1941 جىل. سوعىستىڭ باستالعان ۋاعى. ول كەزدە وتەپ قاليەۆ تاسقۇدىق ۇجىمشارىنىڭ ءتىنالى بولىمشەسىنىڭ مالشىسى ەدى. ەر بولىپ تۋعاسىن, مىلتىق اسىنىپ, مايدانعا كىرۋ وعان دا مىندەت بولدى. وتەپ – تاعدىردىڭ جاعالاۋىنا تۋرا كەلگەن كەزدە تايسالىپ, وتكەل ىزدەپ كەتەتىن بوس جىگىت ەمەس. ۇلى وتان شاقىردى, ول اتتاندى. ءبىر بالاسىن قولتىعىنا سۇيەنىش ەتىپ, ءبىر بالاسىن بەسىكتە تەربەپ ايەلى بالەش قالدى.
كۇيەۋى مايدانعا اتتاناردا:
– شاڭىراق – امانات! ءتاڭىر جازسا كەلەرمىن, جازباسا... جىلاپ-سىقتايتىن ۋاقىت ەمەس, بالەشجان! بەلىڭدى بۋ, بويىڭدى جينا! اينالاعا باس-كوز بول! سوسىن مىنا مالدى ازدىرىپ, توزدىرىپ الماڭدار. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مالىندا. سەندەر مىقتى بولساڭدار, ءبىز دە مىقتى بولامىز! – دەگەن ەدى بالەشكە.
بالەش تابىنعا يە بولىپ ءوزى قالدى. ايەل ادامعا 70-80 باستىڭ بابىن تابۋ وڭاي دەپ كىم ايتتى؟ جازعى جايىلىم ەشتەڭە ەمەس, ۋتۆانىڭ جاعاسىنداعى جايلاۋ مالعا جايلى. بارىنەن قىستاتۋ اۋىر. ءشوپتىڭ ءبارى ىسكىرتتەلىپ دالاعا ۇيىلەدى. ونى وگىز شانامەن اۋىلعا قاراي, مالدىڭ اۋزىنا تاسۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى ايەلدەر اتقاردى.
– قىستاققا وگىز شانامەن ءشوپ تاسىعانداردىڭ ىشىندە مەنىڭ تۋعان اپام باعيلاش ۇكيەۆا دا بار ەدى. الا تاڭنان كەتكەن اپام جۇمىستان كەلگەنشە ءتۇن بولادى. كۇنى بويى ايازدا ءجۇرىپ, قاتىپ قالعانى سونشالىق, ۇيگە كەلگەندە اياق كيىمى شەشىلمەي قالادى. تاڭمەن وسى تىرلىك قايتا باستالادى, – دەيدى سايلاۋ ۇكيەۆ.
بالەشتىڭ جارىن مايدانعا اتتاندىرعالى دا ءبىر جىلداي ۋاقىت ءوتتى. جۇمىستىڭ اۋىرلىعىنا, تاعدىردىڭ قيىندىعىنا ازداپ بولسا دا بوي ۇيرەنىپ قالدى. بىراق بارلىق انانىڭ كوڭىلىندە ءبىر كۇنى ءبارى بىتەدى دەگەن ساۋلە بار ەدى. سوندىقتان ءبارى دە ازاماتتارىنىڭ امان كەلگەن كۇنىن اڭساپ ءجۇردى.
1942 جىلدىڭ قاڭتارى.ءتىنالى بولىمشەسىنە پوشتا كەلدى. پوشتابايدىڭ سومكەسى وسى جولى بالەش ءۇشىن تاعدىردىڭ ەڭ اۋىر سىناعىن ارقالاپ الىپ كەلىپتى. «قارا قاعاز». جارى وتەپ قاليەۆ ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋمەن ارپالىسىپ, قازا تاۋىپتى. «قارا قاعاز» بۇكىل اۋىلدى كۇڭىرەنتىپ جىبەردى.
بالەش ۇزاق جىلادى. ءبىر كەزدە ونىڭ قۇلاعىنا وتەپتىڭ:
– جىلاپ-سىقتايتىن ۋاقىت ەمەس, بالەشجان! بەلىڭدى بۋ, بويىڭدى جينا! – دەگەن داۋسى ەستىلدى. قاسىندا تۇرعان سياقتى. ءدىر ەتتى.
بالەش قايعىنىڭ ەڭ اۋىرىن قابىلداپ الدى. قالعان قايعى, قالعان قيىندىق تۇك ەمەس وعان. وتەپتىڭ قوس جانارىنداي بولعان قوس ۇلدى جەتكىزۋى كەرەك, ونىڭ ۇستىنە ءوزىن ەلدىڭ يىعىنداعى جۇكتى كوتەرىسۋگە دە مىندەتتى سانادى.
كوكتەم كەلدى, جاز شىقتى. تابىن مال ۋتۆانىڭ بويىن جاعالاپ, جايىلىپ كەتتى. ەل پىشەن دايىنداۋعا كىرىستى. كوپ جۇمىس قولمەن اتقارىلادى. شابىلعان ءشوپتى پىشەنشىلەر قولمەن جينايدى, ۇيەدى, مايالايدى. قول جۇمىسى بولعاسىن, ەڭبەك ونىك بولۋى ءۇشىن, جۇمىس كۇشىنىڭ كوپ بولعانى جاقسى. ءبىر بولىمشەنىڭ قىستىق ازىعىن دايىنداۋ ءۇشىن شابىندىقتىڭ باسىندا 50-60 ادام كۇننىڭ استىندا بەل جازباي ەڭبەك ەتەدى.
