قالمانبەت اتانىڭ ەسىمى بەلگىلى مايدانگەر رەتىندە جامبىل وبلىسىنا قاراستى قورداي اۋدانىنىڭ جاڭاتۇرمىس اۋىلىنداعى جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا ساقتالعان. وتان ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسقان جاۋىنگەر تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن جاريالانعان دەرەكتەر كوپ ەمەس. وتاعاسىنان ايىرىلعان, ءبىر عاسىرداي عۇمىر كەشىپ, دۇنيەدەن وتكەن كۇلسىن اجەنىڭ ۇرپاقتارىنا قالدىرعان وشپەس وسيەتىنە سۇيەنسەك, قالمانبەت اۋەلبەكوۆ 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىنان وقۋدان ورالىپ, اۋىل ىشىندە كوشباسشىلىققا جاقىن, بەلسەندى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بولعان. ناقتى ايتقاندا, مولوتوۆ اتىنداعى كولحوزدى (قازىرگى جاڭاتۇرمىس اۋىلى) قۇرۋعا اتسالىسقان ءارى ونىڭ توراعاسى بولعان.
تالاي جىل اۋىلعا ەڭبەگى سىڭگەن قالمانبەت اۋەلبەكوۆ 40 جاستان اسقان شاعىندا 1942 جىلى مايدانعا اتتانادى. سوڭعى رەت سولداتتان «بەلورۋسسيا جەرىندەمىز» دەگەن عانا حات كەلەدى. كوڭىل كويلەگى كىرلەمەگەن كۇلسىن اجەمىز سوندا دا ۇكىلەگەن ءۇمىت ساۋلەسىن سوندىرمەي, ءار كۇنىن جاقسىلىققا جورىپ, وتاعاسىنىڭ ورالۋىن كۇتەدى. نەگە دەسەڭىزدەر, مايدانگەر تۋرالى ەشقانداي «قارا قاعاز» كەلمەگەن ەدى...
تاعدىردىڭ جازعانىنا امال بار ما؟.. ء«تىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى» دەگەندەي, جاۋىنگەردىڭ جارى, اۋەلبەك كەلىنى كۇلسىن بايتۇرعانقىزى اق جاۋلىعىمەن كوز جاسىن جاسىرىپ جۇرگەنىمەن, ول ءۇشىن ىشتەگى مۇڭ-قايعى, جەسىر قالۋى, جولداسىنا دەگەن سارقىلماس ساعىنىش, ءبارى-ءبارى سۋ سەپكەندەي بىردەن باسىلمادى. قالعان عۇمىرىن ءومىرىنىڭ ءمانى بولعان, ارتىندا قالعان وڭلاسىن, گۇلجاحان, ەرمەك اتتى بالا-شاعاسىنا اكە ورنىنا اكە بولىپ, جەتىمسىرەتپەي, قايىن جۇرتىنىڭ قولداۋى ارقىلى باعىپ-قاقتى. وتباسى تاربيەسىنەن بولەك, كۇلسىن اجەمىز سوعىس جىلدارى تىلدا دا ەڭبەك ەتتى.
...ءومىر-وزەننىڭ اعىسىمەن كۇلسىن اجەمىز ءبىر عاسىرلىق عۇمىر كەشتى. تىرشىلىگىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ەسىندە ارقا سۇيەر ەر ازامات رەتىندە ساقتالعان جارىنا ء«بىر ۋىس توپىراق سالسام, قۇران باعىشتاسام...» دەگەن ورىندالماس ارمان-تىلەكپەن وسىدان ون جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزدى.
وسيەت-ونەگەلەرى وزگەگە ۇلگى بولار قالمانبەت پەن كۇلسىننەن تاراعان, جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ەكى ۇل, ءبىر قىزدىڭ ارقاسىندا اۋەلبەكوۆتەر اۋلەتىنىڭ وشاعى وشكەن ەمەس. بۇگىندە تامىرى تەرەڭگە جايىلعان وتباسىنىڭ ۇرپاعى وتان ءۇشىن وت كەشكەن مايدانگەر اتالارىن ماقتان ەتەدى. جەڭىس كۇنى قارساڭىندا تۋعان جەر – جاڭاتۇرمىستا باس قوسىپ, ارۋاق رازى بولسىن دەگەن نيەتپەن اتا-اجەلەرىن ءداستۇرلى تۇردە جىل سايىن ەسكە الادى. بۇل ارينە, ۇلاعاتتى ۇرپاقتىڭ پارىزى ەكەنى انىق.
اجە وسيەتى – كەيىنگى بۋىنعا امانات. ءيا, وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن, قالمانبەت اتاسىنىڭ جاتقان جەرىن ىزدەۋدى ماقسات ەتكەن, ۇلكەن نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى – قاسكەلەڭ قالاسىنىڭ تۇرعىنى وڭگەلدى اۋەلبەكوۆ. 2010 جىلى گەرمانياعا ارنايى ىسساپارمەن بارىپ, قايتار جولدا بەلورۋسسيا ەلىنە سوعۋدى ءجون سانادى. ويتكەنى وسى ەلدە بۇعان دەيىن قاھارمان قالمانبەت اۋەلبەكوۆتىڭ جەرلەنگەنى تۋرالى ناقتى اقپارات انىقتالعان ەدى. ول دەرەكتە: «سوعىس سولداتى ءىى دارەجەلى سۋۆوروۆ وردەندى 80-ءشى گۆارديالىق ۋمان ديۆيزياسى قۇرامىندا وتان ءۇشىن وت كەشكەن. 1943 جىلى گارمان دەرەۆنياسىن ازات ەتۋ جولىنداعى شايقاستا كوز جۇمدى. ءسويتىپ قازا تاپقاننان كەيىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. دەنەسى بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, ۆيتەبسك وبلىسى, دۋبروۆنا قالاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتتارىنا قايتا جەرلەنگەن» دەگەن تىڭ دۇنيەلەر بەلگىلى بولعان. وسىلايشا, وڭگەلدى وڭلاسىن ۇلى اتاسىنىڭ قابىرىن تاۋىپ (ول كىسىنىڭ اتى-ءجونى سۋرەتتە ادەيى ۇلعايتىلىپ كورسەتىلدى), رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قايتادى.
مىنە, ءبىز بىلمەيتىن بەلگىسىز باتىرلاردىڭ تىزىمىندە قالمانبەت اۋەلبەكوۆ تە بار. ەر ەسىمى ەل جادىندا ساقتالۋ كەرەك دەگەن نيەتپەن وقىرمان نازارىنا مايدانگەر تۋرالى جازعانىمىزدى ۇسىنۋدى ءجون سانادىق. تاريح تاعىلىمى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىندا سىلكىنىس تۋدىرسا, ءبىزدىڭ وتكەنىمىز وشپەيتىنى انىق.
ديدار مۋحاماديەۆ
الماتى وبلىسى,
قاراساي اۋدانى
