ازامات سىنى – ەرلىك, ەرلىك سىنى – ەلدىك (كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ابدۋللا ۇسەنوۆ تۋرالى تىڭ دەرەكتەر)

كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جازىلىپ جۇرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ابدۋللا ۇسەنوۆ 1924 جىلى 18 شىلدە كۇنى تۇركىستان وب­لى­سىنا قاراستى تۇركىستان قالاسىندا دۇ­­نيەگە كەلىپ, 4 سىنىپتىق تەمىرجول مەك­تەبىن بىتىرگەن. سوعىسقا دەيىن تۇركىس­تان ۆاگون جوندەۋ دەپوسىنىڭ تسەح مە­حانيگى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ءى ۋكراين مايدانىنداعى 60-شى ارميانىڭ 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسى, 159-شى ساپەرلەر باتالونى قۇرامىنا ساپەر بولىپ الىنادى. اسكەري شەنى – قاتارداعى جاۋىنگەر. ۇرىسقا العاش 1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا قاتىسىپ, وسى جىلعى 7 جەلتوقان كۇنى ۋكراينانىڭ جيتومير وبلىسى, كوروستەن اۋدانىنا قاراستى نيۆكي سەلوسى تۇبىندە بولعان ۇرىستا ءفاشيستىڭ «جولبارىس» تانكىسىن جويۋ كەزىندە ءوزىن تانكىنىڭ استىندا جارىپ قازا تابادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن 1944 جىلى 25 تامىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.

بۇگىنگە دەيىن ابدۋللا تۋرالى جوعارى­داعىداي ساراڭ دا, وتە قىسقا دەرەكتەردەن باسقا دەرەك جوق. سوندىقتان ماقساتىمىز – قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىنىڭ باتىر پەرزەنتى تۋرالى تولىعىراق مالى­مەت جيناۋ بولعاندىقتان, رەسەي قورعانىس مينيستر­لىگىنىڭ ورتالىق مۇراجايى مەن ۇسەنوۆتىڭ قىزمەت ەتكەن ءى ۋكراين مايدانى قۇرامىنداعى 60-شى ارميانىڭ 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسى, 159-شى ساپەرلەر باتالونى, ونداعى اسكەري ءبولىمنىڭ كومانديرلەرى تۋرالى دەرەكتەر ىزدەپ, قورعانىس مينيستر­لىگىنىڭ ورتالىق مۇرا­جايى مەن رەسەيدىڭ پودولسك اسكەري مۇرا­جايى­نا (رف مو پۆا) سۇراۋ سالدىردىق, ءبىرشاما ادامدار­مەن بايلانىس جاسادىق. ناتيجەسىندە, مىناداي مالىمەتتەر جينالدى:

ءبىرىنشى – لەنينگرادتىق اسكەري-اۋىستىرۋ ورنىنىڭ №00440493 ساندى تىركەۋ كارتوچكاسى. مۇنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ابدۋللا اسكەري انتتى 173-اتقىشتار پولكىندە 1943 جىلى قابىلداپ, ۇرىستا ءى دارەجەلى جاراقات العان. لەنينگراد ماڭىنداعى گوسپيتالدا ەمدەلگەن. ەمدەلگەن سوڭ «4-ءشى دەنساۋلىعى تۇزەلگەن ارنايى باتالون قۇرامىنا تىركەلىپ, 2-ءشى روتاعا 134-ءشى بولىپ اسكەري ەسەپكە الىنعان. ودان سوڭ 47 قوسالقى ارتيللەريا پولكى 3/1380 كوماندا قۇرامىنا جىبەرىلگەن.

ەكىنشى – رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق مۇراجايىنىڭ اسكەري-اۋىستىرۋ ورنى تۋرالى №12343728 حابارلاما قۇجاتى. حابارلاما قۇجات جوعارىداعى لەنين­گرادتىق اسكەري-اۋىستىرۋ ورنى­نىڭ تىركەۋ كارتوچكاسى نەگىزىندە جازىل­عان, №530762 سانىمەن تىركەۋگە الىنىپ, №43264 ساندى ءىس-قاعازىنا تىگىلگەن. دەگەنمەن, قۇجاتتا 47 قوسالقى ارتيللەريا پولكى 3/1380 كومانداسى لەنين­گراد وبلىسى, ۆسەۆولوجسكي اۋدانى, توك­سوۆو پوسەلكاسىندا ورنالاسقانى, ول ارا­دان ابدۋللانىڭ ءى ۋكراين مايدانى قۇرا­مىنداعى 60-شى ارميانىڭ 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسى 159-شى ارنايى جاساقتالعان ساپەرلەر باتالونىنا ساپەر بولىپ اۋىسقانى ناقتىلانا تۇسەدى.

