ءوزىنىڭ قىزمەت بەيىنىنە ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى ساياسي, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قۇجاتتارىن جيناۋمەن, ساقتاۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىنا دا جيىرما جىلدان استى. قازاقستاننىڭ اسكەري تاريحىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى رەتىندە ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆتى اتاپ وتۋگە بولادى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, جوعارى قۇرامداعى وفيتسەر, ارميا گەنەرالى ساعادات قوجاحمەت ۇلى 1924 جىلى 25 مامىردا اقمولا وبلىسى الەكسەەۆ اۋدانى ترۋدوۆوە سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تۇركىستان پۋلەمەتشىلەر اسكەري ۋچيليششەسىن 1943 جىلى, م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانى 1949 جىلى, كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ اسكەري اكادەمياسىنىڭ جوعارى اكادەميالىق كۋرستارىن (1971, 1981) بىتىرگەن.
ساعادات نۇرماعامبەت ۇلى ەڭبەك جولىن كولحوزدىڭ ەگىس بريگاداسىنىڭ ەسەپشىسى بولىپ باستاعان. اسكەري ۋچيليششە كۋرسانتى بولىپ اسكەري ءومىرىن باستاعان ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى, جەڭىستى قارسى العان سوڭ ستەپنوي (تۇركىستان) اسكەري وكرۋگىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. بەيبىت ومىردە كەڭەستىك بيلىكتىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ وفيتسەرى رەتىندە كىشى وفيتسەرلىك قۇرامنان ەڭ جوعارعى وفيتسەرلىك شەنگە دەيىن كوتەرىلىپ, قورعانىس سالاسىندا قىزمەت ەتتى. جاريالىلىق, قايتا قۇرۋ كەزەڭدەرىندە قازاق رەسپۋبليكالىق سوعىس, ەڭبەك جانە قارۋلى كۇشتەر ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءبىرشاما ەڭبەك ءسىڭىردى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاعان, ءوز قورعانىس سالاسىن دامىتۋدى قولعا العان كەزدە, تاۋەلسىز قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋدا ەلباسىنىڭ جانىندا قاجىماي-تالماي ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن اتقاردى. جوعارعى كەڭەستىڭ ارداگەرلەر, مۇگەدەكتەر جانە اسكەري قىزمەتشىلەر ىستەرى بويىنشا كوميتەتىنىڭ توراعاسى (1990-1992), مەملەكەتتىك قورعانىس ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى (1992-1995), قورعانىس ءمينيسترى (1992-1995), قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى (1995), 1995 جىلدان زەينەت دەمالىسىندا بولىپ, پرەزيدەنتتىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى (1995-2000).
ول كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى (1945), ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى اتاق – حالىق قاھارمانى (1994) اتاقتارىن يەلەندى. ونىڭ كيتەلىندە وتان, لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, قىزىل تۋ, ءى جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», ەكى مارتە قىزىل جۇلدىز, ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, قۇرمەت بەلگىسى, بولگاريا, پولشا, ۋكراينانىڭ دوستىق (رف وردەنى, 1997) وردەندەرى مەن ءتۇرلى مەدالدار جارقىرادى. اقمولا وبلىسى اقكول اۋدانىنىڭ, الماتى جانە دونەتسك قالالارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاقتارىن يەلەندى. حالىق قۇرمەتىنە بولەندى.
تاۋەلسىزدىك جاريالاعان تۇستا, كەڭەستىك بيلىكتىڭ وداقتاس رەسپۋبليكاسى رەتىندە ءومىر سۇرگەن ەلدىڭ الدىندا تاڭداۋ تۇردى. ءوز اۋماعىن, مەملەكەتتىلىگىن, قورعانىسىن, ەكونوميكاسىن ءوز بەتىنشە جۇرگىزۋ مىندەتى العا قويىلدى. مامان وفيتسەرلەردىڭ قاتارى وتە از بولاتىن. كىشى وفيتسەرلىك قۇرامنان ارميا گەنەرالى شەنىنە دەيىن كوتەرىلگەن ساعادات قوجاحمەت ۇلى اتالعان كەزەڭدە ەگەمەن ەلدىڭ قورعانىسى ماسەلەسىن شەبەر مامان رەتىندە جۇزەگە اسىرا ءبىلدى. قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى جانە ارداگەرلەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە, ماسكەۋدە تامىز ب ۇلىگى ورىن الدى. ورتالىقتان باسقارىلاتىن قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا بولعاندىقتان بار سالماق اسكەري ماماندارعا ءتۇستى. ول رەسپۋبليكا باسشىلىعى تاراپىنان 40-ارميا باسشىلىعى ارقىلى اسكەر قاتارىنداعى جاعدايدى تالداۋعا تاپسىرما الدى. قولدا بار مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, ارميا قاتارىندا ەش وزگەرىس جوقتىعىن, بارلىعى دا جوسپارلانعان وقۋ-اسكەري مىندەتتەردى ورىنداۋ بويىنشا قالىپتى جاعداي ورناتىلعاندىعىن, رۇقسات ەتىلمەگەن ميتينگىلەردىڭ بولعاندىعى جايلى تىركەلمەگەندىگىن انىقتادى. بىراق ارميا باسشىلىعىنان بارلىق بولىمدەر مەن قۇرىلىمداردى تولىقتاي اسكەري دايىندىقتا ۇستاپ تۇرۋعا نۇسقاۋ الدى. س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسكە الۋىنشا, سول كەزدەگى كەڭەستىك اسكەري بيلىك قازاقستاندى جانە ت.