ءبارىنىڭ دە سەپتىگى ءتيۋى مۇمكىن, الايدا سول سەنىمنىڭ نەگىزىن قالايتىن دا, شىڭدايتىن دا ءبىر قۇدىرەت بار. ول – ءار ادامنىڭ تاعدىرى. «اركىم تاعدىرىنان جازعاندى كورەدى» دەگەن قاعيدانىڭ قاتپارى دا قالىڭ, بايىبى دا ءار الۋان, تالابى دا كۇردەلى. سوندىقتان سان ميلليونداعان تاعدىردى قازاقتىڭ ءبىر بالاسىنىڭ نەمەسە ءبىر تۇلعاسىنىڭ تاعدىرىنان ءبولىپ قاراۋ اۋىرلاۋ بولعانمەن, ول بالا دارالىق پەن دانالىققا ساتىلاي ەڭبەكپەن كوتەرىلسە, «نەگە ءبولىپ قاراۋ قيسىنسىز؟» دەگەن سۇراق تا تۋادى. كارى تارلان تاريحتا ورنى بار حان مەن قاراشا دا, بي مەن باتىر دا, شەشەن مەن اقىن دا, باعى مەن تاعى بار باسقا دا ءبىر كەزدە قازاقتىڭ قارا سيراق بالاسى بولعان. ەل اۋزىنان تۇسپەيتىن كوسەمدەر مەن قاھارمانداردىڭ دا «قارادان شىعىپ حان بولعان» سوقپاعى بار. ءبىز ولاردىڭ تاريحي جولىنا, ەرلىك شەجىرەسىنە, «تاباناقى, ماڭداي تەرىنە», ۇيقىسىز-كۇلكىسىز كۇندەرى مەن تۇندەرىنە قاراپ, ومىرلىك ساباق الامىز. اقجارىلقاپ زاماندا ورلەپ-وركەندەۋ ءۇشىن قۋات الامىز. تىرشىلىكتە سول تاريحي, مادەني, ساياسي مۇرانى ىسكە جاراتۋدى مۇرات ەتكەن سان ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. بارىمىزدى باعالاپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن كوپتەگەن قايراتكەر دە مەملەكەتتى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. سونىڭ ىشىندە جاۋاپكەرشىلىك سالماعى ءزىل باتپان رۋحانيات, اقپارات, ديپلوماتيا ماسەلەلەرىن ءوز موينىنا ارتا بىلگەن, قازىر دە وسىنداي مەملەكەتتىك, قوعامدىق, الەۋمەتتىك ىستەردەن شەت قالماعان نار تۇلعالار بار. ولاردىڭ وتكەن جولى تۇگىل, بۇگىنگى ءىسى جاستارعا عانا ەمەس, ءوز زامانداستارىنا دا ونەگە ەكەنىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ءتيىسپىز.
سول ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى جالعاۋ جولىندا تىنباي تەر توگىپ جۇرگەن, الماعايىپ داۋىردە دە تۋرا جولدان تايماعان, قوعام, مەملەكەت ىسىنە, ەلدىك جاۋاپكەرشىلىككە ادال قازىرگى الىپتار توبىنىڭ بەلدى وكىلى قۋانىش سۇلتان ۇلى دەپ بىلەمىز.
ونىڭ ءومىر جولى, وسكەن ورتاسى, زامانداستارى تۋرالى, اتقارعان قىزمەتتەرى, جازعان ەڭبەكتەرى جونىندە تاتپىشتەپ جاتۋ, ءتىپتى قايتالاۋ سونشالىقتى كوكەيكەستى ەمەس. ويتكەنى ونىڭ ءبارى وردە دە, توردە دە, سانادا دا, ساناتتا دا سايراپ تۇر. كوپتى كورگەن, ءومىر ساباقتارىن تۇيگەن, جۋرناليستيكانىڭ بارلىق كلاسسيكالىق جانرلارىندا جازا بىلەتىن كوشەلى كىسىگە «قۋانىش سۇلتان ۇلى» دەگەن اتى-ءجون – قاشاندا بىلىكتىلىك پەن پاراسات ولشەمى. سوندىقتان ءبىز بۇل جولى كوپكە ۇلگى قايراتكەر تۇلعانىڭ ءوزىمىز تانىعان قاسيەتتەرىنە توقتالعاندى ءجون كوردىك. ونىڭ تاعدىرى مىڭداعان قۇرداسىنىڭ تاعدىرىمەن, تاۋقىمەتىمەن ۇقساس بولۋى مۇمكىن. فاشيزمگە قارسى سوعىسىپ, قان مايداننان ەلگە جاراقاتتانىپ قايتقان اكەسى دۇنيەدەن وزعاندا, ول بار بولعانى 12 جاستا ەكەن. ەستيار ۇل اپكەسى مەن قارىنداسىن, ەكى ءىنىسىن جىگەرلەندىرۋ ءۇشىن دە ىشتەي رۋحتانادى, نامىسىن جانادى.