ءۇشىنشى – ابدۋللامەن ءبىر ۆزۆودتا بولعان, سوڭعى رەت كورگەن جانە ونى جەرلەۋگە قاتىسقان قارۋلاسىنىڭ ەس­تە­لىگى. ول – ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» جانە «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى, العاش ءى ۋكراين مايدانى, 60-شى ارمياسى, 112-ءشى رىلسك-كورو­ستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 159-شى ساپەرلەر باتالونىنىڭ ساپەرى بول­عان, كەيىن ارنايى جاساقتالعان 159-شى سا­پەر­لەر باتالونىنىڭ بولىمشە كو­مان­ديرى بولعان اندرەي تيموفەەۆيچ ور­لەنكو. ول سوعىستان كەيىن ۋكراينانىڭ كونوتوپ قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتە اسكەري دايىندىق جانە دەنەشىنىقتىرۋ پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. كونوتوپ قالاسى مەن كوروستەن اۋدانى ورتالىعىندا مۇراجاي اشىپ, كوپتەگەن سۋرەت پەن ۇرىس قيمىلى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر بەرگەن. قايتىس بولعانعا دەيىن مۇراجايمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. ورلەنكو – ورىس جازۋشىسى بوريس يۆانوۆيچ دۋبروۆتىڭ «سولدات داڭقى» كىتابىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى. ب.ي.دۋبروۆ ا.ت.ورلەنكونىڭ ايتۋىمەن ابدۋللانىڭ ەرلىگى تۋرالى «ەشبىر قاتەلىكسىز» («بەز ەدينوي وشيبكي») اتتى كولەمدى وچەرك جازعان. وچەركتە 159-شى ساپەرلەر باتالونى 2-ءشى ساپەرلەر ۆزۆودىنىڭ 1943 جىلعى 7 جەلتوقساندا كوروستەن قالا­سىن قورعاۋ كەزىندەگى ءبىر كۇندىك ەرلىگى بايان­دالادى: ورلەنكو, بايبۋلوۆ, لەد­نەۆ, مياكوتنىي مەن ۇسەنوۆتىڭ ەرلىگى سۋرەت­تەلەدى. اۆتوردىڭ بايانداۋىنشا, ابدۋللا ۆزۆودقا باسقا بولىمنەن اۋىسقان, ساپەرلىكتى مەڭگەرە قويماعان جاۋىنگەر. سوندىقتان سول كۇنگى ۇرىستا ەنتەلەپ كەلگەن جاۋ اسكەرلەرىنە قارسى وق اتىپ, كانىگى مامان ساپەر-قارۋلاستارىنىڭ تانكىگە قارسى 120 مينا قويۋىنا جاعداي جاسايدى. جاس شىبىقتاي تالدىرماش, بىراق اسا قايسار مىنەزدى, دەگەنمەن اڭعالداۋ كەلگەن قازاق جىگىتىنىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولعان ورلەنكو ابدۋللانىڭ سول كۇنگى ەرلىگىن تامسانا وتىرىپ ايتادى. ەكەۋى سول كۇنى كوروستەن قالاشىعىنان 12 شاقىرىمداي جەردە بولعان ۇرىستا اسكەري ءبولىمنىڭ جاۋىنگەرلىك تۋىن جانىپ جاتقان شتاب ىشىنەن الىپ شىعىپ, نەمىستەرمەن بەتپە-بەت كەلەدى, جارالى قارۋلاسى لەدنەۆتى جاۋ وعىنىڭ استىنان ارقالاپ شىعادى. ال شەشۋشى ساتتە مينانى قۇشاعىنا العان ابدۋللا ءوزىن «جولبارىس» تانكىسىنىڭ شىنجىر تابانىنىڭ استىنا تاستايدى. 1943 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانى كۇنى 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆي­زيا­سىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك (03.06.1944 جىلدان گەنەرال-مايور) الەكساندر ۆاسيلەۆيچ گلادكوۆ ا.ۇسەنوۆتىڭ ەرلىگىن جوعارى باعالاپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى.