بالەش بولسا مالدىڭ قامىندا. ءامينا مۇقاتاەۆا, قىتايى جونىسوۆا, ءجاميلا كوشەعاليەۆا سىندى ساۋىنشىلارمەن بىرگە ۋتۆانىڭ ماڭىنداعى كوشپەلى ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتىنە ءسۇت تاپسىرادى. ولارعا جۇكتەلگەن جۇمىس – سول.
جوقشىلىق جايلاعان ۋاقىت. جۇرت قانشا جەردەن ەڭبەكتى ادال جاسايمىن دەسە دە, اسسىز, ءنارسىز جۇرگەسىن وندىرە المايدى. شارۋالاردىڭ قايراتى كەمي ءتۇستى. ەلگە قالاي كومەكتەسسە بولادى؟ بالەش قاسىنداعى ساۋىنشىلارمەن بىرگە تارتىلعان سۇتتەن ايران ۇيىتتى. ول ايراندى اعاش بوشكەمەن دالاداعى ەڭبەكشىلەرگە وتەپتىڭ ۇلكەن ۇلى ابىلقايىر تاسىدى. اراعا كۇن سالىپ كەلەتىن بالەشتىڭ ايرانى دالانىڭ باسىنداعى شارۋالارعا, سونىڭ ىشىندە بالالارعا كادىمگىدەي قۋات بولدى. ابىلقايىردىڭ بوشكە سۇيرەگەن ارباسىنىڭ قاراسى كورىنسە, ءبارى ىدىستارىن دايارلاپ تۇرا قالادى. كەلگەسىن, ءبولىسىپ ءىشىپ الادى. ءسويتىپ بالەشتىڭ ساۋىنشىلارى 50 شاقتى ادامدى ءبىر جىل ەمەس, ەكى جىل ەمەس, سوعىس اياقتالىپ, ەل اياقتان تۇرىپ كەتكەنشە ايرانمەن اسىرادى. بىلگەن ادامعا, تۇسىنگەن ادامعا بۇل – ناعىز ەرلىك ەدى!
سيىر ساۋىلىپ, اۋلادان شەلەك-شەلەك ءسۇت شىعادى. ولار قۇيىلىپ, كۇن سايىن 4-5 بيدونمەن تاپسىرۋعا جونەلتىلەدى. ءبىز بيدونعا قۇيىلعانشا شەلەكتەگى سۇتتەن ءىشىپ ۇلگەرۋگە تىرىسامىز.
سوعىس ءبىزدى ەرتە ەسەيتىپ جىبەردى. 3-4 جاسىمدا ەسىمدى ءبىلدىم. بالا بولىپ ويىن قۋمادىق, انامىزعا بۇزاۋ قايىرىستىق. قورانىڭ ماڭىن قاسقىرلار تورۋىلداپ جۇرەتىن. ونى دا كوردىك. اكەمىز سول قولىندا كىناراتى بولىپ, مايدانعا الىنباي قالدى. سوعىس ۋاقىتىندا دا, سوعىستان كەيىن ەلدىڭ ەڭسەسىن قايتا تىكتەۋ تۇسىندا دا ەرەن ەڭبەك قىلدى. مەن ءۇشىن اكەم – باتىر!
زۇلمات سوعىستىڭ بار سالماعى جاۋىنگەرلەرگە عانا ەمەس, اۋىلداعى حالىققا, ەڭبەكشىلەرگە ءتۇستى. ءبىزدىڭ اۋىل بىرلىك پەن ماڭداي تەردىڭ ارقاسىندا ءبارىن جەڭدى. ءبىر ءۇيدى 2-3 وتباسى پانالادى. وتباسىلار اراسىندا جانجال, كەرىس بولعان ەمەس. ولاردى ورتاق قايعى مەن ورتاق ءۇمىت بىرىكتىردى. بىلامىق جەپ, ءشوپتىڭ ۇستىندە ۇيىقتاعان كۇندەرىمىز بولدى, ارينە. اتىڭنان اينالايىن, بالەش سياقتى انالار اۋزىمىزدى اقتان ايىرعان جوق. ساۋىنشىلاردىڭ ءبىرى قىتايى جونىسوۆا – مەنىڭ انام ەدى, – دەيدى سايلاۋ اتاي سول كۇندەردى ەسكە الىپ.
بالەش قاليەۆا 1967 جىلى زەينەتكەرلىككە شىعىپتى. كەيىن ول كىسى دە ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. قازىر ۇلى ەكپىندىنىڭ جاسى 80-گە كەلگەن. شارۋاعا شيراقتىق بالەش انانىڭ نەمەرەلەرىنە دە دارىپ, ءبورلى اۋدانىنىڭ تاسقۇدىقپەن قوڭسى جاتقان قازىرگى دوستىق, بۇرىنعى الەكساندروۆكا اۋىلىندا شارۋاشىلىق ۇستايدى. ول ۇيدە بالەش انانىڭ زەينەتكەرلىك كۋالىگى, « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە – 50 جىل» مەرەكەلىك مەدالىنىڭ كۋالىگى جانە فوتوسۋرەتى بار ەكەن. قۇجاتتار مەن سۋرەتتى سايلاۋ اقساقال دوستىق اۋىلىنا ارنايى بارىپ, قۇجاتتاردى تاسقۇدىق نەگىزگى مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى ساتىم قاجىگەرەەۆ ارقىلى بىزگە جەتكىزدى.
– اۋرەگە سالدىق-اۋ! – دەگەنىمىزدە.
– ءبىز ول ابزال انالاردىڭ الدىندا قارىزدارمىز! – دەدى سايلاۋ اتا.
باۋىرجان شيرمەدين ۇلى,
جۋرناليست