سول شاقتا اناسىنىڭ: «قۋانتاي, اكەڭنەن قالعان بالانىڭ ۇلكەنىسىڭ...» دەگەن ءسوزى وقۋشى قۋانىشتى ءبىر ساتتە-اق جاۋاپكەرشىلىك بەلەسىنە كوتەرەدى. بالالىقپەن قوش ايتىسىپ, سانالى ومىرگە جول تارتادى. بۇل – اكە قۋاتىمەن, انا سۇتىمەن كەلگەن جاۋاپكەرشىلىك ەدى. ونى ولشەۋ مۇمكىن ەمەس, تەك سەزىنۋ كەرەك. قانداي جاۋاپتى ساتتەردە شەشىم قابىلداسا دا اناسىنىڭ رۋحى سابىرعا شاقىرادى, ارۋاعى پەرزەنتىنىڭ بيىكتەن كورىنۋىن قالايدى. ءومىر سوقپاعىنىڭ داڭعىلى بولمايتىنى بەلگىلى, اركىمنىڭ ءوز سۇرلەۋى بار.
اتجالىن تارتىپ مىنگەن, جاستايىنان ەل الدىنا شىققان ادامدا سابىرلىلىق, قاناعاتشىلدىق قاسيەت تەرەڭىنەن ورنايدى. بۇل – سيرەك قۇبىلىس. ونىڭ سەبەبىن ەستەلىگىنەن تاپتىق. «ەسىڭدە بولسىن. قول-اياعىڭ ساۋ, ەسىڭ دۇرىس بولسىن دەپ تىلە اللادان. اقىل-ەسىڭ دۇرىس بولسا, قول-اياعىڭ ساۋ بولسا, ءوز نانىڭدى ءوزىڭ تاۋىپ جەيسىڭ. ەشكىمنەن نان سۇراۋشى بولما. كومەكتىڭ دە قاجەتى جوق. ءوزىڭدى ءوزىڭ اسىراۋعا ۇيرەن» دەپ قايراۋدىڭ وزىندە ۇلكەن انالىق وسيەت جاتىر ەمەس پە؟ قانداي كەزدە دە وجەت بولۋدىڭ, ەشكىمنىڭ الدىندا تومەندەمەۋدىڭ جولىن نىقتاپ, نۇسقاعانى دەرسىز. بۇل ءتالىمنىڭ سىرى دا – انانىڭ تابيعي بولمىسىندا, يماني تازالىعىندا ەدى. تالاپتى جان كەز كەلگەن كاسىپتى ۇيرەنۋدە, مەڭگەرۋدە ۋاقىت, كۇي تالعاماۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن اۋىل, قالا, اسكەري مىندەتكەرلىك, قوعامدىق قىزمەت كەدەرگى بولا المايدى, كەرىسىنشە جاستىق كەزدەگى ءبىلىم, تاجىريبە جيناقتاۋى تالابى مەن تالعامىنا وراي جۇزەگە اسىپ جاتادى. وسى تۇرعىدا قۋانىش سۇلتان ۇلى ءوز قاتارىنداعى زامانداستارى سياقتى بارلىق مەكتەپتەردەن وتكەن دەۋگە بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنيكا, راديوتەحنيكا, سپورت سالالارى بويىنشا جيعان-تەرگەن ءبىلىمى ءبىر كىسىگە نان تابارلىقتاي دارەجەدە دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ال ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرى, مادەنيەتى, عىلىمى, ادەبيەتى, مۋزىكاسى ءوزىنىڭ ءوسۋ ءورىسى ەكەنىن سەزىپ, جۋرناليستيكا ماماندىعىن تاڭداعاندا جول سىلتەگەن ۇستازدارىنا قۇلاق اسۋمەن بىرگە ايقىن ۇستانىمىن, ىزدەنىمپازدىعى مەن شىعارماشىلىق الەۋەتىن جانىنا سەرىك ەتكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. «قايراتكەر قاسيەتىن» بىلگىڭىز كەلسە, ونىڭ جاستايىنان جازعان ماقالالارىن, ەلىمىزدىڭ تاريحي بەلەستەرىنە وراي شىققان كەيىنگى جىلدارداعى كىتاپتارىن وقىساڭىز دا جەتكىلىكتى. بارىندە «تەڭىز تامشىسىنىڭ ءدامى ءبىلىنىپ» تۇرادى. ال ورتالىق مەرزىمدى باسىلىمدارداعى پۋبليتسيستيكاسى تاۋەلسىزدىكتىڭ شەجىرەسىن تارقاتقانداي بولسا, ەلباسى مەن باسقا دا قايراتكەر, ساناتكەر زامانداستارى تۋرالى جازعان ەسسەلەرى وقىرمانعا وي