ءتورتىنشى – 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك ا.ۆ.گلادكوۆتىڭ ابدۋللانى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ تۋرالى رەسەي فەدەراتسياسى پودولسك اس­كەري مۇراجايىنان الىنعان ماراپات­تاۋ قاعازىنىڭ كوشىرمەسى. وندا: «7 جەلتوقسان 1943 جىلى نەمىستىڭ تانكىلەرى ستالين اتىنداعى ۇجىمشاردا ورنالاسقان اسكەردى بۇزا-جارىپ, كەڭەس اسكەرى شوعىر­لانعان قۇراماعا باعىتتالعان ساتتە ۇسەنوۆ باتالون قولباسشىلىعىنان تانكتەر جۇرەتىن جولدى مينالاۋ تۋرالى تاپسىرما الدى. ۇسەنوۆ مەجەلى جەرگە جەتكەنىمەن مينا ورنالاستىراتىن ورىندى قازىپ ۇلگەرمەدى: قارسى شىققان نەمىستىڭ تانكىسى وعان 50 مەتردەي جاقىن كەلىپ, پۋشكا مەن پۋلەمەتتەن تىكەلەي وقتى قارشا بوراتتى. جولداس ۇسەنوۆكە جولدىڭ سول جيەگىنە شىعىپ, تانك وتەتىن جولدى جاۋىپ تاستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. ول ارا جابىلسا, ءبىز­دىڭ اسكەرلەر شوعىرلانعان نەگىزگى قۇ­راماعا وتەتىن تانكتىڭ جولى جابىلىپ, توسقاۋىل قويىلادى. تانككە قارسى ەكى مينانى ارقالاعان ول جەر باۋىرلاي وتىرىپ جولدىڭ قيىلىسىنا جىلجىدى. ونى جاۋدىڭ تانك جۇرگىزۋشىسى بايقاپ قالدى. سەگىز تانكىنىڭ ءبىرى ۇسەنوۆكە قاراي ءجۇردى. تانكتىڭ كەلە جاتقانىن بايقاعان ۇسەنوۆ مينانى جارۋعا دايىنداي باستادى. تانك بىرنەشە مەتر جاقىن قالعاندا ۇسەنوۆ مينانى قۇشاعىنا قىسىپ, تانكتىڭ شىنجىر تابانى استىنا ءوزىن تاستادى. جارىلىس بولىپ, تانكتى تالقان ەتتى. ۇسەنوۆ جولداس ءوز ءومىرىن قۇربان ەتە وتىرىپ, اسقان ەرلىك كور­سەتتى: ول جاۋدىڭ تانكىسىن قوپارىپ تاس­تادى, قارۋلاستارىنا ەرلىك ۇلگىسىن كور­سەتتى, ونىڭ بۇل قاھارماندىعىن قارۋ­لاس­تارى جوعارى باعالاپ, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا لايىق دەپ ۇسىندى. قىزىل­اسكەر ۇسەنوۆتىڭ دەنەسى نيۆكي-زلو­­بيچي مەكەنى اراسىنداعى توبەگە قو­يىل­دى. 112-ءشى رىلسك-كوروستەن ات­قىش­تار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك ا.ۆ.گلادكوۆ» دەپ جازىلىپ, قول قويىلعان.

