنىنە دەيىن كوتەرىلگەن موڭعوليانىڭ العاشقى گەنەرالدارىنىڭ ءبىرى. گەنەرال ءمۇدارىس 1945 جىلى ازاتتىق مايدانىنا قاتىسىپ, ىشكى قىتاي ولكەسىنىڭ مانجۋرياعا دەيىنگى جەرىن جاپون باسقىنشىلارىنان تازارتۋعا ات سالىسسا, 1947 جىلى 3 ماۋسىمنان بايتىك تاۋى ماڭىنداعى بولعان جويقان ۇرىستا ۇشاعىنىڭ بەنزين باگىنا وق تيگەندە, ۇشاعىن شەبەرلىكپەن جەرگە قوندىرعانى جايلى-قارت جاۋىنگەر دۋگارىن گۋنگاانىڭ ەستەلىگىندە ايتىلادى.
ول 1948 جىلى موڭعوليا اسكەري-اۋە كۇشتەرى كومانديرى جانە العاشقى قازاق گەنەرالدارىنىڭ ءبىرى ءمۇدارىس زايسانوۆ تالاي سوۆەت وداعىنىڭ باتىرلارىن دايىنداپ شىعارعان مونينوداعى اسكەري-اۋە كۇشتەرى اكادەمياسىن ءتامامدايدى. وسىنىڭ از الدىندا, سوعىس جىلدارىندا, ونى «ياك-9» جانە «يل-2» يسترەبيتەلدەرىنىڭ «قۇدايى» دەيتىن. يسترەبيتەلىن ۇرشىقشا ۇيىرگەن ونىڭ ۇشقىشتىق شەبەرلىگىنە تاڭعالمايتىن ادام كەمدە-كەم ەدى.
ءمۇدارىستىڭ ەڭبەگى موڭعول ۇكىمەتى تاراپىنان ءوز تۇسىندا جوعارى باعالانىپ «التىن جۇلدىز» وردەنى, ءارتۇرلى مايدانعا قاتىسقانداعى ءۇشىن بەرىلگەن وردەن-مەدالدار جانە ءۇش مارتە «مايدان داڭقى قىزىل تۋ» وردەنىمەن, «مايدان داڭقى» وردەنىمەن, كەڭەس وداعىنىڭ «مايدان داڭقى قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
ال ەندى ءمۇدارىستىڭ بايان-ولگەيقازاقتارىنىڭ ءومىرى ءۇشىن ىستەگەن جاقسىلىقتارىنا توقتالا كەتسەك, ەڭ اۋەلى ءوزىن پاناسىنا الىپ, جامان كۇنىندە جار بولعان رايسحاننىڭ اۋلەتىنەن ءىنىسى داشتۋان دوتەي ۇلىن ءوز قاسىنا الىپ, شەبەر ۇشقىش ەتىپ شىعاردى. قازىر وسى اۋلەتتەن شىققان ۇشقىشتار سانى تورتكە جەتتى.
ەكىنشىدە 1939 جىلى شاقىرىلعان مەملەكەتتىك 8-ءشى قۇرىلتايدان باستاپ كىشى حۋرال (پارلامەنت) مۇشەسى بولعان جىلدارى بايان-ولگەيايماعىنىڭ العاشقى اكىمى قابي باجى ۇلى, ءجاميلا اپسەلەڭقىزى قاتارلى تۇلعالارمەن تىزە قوسىپ بايان-ولگەيايماعىن ۇلتتىق ايماق بولدىرۋ ءۇشىن ۇسىنىس ءبىلدىردى.
ۇلتتىق ايماق بولدىرۋ ماسەلەسىن زەرتتەگەن موڭعوليانىڭ سول كەزدەگى مارشال حورلووگين چويباسلان قوبدا ايماعىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ پىكىرىن بىلۋگە كەلگەندە ءمۇدارىس تىلماشتىق مىندەت اتقاردى.
1950 جىلى بايان –ولگي ايماعىنا ون جىل تولىپ, وسى مەرەكە كەزىندە ولكە توپىراعىنا تۇڭعىش رەت ۇشاق قوندىرعاندا وسى ءمۇدارىس بولدى.
ءمۇدارىس زايسانوۆ 1967 جىلى 19 قاراشادا قايتىس بولدى. گەنەرالمەن قوشتاسۋ راسىمىندە قۇرمەتتى قاراۋىل ساپقا تۇرىپ, ۇكىمەت باسشىلارى باستارىن ءيىپ, الدەنەشە دۇركىن زەڭبىرەك اتقىلاپ, ۇلانباتىرداعى «التىن بەسىك» زيراتىنا جەرلەندى.
كەلەسى كۇنى, 1967 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا, موڭعول ۇكىمەتى مەن پارتياسىنىڭ باس باسىلىمى «ۇنەن» گازەتىندە: «م.زايسانوۆ 1910 جىلى بايان ولگەي ايماعىنىڭ ۇلانقۇس سۇمىنىندا كەدەي مالشى قازاقتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. م.زايسانوۆ – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن سوتسياليزم ءىسى ءۇشىن سانالى ءومىرىن ارناعان ءبىزدىڭ قارت جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. ول موڭعوليا حالىق ارمياسىندا 25 جىل ەڭبەك ەتىپ, قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-مايور دارەجەسىنە كوتەرىلدى»,- دەپ جازىلدى.
بيىل بايان-ولگەيايماعىنىڭ ورناۋىنا 80 جىل, گەنەرال ءمۇدارىس زايسانوۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولaدى. مەرەي توي قارساڭىندا قازاق حالقىنىڭ قايسارلىعى مەن وتانىنا ادالدىعىن كورسەتكەن ۇلعى تۇلعاعا قانداي قۇرمەت كورسەتسەكتە لايىق دەيدى- جازۋشى شىناي راحمەت ۇلى.
قۋات ۋاتحان ۇلى