سالۋمەن قاتار ىزگىلىككە بولەيدى. پاراسات پەن ادامگەرشىلىكتى, ادامزاتقا ورتاق وزگە قۇندىلىقتاردى باعالاۋعا, اسىل قاسيەتتەردى دارىپتەي بىلۋگە, قازاق ۇلتىنىڭ باياندى ءداستۇرىن, قازاقستان حالقىنىڭ مىزعىماس بىرلىگىن قادىرلەۋگە شاقىرادى. ول ماڭىزدى ماسەلەگە قالام تەربەپ, سىرتتان عانا باقىلاپ وتىراتىنداردىڭ ساناتىنان ەمەس. قۋانىش سۇلتان ۇلى ءوزىنىڭ قىزمەتىنەن بولەك, بارشا مادەني شارانىڭ – پرەمەرا, پرەزەنتاتسيا, كورمە, كونتسەرت بولسىن, جاستار اراسىنداعى, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن پاتريوتتىق باعىتتاعى جيىنداردىڭ, ءتۇرلى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ۇيىمدار ماجىلىستەرىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. مۇنداي ۇزدىك قاسيەت بارشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە, دەپۋتاتقا, مينيسترگە ۇلگى-ونەگە دەپ باتىل ايتا الامىز. ۇلت مادەنيەتى, ۇلت ونەرى ءۇشىن دىلىمەن ەمەس, تىلىمەن عانا كۇيىپ-پىسەتىندەر بۇدان ساباق الۋى ءوز الدىنا, قۇرىعاندا بۇل ولاردىڭ قاپەرىندە جۇرسە ەكەن دەگەن ويمەن جازىپ وتىرمىز.
ەل بايقاعان (سونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز) دىنىمىزدە اسا قۇرمەتپەن اسپەتتەلەتىن تاعى ءبىر سيپاتى – كەلىسكەن كوركەم مىنەزى. ارينە, يدەولوگيا سالاسىندا بۇرىن-سوڭدى تالاي لاۋازىمدى ادامدار بولدى, قازىر دە بار, بىراق سولاردىڭ ءبىرازى نەگىزگى ميسسياسىن سەزىنە المادى نەمەسە سەزىنبەي ءجۇر. ول – حالىقپەن كۇندىز-ءتۇنى, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ, جۇرتشىلىقتىڭ, ادامداردىڭ تىلەك-ارمانىن ۇعۋ, كوپشىلىكتىڭ ءتىلىن تابۋ بولسا كەرەك. ارينە, جەكە جانە قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەپ وتىرۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ تەتىگىن تاۋىپ, كىلتىنە يە بولۋ – حالىقپەن بىتە قايناسۋ دەگەن ءسوز. قيعاش ارەكەتتىڭ الدىن الۋ, پايدالى ءىستى دەر كەزىندە پايىمداۋ, جاقسى-جاماننان تەز قورىتىندى جاساۋ – بيلىك جۇيەسىنىڭ الىپپەسى ءارى قيسىنى. جالپى, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى – ءىستىڭ جارتىسى عانا, ماڭىزدىسى – ادامداردى يلاندىرۋ. وعان رۋحاني تۇعىر – مىنەز كەرەك. يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن قۋانىش سۇلتان ۇلى پارلامەنتتە عانا ەمەس, قاراپايىم حالىقتىڭ ورتاسىنا دا ەركىن كىرىپ, ۇلتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى ايتىپ, تالاي مارتە كوسىلگەنىنە دە كۋا بولدىق. قوعامداعى جۇيەسىزدىك پەن كەرەعارلىقتى باتىل ايتقانىن دا, ءتۇرلى پيعىلداعى ادامداردىڭ قيتۇرقى قىلىقتارىن اشكەرەلەپ, سوڭىنان كەشىرگەنىن دە كوردىك. بۇل دا كەشىرە بىلەتىن قاسيەتىنەن, كوپشىلىكتى ۇيىتا بىلەتىن قابىلەتىنەن, جايدارى كوركەم مىنەزىنەن ەكەنى ءشۇباسىز.