بەسىنشى – اكرام اگزاموۆيچ ءشا­ريپوۆ­تىڭ «چەرنياحوۆسكي» كىتابى. كەڭەس وداعىنىڭ ەكى دۇركىن باتىرى, 60-شى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكيدىڭ ومى­رىنە ارنالعان ەڭبەك. 1944 جىلى 28 ماۋ­­سىم كۇنى ي.د.چەرنياحوۆسكي اسكە­ري بولىم­دەردە ەرلىكپەن قازا تاپقان جاۋىن­گەرلەردىڭ تۋىستارىنا حات جازعان. حاتتار ىشىندە ابدۋللانىڭ ەرلىگىنىڭ تاريحي ماڭىزىن ايتا وتىرىپ, 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-ما­يور الەكساندر ۆاسيلەۆيچ گلادكوۆپەن بىرىگىپ اناسىنا جازعان حات تا بار. وندا: «ارداقتى انا! ادامنىڭ ەسىنەن شىقپاس ەلەۋلى كۇندەر بولادى. سونداي ۇمىتىلماس كۇندى ەسىمىزدە قالدىرعان ءسىزدىڭ ۇلىڭىز. ونى سىزگە جەتكىزۋگە اسىقتىق. 1943 جىلى 7 جەلتوقساندا جيتومير وبلىسى, كوروستەن قالاسى ماڭىندا ءبىز فاشيست تانكىلەرىنە قارسى كەسكىلەسكەن قاتتى ۇرىستار جۇرگىزدىك. وسى ۇرىستا ءسىزدىڭ سۇيىكتى ۇلىڭىز قازا تاپتى. بۇل وقيعا بىلاي بولدى: بىزگە قارسى جاۋدىڭ 8 تانكىسى كەلە جاتتى. ابدۋللا جاۋدى وتكىزبەۋگە تىرىستى. ول تانك قيراتاتىن 2 مينا الىپ, اجال ماشيناسىنا ۇمتىلدى. فاشيستەر وقتى ءۇستى-ۇستىنە بوراتتى, بىراق ابدۋللا امان-ەسەن ءوتىپ, باستاپ كەلە جاتقان جاۋ تانكىسىنە جەتىپ, استىنا ءتۇستى, تانك تالقان بولدى. سۇيىكتى انا, ءسىزدىڭ ۇلىڭىز, وسىلاي ەرلىكپەن قازا تاپتى, بىراق ول جاۋ تانكىسىن ىلگەرى وتكىزبەدى. ءبولىم بۇيرىعى بويىنشا بالاڭىزدىڭ ەسىمى «ماڭگى ەستە قالدىرۋ» تىزىمىنە جازىلدى. وتان باتىر جاۋىنگەردىڭ ەرلىگىن جوعارى باعالادى. كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىنا ساي «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلدى. ءبىز ابدۋللاداي ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن ءسىز سياقتى قازاق حالقىنىڭ ارداقتى اناسىنا شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىز! 60-شى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكي; 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور ا.ۆ.گلادكوۆ» دەپ قول قويىلعان.

التىنشى – گەننادي كريۆوحيجين مەن دميتري رومانوۆ قۇراستىرعان «پولەسيا­نىڭ التىن جۇلدىزدارى» اتتى كىتاپ. وندا جيتومير وڭىرىندەگى ۇرىستا ەرلىك كورسەتكەن ۇسەنوۆ, كريۆوحيجين, نوسوۆ, زاحاروۆ سياقتى باتىرلاردىڭ ەرلىگى جازىلعان. ابدۋللا تۋرالى وچەرك گ.ي.كري­ۆو­حيجيننىڭ ايتۋىمەن جازىلعان. وچەرك «قازاق دالاسىنىڭ قايسار ۇلى» دەپ اتالادى.

جەتىنشى – اسكەري شەندى بەكىتۋ جانە ماراپاتتاۋ تۋرالى باسقارما باستىعى گەنەرال-مايور لوۆودانىڭ قولىمەن 1944 جىلدىڭ 23 ماۋسىمى كۇنى بەكىتىلگەن ەكى قۇجات. ءبىرىنشى – ءى ۋكراين مايدانىندا اسقان ەرلىك كورسەتكەن اسكەري ءبولىمنىڭ گەنەرالدارى, وفيتسەرلەرى, سەرجانتتارى جانە قاتارداعى جاۋىنگەرلەرىن ماراپاتتاۋ تۋرالى 23 ماۋسىم 1944 جىلى جازىلعان ءتىزىم. العاشقى تىزىمدەگى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلعان 21 جاۋىنگەردىڭ تىزىمىندە 21-ءشى بولىپ ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ ەسىمى جا­زىل­عان. ەكىنشىسى – ءى ۋكراين مايدانى ب­و­يىنشا كسرو وردەندەرىنە 87 جاۋىن­گەر­دىڭ ۇسىنىلعانى تۋرالى «24 ماۋسىم 1944 جىلى» بەكىتىلگەن ەكى بەتتىك انىقتاما.

