الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك

نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى. جالپىلاي العاندا, ءبىر ايدان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالۋىنا بايلانىستى مەرەيتوي اتالىپ وتىلەدى. الەمدە وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندەگى ۇرىستارعا قاتىسقان ميلليونداعان ادام بار. بىراق تاريح پەن قازىرگى زامان اراسىنداعى ايىرماشىلىق سوندا, اقش-تىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزي­دەنتى ۋولتەر موندەيلدىڭ  ايتۋىن­شا, ء“ۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ارداگەرلەر بولمايدى”. جاڭا عاسىردىڭ ۇشقىر وقي­عا­لارى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەسكى تەتىكتەرىنە جاڭاشا قاراۋعا يتەرمەلەيدى. بۇل جەردە اڭگىمە يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى بولىپ وتىر. يادرولىق ەلدەردى باسقاراتىن ادامداردىڭ شاعىن شوعىرى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا قاتىستى وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن دالەلدەي الا ما؟ يادرولىق تەحنولوگيالارعا ناقتى دا ءتيىمدى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرا وتى­رىپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ەگە­مەن مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت اتومدى دامىتۋ قۇقىنا قالايشا كەپىلدىك بەرۋگە بولادى؟ يادرو سالاسىندا جالعان ەمەس, تۇپنۇسقالى تەپە-تەڭ­دىكتى قالاي قامتاماسىز ەتكەن ءجون؟ تاراتپاۋ جونىندەگى پروبلەمالاردى شەشۋگە ديپلوماتيا الەۋەتى قانشا­لىقتى دەڭگەيدە پايدالانىلىپ ءجۇر؟ وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر ۆاشينگتوندا وتەتىن الداعى يادرو­لى­ق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە اشىق تا جەمىستى پىكىر الماسۋلاردىڭ تاقىرىبى بولادى دەپ سەنەمىن. يادرولىق تاراتپاۋ ­– قازىرگى زامانعى يمپەراتيۆ يادرولىق دەرجاۆالار كلۋبىنىڭ باقىلاۋسىز كەڭەيۋ قاتەرى – ءححى عاسىرداعى اسا كوكەيكەستى پروبلە­ما­لاردىڭ ءبىرى. ەگەر حالىقارالىق قوعامداستىق يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەر اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىنە قارسى ساياسي كۇش-جىگەر تانىتا المايتىن بولسا, ونىڭ سالدارلارى ۇلكەن اۋىرتپالىقتارعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. مەنىڭ كوزقاراسىمشا, تاراتپاۋ سالاسىنداعى بۇگىنگى احۋال كوڭىل­دەگى­دەن كوپ تومەن جاتىر. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم (ياقتك) وزىنە ارتقان سەنىمدى اقتاي الماي وتىر. ويتكەنى, ول اسيم­مە­تريا­لى بولىپ تابىلادى جانە يادرو­لىق قارۋى جوق ەلدەرگە قاتىس­تى سانكتسيالاردى عانا قاراس­تى­را­دى. ول ماگاتە مەن بۇۇ-نىڭ مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق نىسان­دارعا حالىقارالىق ينسپەكتور­لار­دىڭ جىبەرىلۋىنەن اۋىتقۋ فاكتى­لەرى­نە ناقتى دا تۇسىنىكتى ىقپال ەتۋ تەتىك­تەرىنە يە ەمەس. اقىر اياعىندا ياقتك ءوزىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا قول قويۋشىلار قاتارىنان ەشقانداي سالدارسىز شىعىپ كەتۋىنە ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. وسى جاعدايلاردىڭ بار­لىعى كەلىسىمنىڭ تيىمدىلىگى مەن ناقتىلىعىن السىرەتىپ وتىر. سوندىقتان, ياقتك-ءنىڭ امبەباپ رەجىمىن نىعايتۋعا جانە بەكەمدەۋگە ىقپال ەتە وتىرىپ, قازاقستان سو­نى­مەن ءبىر مەزگىلدە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جالپىعا