كەلەشەكتىڭ كەلبەتىنە ۇنەمى سەنىممەن, ۇمىتپەن قارايتىن قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وتكەندى مانسۇقتاماۋ, ءداستۇر جالعاستىرۋداعى ميراسكەرلىگى. باردىڭ باعىن اسىرىپ, وتكەننىڭ تاعىلىمىن ەسكە سالىپ وتىرۋ. ونىڭ قيسىنى بار. 2006 جىلى جەلتوقساندا, ياعني زاڭعار ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق زامانداس كلاسسيك-جازۋشىنىڭ پورترەتىن تەرەڭ اشىپ كورسەتكەن قۋانىش سۇلتان ۇلى: ء«بىز كەيدە بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن وتكەن زامانىمىزدىڭ قىر-سىرىنا ءۇڭىلىپ جاتپاستان, ءبارىن ء«بىر قاۋىزعا» سىيعىزىپ, ء«بىر سىپىرعىشپەن» سىپىرىپ, باعا بەرىپ جاتاتىنىمىز بار. سول توتاليتارلىق جۇيەنىڭ كەزىندە دە ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەت, ادەبيەت, ۇلتتىق مۇرا, سالت-داستۇرلەرىنىڭ ساقتالۋىنا ساقشى بولعان ارداقتى ادامدارىمىز دا بارشىلىق» دەپ جازعان ەدى. شىندىعىندا, ەلدىك ىستە ەرلىككە پارا-پار ەڭبەك جاساعان, وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلت قايراتكەرلەرىن حالىق ۇمىتپايدى, قادىرلەيدى. ونەگە تۇتۋ ءۇشىن, ۇلگى ەتۋ ءۇشىن. ولار – قوعام مەن ۇلت ساناسىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە عۇمىرىن ارناعان تۇلعالار. قاي كەزدە دە وي مەن بايلام دەڭگەيى سانانىڭ ساپاسىنا تاۋەلدى. دانا اباي – قۇلدىق سانادان قۇتىلعان عالامدىق ويدىڭ يەسى بولدى. ابايدىڭ ۇلتتىق ساناسى الاشتى وياتتى. وكىنىشكە قاراي, الاشتىڭ يدەيالارىن جانشىعان توتاليتارلىق جۇيە ۇزاققا سوزىلدى. قازاق حالقىنىڭ ساعىن سىندىرىپ, جاسىق ەتۋگە تىرىسقان وزبىر ساياساتتى دا كوردىك. تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ۇلتتىق سانا جويىلۋدىڭ تابالدىرىعىندا تۇردى. ەڭ قيىنى – جوقتان باردى قۇراۋ, جوعالعان قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەۋ جاڭا ساپالى, سەرپىلگەن سانانى قاجەت ەتەدى. ازات ەلدىڭ رۋحىمەن سۋارىلعان, ۇلتتىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى قالىپتاستىرعان جانە ساباقتاستىقتى قالايتىن ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ قايتادان كۇن تارتىبىنە شىقتى. بۇل – تابيعي قاجەتتىلىك ءارى زاڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان وسىناۋ سارا جولدىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە بۇل سالادا ءىز قالدىرعان الىپتاردىڭ قاتارىندا نۇرتاس وڭداسىنوۆ, ءىلياس وماروۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ ەسىمدەرى ساعىنىشپەن اتالادى. ولار مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ تە, حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاي بىلگەن, ەل مۇقتاجىن ەسكەرىپ, بولاشاق ءۇشىن رۋحاني قام-قاراكەت جاساعان شوق جۇلدىزدارى ىسپەتتى. قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىك تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, جاڭا داۋىردە جاقسىلىقتىڭ ءىزاشارى بولعان ارداقتىلاردىڭ جالعاسى, قيىن دا جاۋاپتى كەزەڭدەگى قازاق جاستارىنىڭ جەتەكشىسى, بەلگىلى ساياساتكەر, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش ءباسپاسوز جانە اقپارات ءمينيسترى, اعا ارىپتەسىمىز قۋانىش سۇلتان ۇلى بۇگىن دە زيالىلىق پەن پاراساتتىڭ تورىندە, باياندى ەلدىك ءىستىڭ جۋان ورتاسىندا ءجۇر. مىنەز بەن قاسيەتكە باي تۇلعانىڭ ءومىر جولى دا, شىعارماشىلىق ەڭبەگى دە – كوپكە ونەگە. ەندەشە وسى ەلشىلدىك قادىر-قاسيەت جۇعىستى بولسىن دەسەك, قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ جازعان كىتاپتارىن وقۋمەن بىرگە حاس زيالىعا ۇقساپ باعۋعا تىرىسالىق. ەسكىنىڭ ەستى ءسوزى بار: «ەل مىقتى بولسا – ەل اعاسىنان, ءۇي مىقتى بولسا – بەل اعاشىنان» دەگەن. ەل سىنالار كەزدە دە, بەل سىنالار كەزدە دە حالىق اراسىنان تابىلىپ, بيلىكتىڭ بەدەلدى ءسوزىن جەتكىزگەن, حالىقتىڭ قابىرعالى ءسوزىن وتكىزگەن دانەكەر ەل اعاسى قۋانىش سۇلتان ۇلىنىڭ عۇمىرى ۇزاق, جازارى كوپ, باتاسى باياندى بولعاي دەپ تىلەدىك.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