سەگىزىنشى – حالىق كوميسسارلارى كادر باس باسقارماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-پولكوۆنيك فيليپپ يۆانوۆيچ گوليكوۆتىڭ كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ستالينگە جازعان جارلىق جوباسى. جارلىق «1944 جىل 21 ماۋسىم» كۇنى جازىلىپ, №464064 سانىمەن تىركەۋگە الىنعان. وندا ءى ۋكراين مايدانىندا ەرلىك كورسەتكەن اسكەري ءبولىم, كومانديرلەرى مەن جاۋىنگەرلەردى ماراپاتتاۋعا ۇسىنىس بەرىپ, «26.06.1944» جىلعى شەشىممەن بەكىتىلگەن.

توعىزىنشى – گەنەرال-پولكوۆنيك ف.ي.گوليكوۆتىڭ ستالينگە جازعان جارلىق جوباسىن كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەنى تۋرالى قۇجات. جارلىق ەكى بەتتەن تۇرادى. وندا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلگەن 21 جاۋىنگەردىڭ ءتىزىمى, ونى كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى م.كالينين مەن كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى توراعاسىنىڭ حاتشىسى ا. گوركين 25.08.1944 جىلى بەكىتكەن.

ونىنشى – كوروستەن اۋدان ورتا­لىعى مۇراجايىنان مىنا تومەندەگىدەي قۇجاتتار مەن فوتو-دەرەكتەر كوشىرمەسى الىندى: كوروستەن اۋدانى ورتالىعىنىڭ مۇراجايىنان الىنعان ابدۋللا قازا بولعان كۇنگى سوعىس قيمىلدارىنىڭ كار­تا­سى; كوروستەن دالاسىندا قيراعان «جولبارىس» تانكىسىنىڭ سۋرەتى. كورو­ستەن قالالىق اسكەري كوميسسارى ن.ۆاچ­كين مەن حولوسنەنسك اۋىلدىق كەسەسى تور­اعاسىنىڭ كوروستەن اۋدانى, نيۆ­كي ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان گرا­نيت­تى ەسكەرتكىشتىڭ ابدۋللا ۇسەنوۆ پەن دمي­تري يۆانوۆيچ مۋزىچەنكوعا تۇر­عى­زىلعانى, قابىرلەرىنىڭ دە وسى ارادا ەكەندىگى تۋرالى كسرو قور­عانىس مي­نيستر­لىگىنە كۋالاندىرىپ بەرگەن «№104-1 ەسەپ كارتوچكاسى» مەن ەسىمدەرى جازىل­عان ءتىزىم. وندا: «№633 باۋىرلاستار زيرا­تى. 07.12.1943 جىلى جەرلەنگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.ۇسەنوۆتىڭ گرا­نيتتى وبەليسكى. ەكى ادام جەرلەنگەن 3ح2 م قابىر. بيىكتىگى 3 م, 0,8ح0,8 م. «زلوبيچي» سەگىزجىلدىق مەكتەبىنىڭ قام­قور­لىعىندا» دەپ جازىلسا, ەسىمى جازىل­عان ەكىنشى قۇجاتتا «قاتارداعى جاۋىنگەر دميتري يۆانوۆيچ مۋزىچەنكو 1906 – 21.12.1943. قىزىلاسكەر ابدۋللا ۇسەنوۆ 07.12.1943», دەپ ابدۋللانىڭ تۋعان جىلى جازىلماعان; ابدۋللا ۇسەنوۆ جەرلەنگەن نيۆكي ەلدى مەكەن ىرگەسىندەگى 50⁰56′01″ سولتۇستىك ەندىك پەن 28⁰46′55″ شىعىس بويلىقتاعى توبەنىڭ كورىنىسى; ابدۋللا تانكى استىنا كىرىپ قازا بولعان جىرانىڭ كورىنىسى; نيۆكي-زلوبيچي مەكەندەرى اراسىنداعى ساياباقتا ورنالاسقان باۋىرلاستار زيراتىنىڭ سۋرەتى. جالپى باۋىرلاستار زيراتى 1965 جىلى اشىلعان. وندا سوعىس جىلدارى جيتومير ءوڭىرىن ازات ەتۋدە قازا تاپقان 26 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنىڭ ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. سونىڭ ءبىرى – 19-شى رەتتىك ساندا ۇسەنوۆتىڭ ەسىمى.