ورتاق گوري­زون­تالدى جانە ۆەرتيكالدى جاڭا دا امبەباپ كەلىسىمىن جاساۋ يدەياسىن العا تارتتى. اتالعان قۇجات “قوسار­لانعان ستاندارتتاردى” قولدانباۋعا كەپىلدىك بەرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, تاراپتاردىڭ ناقتى مىندەتتەمەلەرىن جانە ونىڭ ەرەجەلەرىن بۇزعاندارعا سانكتسيا قولدانۋ تەتىكتەرىن قا­راستىرۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, ءبىز تاراتپاۋ رەجىمىن بەكەمدەۋ جولىندا ماڭىز­دى كەزەڭ بولا الاتىن اسكەري ماق­ساتتاعى تۇتاندىرۋشى ماتەريال­دار­عا تىيىم سالۋ جونىندەگى كەلى­سىم­دى تەزىرەك قابىلداۋ قاجەتتىگىنە سەنىم­دىمىز. الەمدە بۇگىندە تۇتاندىرۋشى ماتەريالدار ەكى مىڭ توننا ءتوڭى­رەگىندە ارتىق جيناقتالعانىن قا­پەر­گە سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. ولار اسكەر جۇيەسىندە پاي­دا­لانىلىپ وتىرعان جوق, بىراق يادرو­لىق جارىلعىش قۇرىلعىلار داي­ىن­داۋعا ابدەن جارايدى. لاڭكەستەر وزدەرىنىڭ قولدارىنا ءتىپتى قارا­بايىر يادرولىق ارسەنال تيگەن جاع­دايدا سالماقتى مەملەكەتارالىق جانجالدارعا ارانداتۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىنىن سەزىنە الىپ وتىر­مىز با؟ الدىن الا كەسىپ-پىشىلمەگەن فاك­تورلاردى ساراپتاۋ قازاقستان­نىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق وقۋ ورتالىعىن قۇرۋعا ىقتيمال ۇتىمدى كانديدات بولا الاتىنىن ايعاقتايدى. ىقتيمال ور­تالىق اياسىندا بارلىق قاجەتتى دالالىق جاتتىعۋلار مەن تەوريالىق سەمينارلار وتكىزۋگە بولار ەدى. اتالعان ورتالىق ورتالىق ازيانىڭ ساراپشىلىق جانە ىشكى مەملە­كەت­تىك باقىلاۋ, يادرولىق ماتەريال­دار­دى فيزيكالىق ەسەپكە الۋ مەن قور­عاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ سالاسىنداعى الەۋەتىن كۇشەيتە تۇسەر ەدى. موراتوريدەن يادرولىق سىناقتارعا تولىق تىيىم سالۋعا دەيىن يادرولىق سىناقتاردىڭ بارلىق قاسىرەتىن موينىمەن كوتەرگەن قازاقستان حالقى ءۇشىن ولارعا تولىق تىيىم سالۋ ماسەلەسى اسا كوكەيكەستى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, سەمەي پولي­گونىندا 40 جىلدا 450 سىناق جاسالسا, ودان 1,5 ميلليون ادام زارداپ شەكتى. سوندىقتان مەن 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ەش قو­بال­جىماستان سەمەي يادرولىق پوليگو­نىن جابۋ تۋرالى جارلىق شىعار­دىم. ارادا ۋاقىت وتە كەلە ءدال وسى كۇننىڭ قازاقستان باستاماسىمەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قي­مىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ جاريالانۋىندا تەرەڭ نىشاندىق ءمان بار. قازاقستان بەيبىتشىلىك سۇيگىش سىرتى ساياسي باعىت ۇستانا وتىرىپ, ماگاتە-مەن, يادرولىق ما­تە­ريال­دارمەن قامتاماسىز ەتۋ توبىمەن, كرا­كوۆ باستاماسىمەن, تسانگەر كو­ميتەتىمەن جانە يادرولىق تەر­رو­ريزم اكتىلەرىمەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستاماشىلارمەن تا­بىستى ىنتىماقتاسىپ كەلەدى. قا­زاقستان يادرولىق ماتەريالداردىڭ ىقتيمال سىرتقا شىعۋىن تولىق بولدىرماۋ ماقساتىندا ومۋ-دى تاراتپاۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميس­سيا قۇردى. ونىڭ قۇزىرەتىنە يادرولىق تسيكلگە قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر كىرەدى. قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ (ياسجتس) تۋرالى دايىندىق كوميسسياسىمەن جەرگىلىكتى جەرلەردە حالىقارالىق مونيتورينگ جانە ءادىس-تاسىلدەر جۇيە­سىن ينسپەكتسيالاۋدى دامىتۋ ءما­سەلەلەرى بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلعا ۇلكەن ماڭىز بەرەدى. وسى ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە 2008 جىلى سەمەي ءوڭىرى اۋماعىندا ينتەگراتسيالانعان دالالىق ەكسپە­ريمەنت وتكىزىلدى. ءبىز كەيبىر ايتارلىقتاي ىق­پال­دى ەلدەردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ياسجتس-عا قول قويۋدان جانە را­تي­فيكاتسيالاۋدان قاشقاقتاپ وتىر­عانىنا وكىنىشتىمىز. مۇنداي جاعداي رەسمي يادرولىق مەملەكەت­تەر­گە يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋدى جالعاستىرۋعا, ال سونىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان ەلدەرگە وزدەرىنىڭ زىمىراندىق-يادرولىق باعدارلامالارى بويىنشا جۇمىس­تار­دى ەشبىر جازاسىز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا رەسمي يادرو­لىق مەملەكەتتەرگە ەرەكشە جاۋاپ­كەر­شىلىك جۇكتەلەدى. ولار قارا­پايىم شىندىقتى تۇسىنۋلەرى ءتيىس,  ءارى يادرولىق قارۋدى مودەرني­زا­تسيالاۋ, ءارى  سونىمەن ءبىر مەز­گىل­دە, دامۋشى مەملەكەتتەردى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ باع­دارلاماسىنان باس تارتۋعا سەندىرۋ قيىن. وسى تۇرعىدان العاندا, الەم­دىك دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق سىناقتار وتكىزۋگە ءوز ەرىكتەرىمەن موراتوري جاريالاۋدى ساقتاۋلارى – وتە ماڭىزدى فاكتور, بىراق ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق. مەن ياسجتس-نىڭ كۇشىنە ەنۋى تاۋەلسىز بارلىق مەملەكەتتەردى ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتىپ, اتالعان اسا ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويۋعا جانە راتيفيكاتسيالاۋعا شاقىرا­مىن. قازاقستان باراك وبامانىڭ بۇرىنعى اقش اكىمشىلىكتەرىنىڭ اتال­عان كەلىسىمگە قاتىستى كوزقارا­سىن قايتا قاراپ, ونى سەناتتىڭ بە­كى­­تۋى­نە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمىن قۋات­­تاپ, قولدايدى. ءبىز سەناتتىڭ اتال­­عان تاريحي قۇجاتتى راتيفي­كا­تسيا­لاۋى وزگە مەملەكەتتەردى  اقش-تان ۇلگى الۋعا يتەرمەلەيدى دەپ سەنەمىز. بەيبىت باعىتتاعى يادرولىق باعدارلامالاردى دامىتۋ – ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ اجىراماس قۇقىعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا بۇكىل ادامزات ءۇشىن زاڭدى جانە ومىرلىك ماڭىزدى باقىلاۋ شارا­لا­رىن قابىلداي وتىرىپ, حالىق­ارالىق قوعامداستىق ەنەرگەتيكا جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جاھاندىق ترەندتەردى نازاردان تىس قالدىرماۋى ءتيىس. سوندىقتان يادرولىق تەرروريزممەن كۇرەس سالاسىنداعى جاھاندىق كۇش-جىگەر مەن حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان العانداعى اشىق يادرولىق باعدارلامالار اراسىندا ويلاستىرىلعان تەپە-تەڭدىك قاجەت. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, تەك ءبىر عانا سانكتسيالار – ولار ءتىپتى ءتيىم­دى بولعاننىڭ وزىندە دە – بۇل جەردە جەتكىلىكسىز. بەيبىت باعىت­تاعى اتومعا دەگەن زاڭدى قۇقى­لا­رى­نان ايىرا وتىرىپ جانە ولار­دىڭ ۇلتتىق نامىستارىنا تيە وتىرىپ, بۇتىندەي ءبىر مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردى تىعىرىققا تىرەۋ­گە بولمايدى. وسىناۋ كۇردەلى ءما­سە­لەلەردە وڭ ستيمۋلدار, ىنتالان­دى­رۋلار مەن پرەفەرەنتسيالار قاجەت. حالىقارا­لىق-قۇقىقتىق كە­ڭىستىكتە قالۋ جانە تەك قانا بەيبىت باعىتتاعى يادرولىق باعدارلاما­لار­دى دامىتۋ مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى بولۋى ءتيىس. تابيعي ۋراننىڭ ءىرى قورلارىنا, تەحنولوگيالىق