تاعدىرلى تۋىندى

تالايى تاستان جارالعان كىم بار دەيسىڭ. اسىرەسە, اۋمالى-توكپەلى زامان جەل بولىپ ۇيىتقىعاندا, اق پەن قارانىڭ, جاقسى مەن جامان­نىڭ ارا-جىگى اشىلماي, ءبىر شىبىق­تىڭ ۇشىندا كەتكەن كەزدە ارلى ادامعا ءتىپتى قيىن. ءيا, ءومىر جولى تاۋداي بولىپ باستالىپ, كەزبە-كەزەڭ كيلىككەندە جىڭىشكەرە كەلىپ ادامي بولمىسى تالكەككە ءتۇسىپ, سوڭى قاسىرەتپەن اياقتالاتىن ونداي تاعدىرلى ادامدار تۋرالى شىعارمالار بارشىلىق. سونداي تۋىندىلاردى جازىپ جۇرگەن قازاق قالامگەرىنىڭ ءبىرى مارات ءماجيتوۆ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اۆتوردىڭ سونداي تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى “قۇنىسكەرەي” اتتى رومانى. وندا تاريحي تۇلعا قۇنىسكەرەيمەن قاتار, ءداۋىر سوقپاعى كوز الدىڭنان ءوتىپ قانا قويمايدى, قيلى-قيلى تاعدىرلاردا سۋرەتتەلەدى دەسەك, جازۋشىنىڭ “توبانياز” اتتى تاعى ءبىر تاعدىرلى رومانى جارىق كورگەن. باستى كەيىپكەر قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلى, الارى كەتسە دە ايتارىن ايتقان, ەشكىم­نەن ىعىپ, بۇقپاعان توبانياز ءالنياز ۇلىنىڭ ءومىرى قامتىلادى. العاشقى بەتتى اشقاندا وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قۇيىنداتقان جىلداردى جازۋشى توبانيازدىڭ تۇسىمەن بەرەدى. تارلان اتىنا ءمىنىپ, ەكى تازىسىن ەرتىپ, قىرعا شىققان ول ءبىر ءسات تازىلارىنان كوز جازىپ قالادى. تارلان اتى دا تارتقىنشاقتاي بەرەدى. قىر باسىن­داعى قىزىل گۇل بىرتە-بىرتە جىلانعا اينالىپ, اتىنان اۋىپ قالىپ, باۋىرى مۇزداي شۇبار جىلانداردىڭ قۇرساۋىنا تۇسەدى. بۇل ارادا قالامگەر باس كەيىپ­كەر­دىڭ ءتۇسى ارقىلى سول تۇستا قازاقتى قاۋسىرىپ كەلە جاتقان ۇستەمدىكتىڭ ۇرەيىن ەلەستەتەدى. جالپى, رومان ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە: توبا­نيازدىڭ مەملەكەت قايراتكەرىنە دەيىن كوتەرىلگەن قىم-قيعاش, شىم-شىتىرىق ءومىرىن ءارالۋان وقيعالارمەن وربىتە كەلىپ, ءوسىرىپ الىپ وشىرگەن كەڭەستىك ساياساتتىڭ زىمياندىعىن اشكەرەلەيدى. مۇنداي بولاتىنىن توبانياز ەرتە اڭعارعان. بىراق قولدان كەلەر نە بار؟ سونىڭ ءبىر ءساتىن سادىق بالۋان­مەن اڭگىمە ۇستىندە اڭعار­تادى. “كۇنى ەرتەڭ يا بۇرسىگۇنى جاۋ الاتىن دۇنيە مەن مالدى سەنەن اياپ نە ىستەيمىن. جاۋعا قارسى سەمسەر كوتەرەتىن ەر ازاماتتان, قاتىن, بالادان باسقا دۇنيەنىڭ ءبارى ساداعا, ەلىم مەن جەرىم ءۇشىن مىنا ءوزىم دە ساداعا”, – دەگەنى سول سوزىمىزگە دالەل بولسا كەرەك. قان­شا جەردەن كەڭەس وكىمەتى جارىل­قايمىز دەپ جاقسىلىعىن ءۇيىپ-توگىپ جاتسا دا, توبانياز توڭ مىنەزى­نەن كوپ قايتا قويمايدى. ىشكى ەسەبى ەلدىڭ جايى, حالقىنىڭ كەلەشەگى قالاي بولادىعا تىرەلە بەرەدى. باسقىنشىلىقتان قايىر بولمايتىنىن بىلگەن مۇستافا شوقاي شەتەلگە بەت العاندا كەتىك قالاسى ارقىلى كەتكەنى تاريحتان ءمالىم. وسى جەردە توبانياز مۇستافامەن ءتىل ايقاستىرىپ, پىكىر بولىسەدى. قۇلباتىردىڭ ولىمىنە اقتاي شالىنىپ, تۇرمەگە تۇسەتىن تۇسى, تەرگەۋشىلەردىڭ ادىراڭباي قىلى­عى, اسىپ-تاسقان كوڭىلى ونى ىقتىرا دا, بۇقتىرا دا المايدى. سول سەكىلدى ءبىرىنشى بولىمدەگى قىرۋار وقيعالار, ونىڭ ىشىندە اۆتوردىڭ دا, كەيىپكەرلەردىڭ دە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اقىن-جىراۋلارىنىڭ ولەڭدەرىنەن مىسال الىپ, تاعىلىمدى سول ارقىلى جۇرت­قا تاراتىپ وتىرۋ نيەتتەرى قۇپ­تارلىق. اقىلدىڭ كەنى تەك مەنەن باستالادى دەمەي, التىن ارقاۋى الىستا جاتىر دەپ مەڭزەي­تىن مىسالداردان الاتىن ساباق از ەمەس. روماننىڭ ەكىنشى بولىمىندە توبانيازدىڭ ءالىبي جانگەل­دين­مەن جۇزدەسىپ, اداي ۋەزدىك كومي­تەتىنىڭ توراعاسى بولاتىن تۇسى باياندالادى. وسى جەردە ءبىر جاقسى نارسەنى اتاي كەتسەك دەيمىز. ءبىز بۇرىن كوپ جاعدايدا سول زاماننىڭ بيلەرى مەن بايلارىن اس ءىشىپ, اياق بوساتاتىن, ويى كەم, ءىشى تار پەندە ەتىپ كورسەتۋگە اۋەس بولا­تىنبىز. مىنا روماندا توبا­نيازدى اتال­مىش قىزمەتكە ۇسىنعاندا, ءمات­جان بي دە كانديدات بولىپ قاتار ءتۇسسىن دەگەن سوزدەر شىعادى. سون­دا ءماتجان بي: سويلەسە شەشەن, ەلدى بىرىكتىرىپ بولاشاققا باستاي الاتىن كوسەم, ەلدىڭ وتكەن تاري­حىن تەرەڭ بىلەتىن تۋراشىل, جال­تاق­تىعى جوق ءبىر مىنەزدى كىسى توبا­نيازعا جولىمدى بەردىم, دەۋى جو­عارى­داعى ويىمىزعا دايەك بولسا كەرەك. سوقتىقپالى زاماننىڭ بىردە و جاعىنان, بىردە بۇ جاعىنان كورىنىپ, ەل ءىسىن قايتسەم وڭال­تامىن, جۇرتىمدى جۇتاتىپ الماي­مىن با دەپ تارازى باسىن تەڭشەپ جۇرەتىن توبانيازدى اقىرى كەڭەستىك ساياسات تۇرمەنىڭ تۇبىنەن ءبىر-اق شىعارادى. سول تۇرمەدە جاتىپ جازعان ونىڭ ولەڭىن وقىپ وتىرعاندا ەسىل ەردىڭ سانقىرلى تالانت ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. “جاتىر­­مىن, كوكجار قالا ءتۇر­مەسىندە, وزەننىڭ ويىل اتتى ىرگەسىندە. تەمىر تور, تەمىر ەسىك سىقىرلايدى, سالعانداي “كىسەن اشقان” كۇيدى ەسىمە. تەكسەرىپ, استى-ءۇستىمدى جاۋاپتايدى, جاس جىگىت ىزعار شاشىپ, جالاقتايدى. “سەن جاۋسىڭ, سەن ءبانديتسىڭ, سوۆەتكە” دەپ, ءسوزىنىڭ سوڭىن سولاي اياقتايدى”, – دەي كەلىپ, “دەپ تەرگەۋشى مۇرتىمدى جۇلقىلايدى... مەدەت ەتىپ وتىرمىن ءبىر قۇدايدى”, – دەيدى. ويداعىلارىن ورىنداتىپ, جۇرتىن وزىنە قاراتىپ العاننان كەيىن باس كوتەرەتىندەردىڭ باسىن قاعىپ ءتۇسىرۋ ادەتىمەن توبانيازدى دا كەڭەس “زاڭى” ءولىم جازاسىنا كەسەدى. وققا بايلانار الدىندا قاسقايىپ تۇرىپ: “مەنى اتتى, مەنى اتقانمەن حالقىم امان, ماقساتى ەل-جۇرتىمنىڭ ايقىن ماعان. داريعا-اي, جەتە المادىم مۇرا­تى­ما, كوزىمدى قۇرتتى زامان ارقىرا­عان. سەركەسى بولا المادىم, سەنگەن­دەردىڭ, سوڭىما ماعان سەنىپ ەرگەن­دەردىڭ. قوش جۇرتىم, قوش بولىڭ­دار, ەندى, مەنى, قوسىڭدار ساناتىنا ولگەندەردىڭ...”, – دەگەن ەكەن. ازامات ەردىڭ وسىنداي ەرلىككە پارا-پار باتىلدىعى مەن باتىر­لىعى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارى ءسوزسىز. قۇبىلاسى قىرىق قۇبىلعان زاماندا حالىق قامى دەپ ءبىر بۇگىلىپ, ءبىر تۇرعانمەن باستاپقى تەمىر­قازىق نيەتتەن اۋىتقىماي, وتانىن ءسۇيۋ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋ جولىنداعى ۇلتىمىزدىڭ مۇن­داي تاعدىرلى تاريحي تۇلعالارىن اركەز بيىك تۇعىردان كورسەتىپ وتىرساق, ۇتىلماس ەدىك. مىنا رومان سونداي ازامات توبانيازدىڭ ءومىرىن جاڭعىرتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن تىڭ تۋىندى عانا ەمەس, رۋحىنا قويىلعان ەلەۋلى ەسكەرتكىش دەپ بىلەمىز. سۇلەيمەن مامەت.