ون ءبىرىنشى – ابدۋللانى ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى رەسەي قورعانىس مينيستر­لىگى ورتالىق مۇرا­جايىنان الىنعان №85 ماراپات قۇجا­تىن كۋالاندىرعان جازبانىڭ كوشىر­مەسى. وندا: «ابدۋللا ۇسەنوۆ قازاق سسر, شىمكەنت وبلىسى, تۇركىستان اۋدانى, جۇينەك اۋىلىندا تۋعان. ماراپاتتالعان قۇجاتتىڭ كۇنى: 06.04.1985. جازبانىڭ №1520109829» دەگەن جازبا مەن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ سۋرەتى بار.

 * * *

جوعارىداعى دەرەكتەردى سالىستىرا وتىرىپ زەردەلەسەك, ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ بەينەسى بۇرىنعىدان دا سومدالا تۇسەدى. تۇركىستان اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەرگە 1942 جىلى قازان ايىندا شاقىرىلعان. ارتيللەريستەر كۋرسىندا ءۇش اي وقىپ, 1943 جىلى قاڭتار ايىندا لەنينگراد مايدانىنداعى ارتيللەريستىك ءبولىمنىڭ 173-ءشى اتقىشتار پولكىندە اسكەر­ي انتتى قابىلدايدى. بۇل كەزدە جاۋ قور­شاۋىنداعى قالانىڭ جاعدايى قيىن بولاتىن...

1942 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا لەنين­گراد مايدانىنىڭ قولباسشىلىعى قىزىل ارميانىڭ جوعارعى قولباسشىسىنا قالا قورشاۋىن بۇزۋعا باعىتتالعان جاڭا وپەراتسيا جوسپارىن ۇسىنادى: لەنينگراد پەن ۆولحوۆ مايداندارىنىڭ اسكەرلەرى­نەن ەكپىندى توپ قۇرىپ, شليسسەلبۋرگ-سينيا­ۆين قىلتاسىندا شابۋىل باستاپ, لەنينگرادتىڭ قورشاۋىن بۇزۋ كوزدە­لەدى. 2 جەلتوقساندا جوعارعى باس قولباس­شىلىق ستاۆكاسىنىڭ №170696 بۇيرى­عى بويىنشا بۇل جوسپار بەكىتىلىپ, شا­بۋىل وپەراتسياسىنا «ۇشقىن» دەگەن اتاۋ بەرەدى. ۇسەنوۆتىڭ ءۇش ايلىق ارتيللەريس­تەر كۋرسىن ءبىتىرۋى وسى تاريحي وقيعاعا تۇسپا-تۇس كەلىپ, 1943 جىلدىڭ 12-30 قاڭتار ارالىعىنداعى «ۇشقىن» وپەراتسياسىنا ارتيللەريست بولىپ قاتىسادى. ۇرىستا ءى دارەجەلى جاراقات الىپ, لە­نينگراد ىرگەسىندەگى №95, №1170 دالا­لىق گوسپيتالدىڭ بىرىندە ەمدەلگەن. ەمدەلگەن سوڭ «4-ءشى دەنساۋلىعى تۇ­زەل­گەن ارنايى باتالون قۇرامىنا تىر­كەلىپ, 134-ءشى بولىپ 2-ءشى روتاعا اسكەري ەسەپكە الىنادى. كەيىن لەنينگراد وبلىسى, ۆسەۆولوجسكي اۋدانى, توكسوۆو پوسەلكاسىنداعى 47-قوسالقى ارتيللەريا پولكىنىڭ 3/1380 كومانداسىنا, ودان سوڭ ءى ۋكراين مايدانى قۇرامىنداعى 60-شى ارميا, 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 159-شى ارنايى جاساقتالعان ساپەرلەر باتالونىنا ساپەر بولىپ اۋىسادى. 159-شى ساپەرلەر باتالونى 1943 جىلدىڭ 6-9 جەلتوقسانىندا كوروستەن اۋدانىنا قاراستى نيۆكي مەن زلوبيچي ەلدى مەكەندەرى اراسىنداعى ورماندى القاپ پەن ەگىستى دالا ءۇشىن بولعان ۇرىستا 25 تانككە قارسى تۇرىپ, جويادى. وسى ۇرىستا ابدۋللا جاۋ جولىنا توسقاۋىل جاساۋ ءۇشىن اۋىر سالماقتى مينانى قۇشاقتاعان بويى تانكىنىڭ شىنجىر تابانىنىڭ استىنا ءوزىن تاستاپ, بۇرىن قايتالانباعان ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتەدى.