بازاعا, دامىعان ينفراقۇرىلىمعا يە قازاقستان دا بەيبىت باعىتتاعى يادرولىق باع­دار­لا­مانى دامىتۋعا دەگەن ءوزىنىڭ زاڭ­دى قۇقىعىن پايدالاناتىن بولا­دى. ءبىز شەتەلدىك ارىپتەستەرگە شي­كىزات جەتكىزۋشى رولىمەن شەكتەلىپ قالماي, الەمدىك تەحنولوگيالىق تىزبەكتە نەعۇرلىم لايىقتى ورىن الۋعا ۇمتىلاتىن بولامىز. قازاقستان بەيبىت باعىتتاعى اتومعا بارلىق ەلدەردىڭ تەپە-تەڭ قولجەتىمدىلىگى ءپرينتسيپىنىڭ سەنىمدى جاقتاۋشىسى بولعان جانە بولىپ قالادى. سوندىقتان قازاقستان رەسەيمەن بىرگە انگارسكىدە ۋراندى بايىتۋ جونىنەن حالىقارالىق ورتالىق قۇرۋعا اتسالىساتىن بو­لادى, سول ءۇشىن دە بىزگە ماگاتە اياسىندا يادرولىق وتىننىڭ حالىق­ارالىق بانكىن قۇرۋ يدەياسى مەي­لىنشە جاقىن جانە تۇسىنىكتى. قا­زاق­ستاننىڭ اتالعان بانكتى ءوز اۋما­عىندا ورنالاستىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە يادرولىق وتىن­دى تيىسىنشە ساقتاۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋگە دايىن ەكەندىگىن تاعى دا جاۋاپكەر­شىلىكپەن مالىمدەگىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ بەيبىت باعىتتا­عى يادرولىق باعدارلامانى اسكەري باعىتتاعى باعدارلامادان ءبولىپ تۇر­عان شەكارانى ەشقاشان اتتا­ماي­تىنىنا سەندىرە الامىن. يادرولىق ارسەنالداردى قىسقارتۋ – يادرولىق قارۋسىز الەمگە قاراي جاسالعان ناقتى قادام وسىعان بايلانىستى قازاقستان باراك وباما مەن دميتري مەد­ۆە­دەۆتىڭ ستراتەگيالىق قارۋ-جاراق­تار سالاسىندا جاڭا كەلىسىم-شارت بەكىتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرلەرىنە ايرىقشا ءۇمىت ارتادى. ءبىز بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ۋاعدا­لاس­تىقتار زاڭدى سيپاتقا يە بو­لىپ, ولاردى سە­نىمدىلەندىرۋ ءمۇم­كىن­دىگى قاراستىرى­لۋى ءتيىس دەگەن تىلەگىن قولدايمىز. سونىمەن بىرگە مەن ستراتە­گيا­لىق يادرولىق قارۋ-جاراقتاردى قىس­قارتۋ سالاسىندا قول جەتكىزىل­گەن جانە كۇتىلگەن تابىستار ءوزى­مىز­دى-ءوزىمىز تىنىشتاندىرۋعا, ونىڭ ۇستىنە ەش سەبەپسىز ەيفورياعا اپارماۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا, جەر شارىنىڭ ءتۇر­لى وڭىرلەرىنىڭ اۋماقتارىندا تاك­تيكالىق يادرولىق قارۋ-جاراقتار­دىڭ ايتارلىقتاي قورلارى شوعىر­لان­دىرىلعانىن ۇمىتا المايمىز. تاياۋ بولاشاقتا تاكتيكالىق يادرو­لىق قارۋ-جاراقتاردى قىسقارتۋ مەن جويۋ ماسەلەلەرىن جاھاندىق كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋ سانالى قادام بولار ەدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, تىنىق مۇحيتتىڭ لاتىنامەريكالىق بولىگى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ءتارىزدى يادرولىق قارۋ-جاراقتان ادا وڭىرلىك ايماقتاردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەيتىن ۋاقىت كەلدى. مۇنىڭ سەنىمسىز كورىنۋى مۇمكىن – يادرو­لىق قارۋسىز ايماقتارعا رەسمي يادرولىق مەملەكەتتەر تاراپىنان مويىنداۋدى جانە ءتيىستى قارارلار قابىلداۋدى جىلداپ كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى جاھاندىق دەرجاۆالاردىڭ ولاردىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمگە شىنايى ۇمتىلى­سى تۋرالى جاساعان تالاي-تالاي مالىمدەمەلەرى اياسىندا ورىن الىپ وتىر. سوندىقتان مەن قاۋىپسىزدىك كەپىلى رەتىندە دە, سول سياقتى قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەرگە ءتيىستى پرە­فەرەنتسيالار رەتىندە دە قارا­س­تىرىلاتىن يادرولىق قارۋسىز اي­ماقتاردىڭ حالىقارالىق-قۇقىق­تىق مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى شۇ­عىل تۇردە تالقىلاۋدى ۇسى­نامىن. ويىمدى تۇيىندەي كەلە بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءساۋىر سامميتىنە قاتىسۋ­شىلاردىڭ نازارىن بىرنەشە ءپرينتسيپتى جايتتەرگە تاعى دا اۋدارا ءتۇسۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىرىنشى. يادرولىق قارۋسىز الەم – قىسقا تاريحي مەرزىمدە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس اسا اۋقىم­دى ماقسات. دەگەنمەن, بۇل قا­رۋدى تاراتپاۋ, يادرولىق قارۋ­سىز­دانۋ جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ماسە­لەلەرىندە بۇگىن اتقارىلۋعا ءتيىس ىستەردى ەرتەڭگە قالدىرۋعا سىلتاۋ بولا المايدى. ەكىنشى. يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ بولاشاعى كوپتەگەن جاع­دايدا بۇگىندە قالىپتاسىپ جاتقان حالىقارالىق ءتارتىپتىڭ قانداي بولاتىندىعىنا بايلانىستى. دەموكراتيا ءتۇرلى تاراپتار­دىڭ پىكىرلەرىن ەسەپكە الۋ قۇرالى رەتىندە حالىقارالىق قارىم-قا­تى­ناستار سالاسىنا تاراعان جاعدايدا عانا شىنايى كوپپوليارلىلىقتىڭ مۇمكىن بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا شاعىن جانە ورتاشا مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋدان قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى كەپىلىن كورۋدى قويىپ, سەمسەرلەردى سوقاعا اينالدىرىپ, قايتا سوعاتىن بولادى. ءۇشىنشى. يادرولىق قارۋسىز الەم يدەالدارىنا قاراي شىنايى قادام جاساۋ ءبىرىنشى كەزەكتە رەسمي يادرولىق دەرجاۆالارعا بايلانىس­تى. “قوسارلى ستاندارتتار” قول­دا­نۋعا جول بەرمەي, قارۋدى تاراتپاۋ مەن قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىندە سولاردىڭ وزدەرى باسقا مەملە­كەتتەر ءۇشىن ۇلگى بولۋعا ءتيىس. ءتورتىنشى. يادرولىق تەحنولو­گيا­لارى بار-جوعىنا قاراماستان, بۇكىل ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ كۇش-جىگەرلەرىن بىرىكتىرگەندە عانا يادرو­لىق قارۋسىز الەم شىندىققا اي­نالا الادى. بالكىم, بولاشاقتا بار­لىق مەملەكەتتەردىڭ ءار قادام سايىن يادرولىق قارۋسىز الەم يدەالىنا قاراي اياق باسۋعا دەگەن شەشىمىن بەينەلەيتىن يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلارا­تسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ماسەلەنى بۇگىننەن باستاپ تال­قى­لاۋدىڭ دا وزىندىك ءمانى بولۋى مۇمكىن. بەسىنشى. الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستان  قارۋدى تا­رات­پاۋ, قارۋسىزدانۋ جانە اتوم ەنەر­گياسىن بەيبىت ماقساتتا پاي­دالانۋ ماسەلە­لەرىندە حالىق­ارا­لىق قوعام­داس­تىققا سەنىمدى ارىپتەس بولعان, بولىپ وتىر جانە بولا دا بەرەدى. ءبىز­دىڭ بۇل ماسەلەلەردەگى ساياساتى­مىز تەڭدەس­تىرىل­گەن, دايەكتى جانە جاۋاپ­كەر­شىلىكتى كۇيىندە قالا بەرمەك. “ادامزات داۋ-جانجالدارى تا­ريحىندا ەشقاشاندا وسىنشا كوپ­شىلىك وسىنشا ازشىلىققا مىندەتتى بولعان ەمەس”, دەگەن ەكەن 70 جىل بۇرىن ۋينستون چەرچيلل.   باقىت­قا قاراي, الەم بۇگىندە ياد­رو­لىق داۋ-جانجالداردىڭ ارەناسى بولىپ تا­بىلمايدى. بىراق ول ەلەۋ­لى قاراما-قايشىلىقتار ارەنا­سى­نا اينالىپ وتىر. جانە وسى قاراما-قايشىلىق­تاردىڭ شەشىمى شەشىمدەر قابىل­داي­­تىن از عانا ادامداردىڭ, ارقاي­سىسى بولشەك­تە­لىن­گەن اتومنىڭ ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى دە بولشەكتەپ ءجى­بەرمەۋى ءۇشىن بەل­گى­لى ءبىر جاۋاپ­كەرشىلىكتەر ار­قا­لاعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قولىندا تۇر. “يزۆەستيا”. 2 ءساۋىر, 2010 جىل.