ب. وداقتاس رەسپۋبليكالاردى ماسكەۋگە باعىندىرا وتىرىپ, اسكەري وكرۋگتەر قۇرۋدى ۇسىندى. ول وكرۋگتەر ءوز قۇرامىنا بىرنەشە رەسپۋبليكانى قامتۋى ءتيىس بولدى. كسرو قورعانىس مينيسترلىگى جانە ەگەمەن رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىندا كەلىسىمشارتتار جاسالادى دەپ جوسپارلاندى. جوسپار تالقىلانعان كەزدە ءسوز العان س.نۇرماعامبەتوۆ قازاقستان باسشىلىعىنىڭ پوزيتسياسىن بايانداپ, كسرو قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بايانداماسىنىڭ تەزيستەرىمەن كەلىسپەيتىندىگىن ايتتى. كەڭەس وداعى تولىعىمەن كۇيرەگەن سوڭ, وداقتاس رەسپۋبليكا باسشىلارى ارميا قۇرۋدى ءوز بەتتەرىنشە جۇرگىزەتىنىن, ۇلتتىق اۋماقتان وزگە جەرلەرگە ءوز جاستارىن جىبەرمەۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلدايتىندىعىن ايتتى. ارمياعا قاجەتتى رەفورمانى باسقاشا جولمەن جۇرگىزۋدى قازاقستان اتىنان ۇسىندى. اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە قارۋلى كۇشتەردى قىسقارتۋعا ۇشىراتپاي, وفيتسەر مامانداردى ساقتاپ قالۋدى, مەملەكەتتىك اسكەري بازالارداعى (ارسەنالدارداعى, قويمالارداعى) ءتۇرلى قولدانىستاعى تەحنيكالار مەن اسكەري ءىس-ارەكەت جاساۋعا قاجەتتى قۇرالداردى دۇرىس يگەرە ءبىلۋ, قوعام يگىلىگىنە اينالۋى ءتيىس مول بايلىقتى وركەنيەتتى تۇردە تاراتۋ, ءبولۋ, يەسىزدىك پەن تالان-تاراجعا سالىنىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى.
قورعانىس ماسەلەلەرىنىڭ كۇرمەۋلى تۇيىندەرىن شەشۋگە ارنالعان جينالىستار, ماجىلىستەر, كەڭەستەر بىرنەشە مارتە وداقتىق, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلدى. ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى, رەسپۋبليكانىڭ قورعانىس جانە ومىرلىك ماڭىزدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1991 جىلى «قازاق كسر مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىن جاريالادى. جارلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مينيسترلەر كابينەتى اتالعان مەكەمەنىڭ مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ اسكەري ينفراقۇرىلىمىن باسقارۋ قۇقىعىنا يەلىگىن ايقىندايتىن ارنايى قاۋلى قابىلدادى. ەكى اي مەرزىم ىشىندە كوميتەت جۇمىسى تۋرالى ەرەجە قابىلداۋ تاپسىرىلدى. جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا, كوميتەت توراعاسى س.نۇرماعامبەتوۆ, ونىڭ ورىنباسارلارى گەنەرال-مايور ن.حليۋپين جانە گەنەرال-مايور س.التىنبەكوۆ, جەتەكشى باسقارمالار مەن بولىمدەردىڭ باسشىلىعىنا ل.باكاەۆ, ا.تاسبولاتوۆ, م.شامپيەۆ, س.تاۋلانوۆ نەگىزگى لاۋازىمدارعا تاعايىندالدى.
ەل اتىنان قورعانىس ماسەلەلەرى بويىنشا وداقتىق دەڭگەيدەگى تالقىلاۋلارعا س.نۇرماعامبەتوۆ قاتىستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 1992 جىلى ءساۋىردىڭ ورتاسىندا ت.جۇكەەۆ ەكەۋى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ە.بۋربۋليسپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە جول تارتتى. بۋربۋليس رەسەيدىڭ بۇكىل رەسپۋبليكالاردى اسىراۋعا شاماسى جوقتىعىن ايتىپ, ءار ەل ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋىنە كەڭەس بەردى. اڭگىمە بارىسىندا س.نۇرماعامبەتوۆ «قازاقستان جىلىنا 15-16 ملن توننا نان وندىرەدى, ونىڭ تەك 2-3 ملن-نىن عانا وزىنە الىپ قالادى. قالعان استىقتىڭ بارلىعى ورتاق قازانعا قۇيىلادى. رەسپۋبليكا ورتالىق ازيا, تۇركىستان, ورال, ءسىبىر اسكەري وكرۋگتەرىن ەتپەن قامتاماسىز ەتەدى جانە كىمنىڭ كىمدى اسىراپ وتىرعاندىعىن الدە دە انىقتاۋ كەرەك», دەپ قارسىلىق بىلدىرەدى. سوندا ە.بۋربۋليس: «مەن قازاقستاندى ايتىپ وتىرعانىم جوق. ونىمەن ءبىز ەرەكشە قارىم-قاتىناستامىز. بىراق ءبىز مامىردىڭ باسىندا ءوز ارميامىزدى – رەسەي ارمياسىن قۇرامىز. ال سىزدەر وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر...», دەپ جاۋاپ قايتاردى.
رەسەي پرەزيدەنتى كەڭەسشىسىمەن كەزدەسۋدەن سوڭ قورعانىس مينيسترلىگىندە بولىپ, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كوكوشينمەن اڭگىمە جۇرگىزىلدى. ول دا سول كەزدە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ رەسەي اۋماعىندا ورنالاستىرىلعان اسكەرلەر بويىنشا ءبىرىنشى ورىنباسارى گەنەرال-پولكوۆنيك پ.گراچەۆ تە ءبۋربۋليستىڭ مالىمدەمەسىن راستادى. رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن بولعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسىن بايانداعان سوڭ, ەلباسى ن.نازارباەۆ: «رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ رەسەي ارمياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعى جارىققا شىققاننان كەيىن ءبىز دە ءوز قارۋلى كۇشتەرىمىز تۋرالى جارلىق شىعارامىز» دەگەن شەشىم جاسادى. كورشىلەس ەلدىڭ اتالعان رەسمي قۇجاتى جاريالانعان سوڭ, 1992 جىلى 7 مامىردا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. جوعارىدا ايتىلعاندار نەگىزىندە, قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ۇلتتىق ارميانى قۇرۋدى وركەنيەتتى ادىستەرمەن جۇرگىزۋدى, الدە دە تاراتىلماعان, بىرىكتىرىلگەن قارۋلى كۇشتەر بيلىگىنە باعىنىستى تۇردە بەيبىت تۇردە شەشۋدى ماقسات ەتكەنىن كورۋگە بولادى. جارلىق شىققان كۇنى مەملەكەت باسشىسى س.نۇرماعامبەتوۆتى قورعانىس ءمينيسترى ەتىپ تاعايىندادى. ەگەمەندىگى ەڭسەلى ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى س.نۇرماعامبەتوۆ وسى ءبىر قيلى كەزەڭ جايلى وسىلايشا باياندايدى.
ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ قۇجاتتارى ءوز ءوتىنىشى بويىنشا كەلىسىمشارت ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ارحيۆىنە قابىلدانىپ الىندى. تۇراقتى مەملەكەتتىك ساقتاۋعا ول كىتابىنىڭ قولجازباسى مەن جەكە ءارحيۆتىڭ باسقا دا قۇجاتتارىن قابىلداپ الۋدى وتىنەدى. سونىمەن قاتار وتىنىشىندە «وت وگنەننىح لەت دو سۋۆەرەننوي ارمي» جانە «كنيگا-البوم» كىتاپتارىن اتاپ كورسەتەدى.
جەكە قوردىڭ قۇرامىندا س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ جەكە جانە وتباسىلىق سۋرەتتەرىمەن قاتار ونىڭ قىزمەتتىك جولىن كورسەتەتىن سۋرەتتەر قامتىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆپەن, ءا.كەكىلباەۆپەن, ق.توقاەۆپەن, س.زيمانوۆپەن جانە ت. ب. ەلگە تانىمال تۇلعالارمەن تۇسكەن سۋرەتتەرى بار. س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ 1941-1945 جىلدارداعى مايدانداس دوستارىمەن سوعىستىڭ قان قىزۋ شاعىندا تۇسكەن سۋرەتتەرى ەرەكشە ورىنعا يە. قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمەن, ت.بيگەلدينوۆپەن, م.التىنباەۆپەن, شاكىرتى ا.تاسبولاتوۆپەن تۇسكەن سۋرەتتەرى تۇپنۇسقا كۇيىندە ساقتاۋعا الىنعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىنە ساقتاۋعا الىنعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, ارميا گەنەرالى ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆتىڭ جەكە قورى ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە قازاقستان تاريحىنىڭ ەلەۋلى ءبىر بەتىنە اينالۋدا. سارباز ساردارىنا قاراپ ساپ تۇزەيدى. بولاشاق ۇرپاق تا اعا بۋىننىڭ ونەگەسىنەن تاعىلىم الادى.
ەر ەسىمى ەل ەسىندە قالا بەرمەك. مەملەكەت تاريحىنىڭ ءبىر بەتىن جازۋ ءۇشىن قانشاما قاجىرلى ەڭبەك پەن قارىمدى كۇرەس جۇرگىزىلەتىندىگىن ەسكەرگەن ءجون.
ءاليا سۇلەيمەنوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