159-شى ساپەرلەر باتالونىنىڭ ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت پوتوكين مەن 2-ءشى ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت چۋجدان شاشىراپ كەتكەن ابدۋللانىڭ دەنەسىنىڭ ءبىرشاما كەسەك ەتتەرى مەن قولىنىڭ ءبىر بولىگىن جيناتىپ الىپ, قارۋلاس سەرىكتەرىنە نيۆكي ەلدى مەكەن ىرگەسىندەگى 50⁰56′01″ سولتۇستىك ەندىك پەن 28⁰46′55″ شىعىس بويلىقتاعى ورمان جيەگىندەگى توبەگە جەرلەتەدى. جەرلەۋگە ۋكراين جىگىتتەرى اندرەي ورلەنكو مەن مياكوتنىي جانە باشقۇرتستاندىق بايبۋلوۆ قاتىسادى. 1965 جىلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا ا.ت.ورلەنكو باستاما كوتەرىپ, كوروستەن اۋدانى ءۇشىن بولعان ۇرىستاردا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان 21 جاۋىنگەرگە ارناپ نيۆكي-زلوبيچي ەلدى مەكەندەرى اراسىنداعى ساياباقتان باۋىرلاستار زيراتىن اشادى.

دەگەنمەن, بىزگە دەيىنگى جەتكەن دەرەكتەردە 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومان­ديرى ا.كوندراتەۆتىڭ ابدۋللانىڭ انا­سىنا جازعان حاتى مەن «قازاق دالاسى­نىڭ قايسار ۇلى» اتتى وچەركتىڭ اۋدارماسى جانە اتالعان كىسىلەردىڭ قىزمەتى دۇرىس بەرىلمەگەن. بىرىنشىدەن, ول كەزدە 60-شى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكي, شتاب باستىعى گەنەرال-مايور گ.ا.تەر-گاسپاريان, 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور ا.ۆ.گلادكوۆ, باتالون كوميسسارى, كاپيتان موچالوۆ, روتا كومانديرى اعا لەيتەنانت گ.ي.كريۆوحيجين, ۆزۆود كومانديرلەرى لەيتەنانت چۋجدان مەن لەيتەنانت پوتوكين بولعان. بۇل كەزدە گەنەرال الەكساندر كوندراتەۆ ۆوروشيلوۆ اتىنداعى جوعارى اسكەري اكادەميادا اعا وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ەتكەن. ۇسەنوۆتىڭ اناسىنا حاتتى ارميا قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكي جازعان. ول تۋرالى ا.ا.ءشاريپوۆتىڭ «چەرنياحوۆسكي» اتتى كىتابىندا كەڭىنەن جازىلادى. ال گ.ي.كريۆوحيجين ۇسەنوۆتىڭ دوسى ەمەس, روتا كومانديرى. ءتىپتى, ول جۋىق ارادا روتاسىنا كەلگەن ابدۋللانى تانىپ ۇلگەرمەگەن دە بولاتىن.

قورىتا ايتقاندا, تۇركىستان پەرزەنتى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ابدۋللا ۇسەنوۆ­تىڭ ءومىرى مەن وسكەن ورتاسى تۋرالى ءالى دە بولسا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. وش­پەس ەرلىك كورسەتىپ, ءوز ور­تاسى مەن كەيىنگى ۇر­پاققا ۇلگى بولعان اب­دۋل­­لاداي اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىگىن ءوز دارە­جەسىندە دارىپتەي الماۋ – كەيىنگى بۋىنعا سىن ءارى ءمىن بولارى انىق.

قازىبەك تاجيەۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى